Taratasy nosoratan’i Paoly · Pauline Letters · Torolalana mifototra amin’ny porofo

Porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao

Name: Porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao momba ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasin’i Paoly
Creator: Thomas Diong
License: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Mahalana ny porofo ivelany no manamarina mivantana zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly; kanefa imbetsaka izy ireny no mametraka ilay fitantarana eo anivon’ny tompon’andraikitra, anaram-boninahitra, anarana ary folo taona mifanaraka, sady mampiseho mazava izay tsy ahafahany manampy.

Noforonin’i Thomas Diong sy tantanany · Nohavaozina tamin’ny 23 Oktobra 2026

Fanontanian’ny mpamaky

Misy porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao momba an’i Paoly sy ny Asan’ny Apostoly ve?

Eny, ary misy karazany maro. Soratra iray no manonona an’i Galiona ho prokonsily tany Akaia; ny hafa mampiasa anaram-boninahitra teo an-toerana ampiasain’ny Asan’ny Apostoly, toy ny politarchs tany Tesalonika; i Josefa mamaritra mpitondra sy mpisoronabe iray tononin’ny Asan’ny Apostoly. Tsy misy loharano tsy Kristiana manonona an’i Paoly. Manomboka tokony ho tamin’ny 96 taor. J.K., misy mpanoratra Kristiana manonona ny taratasiny sy mahatsiaro ny nahafatesany tany Roma.

Soratra voasokitra

Soratra fampitandremana avy amin’ny tempoly tany Jerosalema

Daty: Nosokirina teo anelanelan’ny fanorenan’i Heroda Lehibe indray ny tempoly (nanomboka tokony ho 23–19 tal. J.K.) sy ny fandravana azy tamin’ny 70 taor. J.K. Ny katalaogin-tsoratra voasokitra dia mametraka ireo dika roa amin’ny 23 tal. J.K.–70 taor. J.K.; tsy fantatra ny daty marina nanosokirina azy.
Toerana misy azy ankehitriny: Istanbul Archaeology Museums (vato feno, hita tamin’ny 1871); Israel Museum, Jerosalema (IAA 1936-989) (sombiny)
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 21:26–36; Asan’ny Apostoly 21:28–29; Asan’ny Apostoly 20:4; Asan’ny Apostoly 23:26; Asan’ny Apostoly 24:6; Asan’ny Apostoly 24:18; Asan’ny Apostoly 25:8; Asan’ny Apostoly 26:21; Efesiana 2:14–15; Romana 15:30–31
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Fampandrenesana roa amin’ny teny grika avy amin’ny tempolin’i Heroda Lehibe tany Jerosalema, ny iray feno (any Istanbul ankehitriny) ary ny iray sombiny (Israel Museum), no mandrara izay tsy Jiosy tsy hihoatra ny sakana manodidina ny kianja anatiny, ary mampitandrina fa izay mandika izany no tompon’andraikitra amin’ny fahafatesany. Rehefa ampiarahina amin’ny filazalazan’i Josefa izy ireo, dia manazava ny antony sy ny hamafin’ny fiampangana an’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:28–29; tsy manonona olona anefa izy ireo ary tsy afaka mampiseho fa marina ilay fiampangana.

Izay hamafisiny

Nisy sakana nanodidina ny kianja anatiny tao amin’ny tempolin’i Heroda Lehibe, ary nisy fampandrenesana tamin’ny teny grika teo aminy. Nandrara izay tsy Jiosy (allogenes) tsy hiditra ao anatin’ny arofanina sy ny vala manodidina ny fitoerana masina ireo fampandrenesana ireo, sady nampitandrina fa izay tratra nandika izany no tompon’andraikitra amin’ny fahafatesany. Dika iray feno sy sombiny iray no mbola voatahiry.
Mamaritra ilay sakana sy ny fandrarana narahina sazy fahafatesana i Josefa (Ant. 15.417), milaza fa tamin’ny teny grika sy latina ireo fampandrenesana (War 5.193-194), ary mampiteny an’i Titus jeneraly fa navelan’i Roma hamono izay nandika izany ny Jiosy, na dia Romana aza izy ireo (War 6.124-126).
Ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:28–29, dia ampangaina ho nandoto ny tempoly tamin’ny fampidirana jentilisa tao i Paoly, noho ny fiheverana fa nampiditra an’i Trofimo avy any Efesosy izy. Fitsipika tena nisy sy naseho ampahibemaso no iorenan’ilay fiampangana: raharaha mety hahafaty ny fidiran’ny jentilisa hihoatra ilay sakana. Manampy hanazava ny herisetran’ny vahoaka izany (Asan’ny Apostoly 21:30–31). Niditra an-tsehatra ny toby miaramila tamin’ny korontana naterak’izany (Asan’ny Apostoly 21:31–36).
Apetrak’i Josefa eo amin’ny fiakarana avy amin’ny kianja ivelany mankany amin’ny kianja anatiny ilay sakana, ary lazainy fa nandrara ny vahiny tsy handroso lavitra kokoa ireo fampandrenesana (War 5.193-194; Ant. 15.417). Koa ny fandikan-dalàna nolazaina dia ny fampidirana jentilisa hihoatra ilay sakana, fa tsy ny fampidirana azy tao amin’ny faritry ny tempoly fotsiny.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izy io fa nampiditra an’i Trofimo, namany avy any Asia (Asan’ny Apostoly 20:4), na jentilisa hafa hihoatra ilay sakana i Paoly. Asehon’ny Asan’ny Apostoly ho fehin-kevitra notsoahina avy amin’ny fahitana azy roa niaraka tao an-tanàna ilay fiampangana (Asan’ny Apostoly 21:29); mandà ny ho nanao fandikan-dalàna tamin’ny tempoly i Paoly (Asan’ny Apostoly 24:18; Asan’ny Apostoly 25:8). Averin’i Tertolo eo anatrehan’i Feliksa ilay fiampangana (Asan’ny Apostoly 24:6), ary tsaroan’i Paoly ny nisamborana azy tao amin’ny tempoly (Asan’ny Apostoly 26:21).
Tsy manonona olona ireo soratra voasokitra. Manamarina ny fisian’ilay fitsipika sy ny hamafiny izy ireo, fa tsy ilay fisamborana na antsipiriany hafa ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21–26, toy ny anjara asan’ilay komandy izay antsoin’ny Asan’ny Apostoly tatỳ aoriana hoe Klaodio Lysia (Asan’ny Apostoly 23:26).
Ilay jentilisa niditra an-tsokosoko no iharan’ny sazy eo amin’ny vato; tsy misy sazy voalaza ho an’ny Jiosy nampiditra azy. Noho izany, tsy manazava irery ny antony nitodihan’ny vahoaka tamin’i Paoly mihitsy ilay vato.
Tsy mamaha fanontaniana roa izy io: raha manondro io sakana io ny Efesiana 2:14, ary raha didim-pitsarana, herisetran’ny vahoaka navela hitranga, na sazy avy amin’Andriamanitra no tian’ilay fampitandremana momba ny fahafatesana holazaina.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana maromaro. Iza no namoaka ireo fampandrenesana, ary oviana: ny mpanorina niasa ho an’i Heroda Lehibe, ny mpisorona, sa ny manam-pahefana romana taorian’ny 6 taor. J.K.? Io farany io no hevitr’i Mommsen, voatonona ao amin’ny OGIS 598, mifototra amin’ny dika latina lazain’i Josefa (tsy misy mbola voatahiry) sy ny tenin’i Titus jeneraly. Famonoana araka ny didim-pitsarana, herisetran’ny vahoaka navela hitranga, sa sazy avy amin’Andriamanitra no dikan’ny hoe tompon’andraikitra amin’ny fahafatesany? Hatraiza no anehoan’ny lahatenin’i Titus jeneraly, nosoratan’i Josefa, ny tena politikan’ny Romana? Farany, manondro io sakana io ve ny sarin’ny rindrina ao amin’ny Efesiana 2:14, sa ny Lalàna (Efesiana 2:15)? Miankina amin’ny ampahany amin’ny daty sy ny mpanoratra ilay taratasy, izay samy iadian-kevitra, izany fanontaniana izany.

Famakiana hafa

Toerana sy toe-javatra marina, fa tsy fanamarinana ilay zava-nitranga. Fantatry ny maro ilay fitsipika: mitatitra azy mihoatra ny indray mandeha i Josefa, ary naseho tamin’ny teny grika teo amin’ny tempoly izy io. Afaka namaritra tsara ny toe-javatra ny mpanoratra iray lavidavitra tamin’ireo zava-nitranga; noho izany, mampiseho ilay fifanarahana fa mahalala tsara ny tempoly ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy manamarina ilay rotaka sy fisamborana. Mampiseho kosa ny taratasin’i Paoly fa nanantena loza avy amin’ny tsy mpino tany Jodia izy (Romana 15:30–31), na dia tsy ilay rotaka aza izany.
Ny Lalàna no tondroin’ny Efesiana 2:14, fa tsy ilay arofanina. Araka io famakiana io, ny sarin’ny rindrina dia maneho ny Lalàna sy ny didiny, izay lazain’ny andininy manaraka fa nesorina (Efesiana 2:15). Samy hafa koa ny voambolana momba ny rindrina ao amin’ny Efesiana, eo amin’ny vato (tryphaktos, peribolos), ary ao amin’i Josefa (dryphaktos); koa ny sakana tao amin’ny tempoly dia fanoharana nampian’ireo mpandika hevitra toa an’i Robinson (1903). Raha nosoratana taorian’ny 70 taor. J.K. ny Efesiana, dia efa rava ilay sakana.
Avy amin’ny Romana ireo fampandrenesana. Nihevitra i Theodor Mommsen, araka ny itanisàn’i Dittenberger azy ao amin’ny OGIS 598, fa ny Romana no nampanosokitra ireo fampandrenesana taorian’ny nahatongavan’i Jodia ho faritany tamin’ny 6 taor. J.K. Niantehitra tamin’ny dika latina izay lazain’i Josefa fa nisy teo anilan’ny teny grika izy (tsy mbola nisy hita), sy tamin’ny tenin’i Titus jeneraly ao amin’i Josefa. Ny hafa mihevitra azy ireo ho anisan’ny fanorenan’i Heroda Lehibe indray ny tempoly. Na iza amin’ireo hevitra roa ireo no arahina, dia teo izy ireo tamin’ny andron’i Paoly.

Laharana ao amin’ny katalaogy: OGIS 598; CIIP I.1 no. 2; CIJ II 1400; IIP JERU0598; IIP JERU0599

Loharano

Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737) — War 5.193-194 (Whiston 5.5.2) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737) — War 6.124-126 (Whiston 6.2.4) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 15.417 (Whiston 15.11.5) ↗
Temple Warning inscription (Q16934222) — Q16934222 ↗

Ny soratra Erasto eo amin’ny rarivato tany Korinto

Daty: Voarakitra ho 31–70 taor. J.K. ao amin’ny katalaogy (EDH, EDCS), mifanaraka amin’ny daty napetrak’i Kent teo amin’ny tapaky ny taonjato voalohany. Milaza i Friesen (2010) fa azo inoana fa tsy napetraka talohan’ny tapaky ny taonjato faharoa izy io; mifarana amin’ny 150 taor. J.K. ny elanelana omena eto, fiandohan’io tolo-daty io, fa tsy fiafarany.
Toerana misy azy ankehitriny: Toerana arkeolojikan’i Korinto fahiny, Gresy: ilay takela-bato mbola eo amin’ny toerany ao amin’ny faritra misy rarivato atsinanan’ny teatra; tsy voamarina eto ny toerana misy ireo sombiny hafa.
Mifandray amin’ny: Romana 16:23; Asan’ny Apostoly 19:22; 2 Timoty 4:20; 1 Korintiana 1:26
Haavon’ny fahatokiana: antonony
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Soratra latina ao amin’ny kianja voaravaka rarivato any atsinanan’ny teatra tany Korinto no mitatitra fa Erasto edilina iray no nandoa ny rarivato tamin’ny volany ho setrin’ny fahazoany ny andraikitra edilina. Mametraka lehilahy manana izany anarana izany eo anivon’ny manam-pahefana tany Korinto romana izy io, karazana toe-javatra sivily resahin’ny Romana 16:23. Tsy manaporofo fa izy no Erasto namàn’i Paoly: very ny anarany feno, iadian-kevitra raha mifanaraka amin’ny andraikitra edilina ny anaram-boninahitra ao amin’ny Romana, ary iadian-kevitra ny daty.

Izay hamafisiny

Misy soratra fanorenana latina avy any Korinto romana (Kent, Corinth VIII.3 no. 232; EDH HD025815) mitatitra fa lehilahy nanana ny cognomen Erasto no nanao ny rarivato tamin’ny volany (sua pecunia) ho setrin’ny andraikitra edilina (pro aedilitate). Very ny praenomen sy nomen-ny, ary ireo lavaka nosokirina handraisana ny litera metaly nampidirina ihany no mbola hita.
Mampiseho izy io fa nanana edilina ilay zanatany romana tany Korinto, tao amin’ny faritanin’i Akaia, ary afaka namaly ny nifidianana azy ny tompon’andraikitra iray tamin’ny fandoavana rarivato ho an’ny besinimaro.
Mametraka Erasto edilina iray eo anivon’ny sokajin’olona nitana andraikitra tany Korinto izy io, tamin’ny fotoana iray teo anelanelan’ny tapaky ny taonjato voalohany sy, araka ny tolo-daty tara indrindra, ny tapaky ny taonjato faharoa na tatỳ aoriana. Koa mifanaraka amin’ny toe-javatra voarakitra momba ilay tanàna ny Erasto iray avy any Korinto manana anaram-boninahitra sivily (Romana 16:23).

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho fa ilay edilina no Erasto ao amin’ny Romana 16:23, Asan’ny Apostoly 19:22 na 2 Timoty 4:20 izy io. Very ny praenomen sy nomen-ny, iadian-kevitra raha mifanaraka amin’ny andraikitra edilina ny anaram-boninahitra sivily ao amin’ny Romana, ary iadian-kevitra ny daty.
Tsy mampiseho izy io fa olona iray ihany ilay Erasto voatonona ao amin’ny Asan’ny Apostoly, Romana ary 2 Timoty; mifototra amin’ireo lahatsoratra izany fanontaniana izany, fa tsy amin’ity vato ity. Nanatsoaka hevitra avy amin’ny Asan’ny Apostoly 19:22, Romana 16:23 ary 2 Timoty 4:20 i Paley (1790) fa tany Korinto no fonenan’i Erasto; efa talohan’ny nahitana ilay vato izany tohan-kevitra izany ary miankina amin’ireo lahatsoratra.
Tsy mampiseho izy io fa nisy manam-pahefana manankarena tao amin’ny fiangonan’i Paoly tany Korinto, na hoe Kristiana no nitana ny andraikitra edilina; samy miankina amin’ilay fampitoviana olona iadian-kevitra ireo. Ny fanamarihan’i Paoly fa tsy maro tamin’ireo mpino tany Korinto no ambony saranga (1 Korintiana 1:26) dia sady tsy mandà no tsy manamarina ny fisian’ny mpikambana iray tao amin’ny saranga ambony.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana telo. Daty: napetrak’i Kent teo amin’ny tapaky ny taonjato voalohany ny rarivato, ary raketin’ny EDH sy EDCS ho 31–70 taor. J.K. izy io. Mitatitra i Gill fa hita teo amin’ny toerany ilay takela-bato feno tamin’ny 1929; i Friesen kosa milaza fa ao amin’ny toerana nampiasana azy fanindroany ilay soratra, ary azo inoana fa tsy napetraka talohan’ny tapaky ny taonjato faharoa. Andraikitra: misy mampitovy ny anaram-boninahitra sivily nananan’i Erasto ao amin’ny Romana 16:23 amin’ny edilina (Kent, Gill), ny hafa amin’ny quaestor (Theissen, Goodrich), ary ny hafa (Cadbury; Friesen) mamaky azy ho andraikitra iva tao an-tanàna, mety notanan’ny andevo; mandà i Weiss fa nanana quaestors monisipaly i Korinto. Olona: hitan’i Brookins fa tsy fahita ilay anarana; kanefa ny Erasto tamin’ny taonjato faharoa izay azo inoana fa tany Korinto (Clarke 1991) dia mampiseho fa tsy olona tokana tao no nanana izany anarana izany. Satria very ny praenomen sy nomen, dia mbola azo atao ihany ilay fampitoviana olona fa tsy voaporofo.

Famakiana hafa

Olona iray ihany, asa tatỳ aoriana. Noheverin’i Kent ho mitombina ny fampitoviana azy amin’i Erasto ao amin’ny Romana, ary mbola raisin’i Clarke ho fahafahana manan-danja izany. Nampitovin’i Theissen tamin’ny andraikitra ambany kokoa, toy ny quaestor, ilay andraikitra ao amin’ny Romana; nanaraka azy i Furnish ka nanolotra fa quaestor i Erasto tamin’ny fotoana nanoratana ilay taratasy, ary edilina tatỳ aoriana. Manohana andraikitra quaestor koa i Goodrich, izay heveriny ho andraikitra ambony notanan’ny saranga ambony.
Edilina hafa, tatỳ aoriana. Milaza i Friesen fa eo amin’ny toerana nampiasana azy fanindroany ilay soratra, ary azo inoana fa tsy napetraka talohan’ny tapaky ny taonjato faharoa. Araka io hevitra io, manonona olona tao amin’ny saranga ambony tsy Kristiana izy io, fa tsy i Erasto ao amin’ny Romana, izay mpiasam-panjakana iva tao an-tanàna, mety ho andevo; misalasala koa i Friesen raha mpino akory i Erasto ao amin’ny Romana.
Tsy azo tapahina amin’ny porofo ankehitriny. Mihevitra i Gill fa ny porofo dia tsy mamela fampitoviana olona azo antoka na fandavana azo antoka. Manampy Erasto edilina iray avy any Korinto ao amin’ny firaketana ilay rarivato, nefa tsy mamaha raha izy no ilay lehilahy tononin’i Paoly.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Corinth VIII.3 232; AE 1930, 118; EDH HD025815; EDCS-32001186; TM 177152

Loharano

Epigraphic Database Heidelberg (record last updated 2013-05-24, Cowey), EDH inscription record: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus — EDH HD025815 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss / Slaby, EDCS monument record (JSON data endpoint) — EDCS-32001186 ↗
Trismegistos, TM text relations data service — TM 177152 ↗
Pleiades, Corinthus/Korinthos — Pleiades 570182 ↗
William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. II ↗

Ny soratra momba an’i Galiona tany Delphi

Daty: Azo inoana indrindra fa ny fito volana voalohan’ny 52 taor. J.K. (talohan’ny 1 Aogositra); tsy azo lavina tanteraka ny daty amin’ny tena faran’ny 51 taor. J.K. Dika voasokitra amin’ny taratasin’i Klaodio, omena daty araka ny fanambarana faha-26 azy ho imperator.
Toerana misy azy ankehitriny: Delphi (EDH). Mitatitra i Deissmann (1912) fa ao amin’ny Delphi Museum ireo sombiny efatra hitan’i Bourguet (Inv. 3883, 2178, 2271, 4001); tsy voamarina ny fampirantiana ankehitriny.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 18:12–17; Asan’ny Apostoly 18:1–11; Asan’ny Apostoly 18:18; 1 Korintiana 1:1
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Sombin-taratasy nosoratan’i Klaodio, voasokitra tany Delphi, no manonona an’i Galiona, naverina hoe [L. Ju]nius Gallio, ho naman’ny emperora sy prokonsily. Ny fanambarana faha-26 an’i Klaodio ho imperator dia mametraka ilay taratasy, azo inoana indrindra, tao anatin’ny fito volana voalohan’ny 52 taor. J.K.; koa tokony ho tamin’ny 51/52, na mety ho 52/53, no nitondran’i Galiona an’i Akaia. Mamatotra amin’ny fotoana ny fihainoana raharaha ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:12–17 izy io, na dia tsy manonona an’i Paoly na ilay fihainoana aza.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Paoly, ny Jiosy tany Korinto, na fihainoana raharaha izy io. Manamarina ilay mpitondra voatonona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:12 izy io, fa tsy ny hoe nitranga araka ny fitantarana ilay seho ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:12–17.
Tsy manome daty fiandohana na fiafaran’ny fotoam-piasan’i Galiona izy io. Miankina amin’ny faharetana mahazatra herintaona, ny fotoana nanombohan’ny fotoam-piasana, ary ny hoe raisin’ilay taratasy ho prokonsily mbola teo am-perinasa i Galiona, ny fisafidianana ny 51/52 na 52/53.
Tsy afaka mampiseho izy io hoe tamin’ny fotoana inona tao anatin’ny valo ambin’ny folo volana na mihoatra nijanonan’i Paoly tany Korinto no nitrangan’ilay fihainoana (Asan’ny Apostoly 18:11 sy Asan’ny Apostoly 18:18). Noho izany, fehin-kevitra fanampiny notsoahina ny daty nahatongavan’i Paoly tany Korinto.
Tsy mampiseho izy io fa fitsidihana tokana tsy tapaka no tantarain’ny Asan’ny Apostoly 18:1–18.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mifototra amin’ilay isa manambara ny fanambarana ho imperator mbola hita eo amin’ny vato ny daty 52 taor. J.K.; aorian’izany vao miseho ireo fanontaniana misokatra. Ny fetra 1 Aogositra dia mitombina raha maneho ny daty nitokanana ilay lakan-drano ny lahatsoratra Porta Maggiore (ny EDR dia mametra azy amin’ny 52/53 fotsiny); ary neken’i Dessau, na dia noheveriny ho tsy dia azo inoana aza, fa mety ho tamin’ny tena faran’ny 51 ilay fanambarana faha-26. Mety ho 51/52 na 52/53 ny taonan’i Galiona. Milaza i Dio (60.17.3) fa tamin’ny 43 taor. J.K. dia nandidy ireo mpitondra voafidy tamin’ny antsapaka i Klaodio handao an’i Roma alohan’ny tapaky ny Aprily; manondro fiandohana amin’ny lohataona na fiandohan’ny fahavaratra izany (fehin-kevitra notsoahina). Nihevitra ny 1 Jolay ho fiandohana ara-panjakana i Deissmann, nanaraka an’i Mommsen. Ny famakian’i Plassart ny andalana 17 amin’ny olona faharoa, fantatra eto araka ny tatitr’i Oliver (1971), dia mahatonga ny nandimby an’i Galiona ho mpandray ilay taratasy. Vondrom-piarahamonina no nofidin’i Oliver ho mpandray azy; ny hafa mizara ny andalana 17 ho matoanteny εἴασε, ka manala ilay mpisolo anarana (Deiana, SEG 32.546; PHI 240472). Fehin-kevitra notsoahina ny fametrahana ilay fihainoana tany am-piandohan’ny fotoam-piasan’i Galiona, toy ny nataon’i Deissmann; ary fitsarana ara-tantara misaraka ny hoe tena nitranga ilay seho.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: FD III 4, 286; SIG3 801 D; AE 2002, 1335; Oliver, Greek Constitutions 31; EDH HD043294; EDCS-66400014; PHI 240470; SEG 32, 546 (Deiana's reading of line 17; PHI 240472); TM 177226

Loharano

Epigraphic Database Heidelberg (record last updated by Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: public legal inscription from Delphi (Achaia) — EDH HD043294 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (references FDelphes 286; AE 2002, 1335; dated 52; Delphoi, Achaia) — EDCS-66400014 ↗
Trismegistos Texts, text-relations service (links EDH HD043294, EDCS 66400014, PHI 240470-240472) — TM 177226 ↗
Wikidata: Delphi Inscription — Q5254406 ↗
Seneca, Seneca, Moral Letters to Lucilius (Ad Lucilium Epistulae Morales), vol. 3 (Richard Mott Gummere, 1925) — Ep. 104.1 ↗
Tacitus, Tacitus, Annals, Book 15 (Alfred John Church and William Jackson Brodribb (Wikisource text based on their translation), 1876) — Ann. 15.73 ↗
Cassius Dio, Cassius Dio, Roman History, Book 60 (Loeb vol. VII) (Earnest Cary, 1924) — 60.24.1 ↗
Cassius Dio, Cassius Dio, Roman History, Book 60 (Loeb vol. VII) (Earnest Cary, 1924) — 60.17.3 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL 06, 01256 (p 3129, 3798, 4365) = ILS 218a — EDCS-17800159 (CIL 06, 01256 (p 3129, 3798, 4365) = ILS 218a) ↗

I Efesosy ho mpiambina ny tempolin’i Artemisy: vola madinika, soratra voasokitra ary fanontaniana momba ny tempoly kely

Daty: Tokony ho 334 tal. J.K. hatramin’ny 244 taor. J.K. (loharano maromaro): neokoros an’i Artemisy ho andraikitry ny olona iray tokony ho 334 tal. J.K. (IPriene 231); vola madinika tamin’ny andron’i Nero, 65/6 taor. J.K.; fanomezana voatokan’i Salutaris 104 taor. J.K.; ‘neokoros an’i Artemisy’ ho anaram-boninahitry ny tanàna amin’ny soratra manomboka 200/210 hatramin’ny 244 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: Toeran’i Efesosy sy ny Artemision (Selçuk, Türkiye); tany Priene no nahitana ny IPriene 231. Navoaka avy amin’ny vato tao amin’ny British Museum ho GIBM 481 sy 578 ny soratra Salutaris sy neopoioi; tsy nohamarinina tamin’ny firaketan’ny BM ny toerana misy azy ankehitriny. Raketan’ny RPC fa ao amin’ny British Museum ny hany santionan’ny RPC I 2628 fantatra; ao amin’ny fanangonana maromaro kosa ireo santionan’ny 2626-2627.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 19:23–41; Asan’ny Apostoly 19:24; Asan’ny Apostoly 19:27; Asan’ny Apostoly 19:35
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Ny Asan’ny Apostoly 19:35 no lahatsoratra mazava voalohany manome an’i Efesosy ny anaram-boninahitra mpiambina ny tempolin’i Artemisy. Ny vola madinika tamin’ny 65/6 taor. J.K. dia miantso ny Efesiana hoe neokoroi nefa tsy manonona ilay tempoly; manomboka tokony ho tamin’ny 200 taor. J.K. vao manampy ny hoe an’i Artemisy ny soratra voasokitra. Ny soratra tamin’ny 104 taor. J.K. sy tamin’ny vanim-potoana romana dia manaporofo mpiasan’ny tempoly, mpanefy volafotsy ary sarivongana volafotsin’i Artemisy. Tsy mahita tempoly kely volafotsin’i Artemisy, miavaka amin’ny sarivongana kely, ireo loharano nodinihina eto.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izy io fa nitranga araka ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly 19:23–41 ny momba an’i Demetrio, ilay rotaka tao amin’ny teatra, na ny lahatenin’ny mpitan-tsoratry ny tanàna. Mampiseho fa azo inoana ny toe-javatra sivily sy ara-pivavahana izy io.
Tsy manaporofo ny fisian’ny tempoly kely volafotsin’i Artemisy izy io. Sarivongana kely ireo zavatra volafotsy Salutaris. Tamin’ny 1890 dia tsy nahafantatra tempoly metalin’i Artemisy avy any Efesosy i Hicks, ary tsy manampy na iray aza ireo loharano nodinihina eto. Mahalana no mbola voatahiry ny zavatra vita amin’ny metaly sarobidy, koa malemy io porofon’ny fahanginana io.
Tsy manaporofo izy io fa anaram-boninahitra sivily ofisialy tamin’ny taona 50 ny ‘neokoros an’i Artemisy’. Tsy manonona ilay tempoly ny vola tamin’ny andron’i Nero, ary manomboka tokony ho tamin’ny 200 taor. J.K. vao miseho amin’ny soratra ny teny manonona an’i Artemisy.
Manonona an’i Demetrios ao amin’ny raikipohy simba fanomezana daty ny IEph 1578A, nefa very ny andraikiny; ary manonona an’i Demetrios zanak’i Menophilos ho neopoios voalohany ao amin’ny lisitra. Mety ho olona iray izy ireo, mety tsy ho izany. Tsy azo ampitovina amin’ilay mpanefy volafotsy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:24 ny iray na ny iray.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Efa nampiasaina tamin’ny andron’i Paoly ve ny ‘neokoros an’i Artemisy’? Novakin’i Keil (1919), neken’i Friesen, ho manondro an’i Artemisy ny vola tamin’ny andron’i Nero. Ampifandraisin’i Burrell sy Kirbihler amin’ny tempoly ho an’ny emperora nomena tamin’ny andron’i Nero kosa izany; mbola raisin’i Burrell ho maneho ny taona 50 ny Asan’ny Apostoly 19:35, satria heveriny fa tsy ho nifanaraka tamin’i Efesosy ilay anaram-boninahitra teo anelanelan’ny neokorate ho an’ny emperora sy ny fiandohan’ny taonjato fahatelo. Hitan’i Witetschek fa tsy manome valiny mazava irery ireo vola, nefa vakiny ho porofo ny Asan’ny Apostoly 19:35 fa afaka nampiasa ilay anaram-boninahitra ny Efesiana tamin’ny andron’i Lioka, tamin’ny faramparan’ny taonjato voalohany; mahatonga ny famakian’i Keil ny vola ho azo inoana kokoa izany. Miahiahy tsy fifanarahana kely amin’ny fotoana i Pervo. Momba ny tempoly kelin’i Demetrio, nanolotra tempoly kelin’ilay andriamanibavy vita amin’ny tanimanga nodorana, marbra ary volafotsy i Ramsay; sarivongana kely no nofidin’i Hicks, ary nampitoviny tamin’ny tompon’andraikitra iray tao amin’ny neopoioi i Demetrio; heverin’i Rogers ho tombantombana izany fampitoviana olona izany.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: RPC I 2626; RPC I 2627; RPC I 2628; IPriene 231 (= IK Priene 150); IEph 27B (= GIBM 481); IEph 27E; IEph 300 (= CIG 2972); IEph 1578A (= GIBM 578; SEG 36, 1028); IEph 2040; IEph 2212; IEph 4336

Loharano

Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones and H. A. Ormerod, 1918) — Paus. 4.31.8 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII §5, 'Demetrius the Silversmith' (p. 278 in the 1903 printing) ↗

Ny mpitan-tsoratry ny tanàna sy ny Asiarchs tany Efesosy

Daty: Ny soratra tany Efesosy ihany no raketin’ilay elanelam-potoana, manomboka amin’ny andron’i Tiberius (14–37 taor. J.K.) hatramin’ny 102/114 taor. J.K. Ny SEG 57.1220 avy any Silandos any Lydia dia omen’ireo tonian-dahatsoratra azy daty taonjato voalohany tal. J.K., nefa tsy maintsy taorian’ny 29/27 tal. J.K.; ny hafa misafidy ny taonjato voalohany taor. J.K. Ny Martyrdom of Polycarp, tononina amin’ny alalan’i Eusebius, dia tamin’ny tapaky ny taonjato faha-2 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: Tany Efesosy (Selçuk, Türkiye) no nahitana ireo lahatsoratra tany, afa-tsy ny sombiny c amin’ny Suppl. Ephes. 241, hita tany Pamucak. Avy any Silandos any Lydia ny SEG 57.1220 (toerana nahitana: Tamasis/Selmanhacılar). Tsy nohamarinina ny toerana misy ireo vato ankehitriny. Mbola voatahiry ho lahatsoratra ny Martyrdom of Polycarp, tononina eto amin’ny alalan’i Eusebius.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 19:31; Asan’ny Apostoly 19:35–41; Asan’ny Apostoly 19:23–41
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Mampiseho ny soratra voasokitra fa tena nisy ireo anaram-boninahitra roa ampiasain’ny Asan’ny Apostoly ao amin’ilay rotaka tany Efesosy. Sombin-didy tamin’ny andron’i Tiberius no nankatoavina tamin’ny taonan’ny grammateus (mpitan-tsoratra) an’ny vahoaka, very anarana; ary ny fanolorana iray tamin’ny 92/93 taor. J.K. dia nomena daty araka an’i Tiberius Claudius Aristion ho grammateus sy ‘ilay Asiarch’. Tsy manonona an’i Paoly na ilay rotaka ireo lahatsoratra ireo. Manomboka amin’ny faramparan’ny taonjato voalohany ihany ny soratra Asiarch tany Efesosy, ary mbola iadian-kevitra ny momba ny Asiarchs.

Izay hamafisiny

Nanana tompon’andraikitra sivily nantsoina hoe grammateus (mpitan-tsoratra) an’ny vahoaka i Efesosy talohan’ny nijanonan’i Paoly tany. Sombin-didy, nomena daty araka ny raikipohiny tamin’ny andron’i Tiberius (14–37 taor. J.K.), no nankatoavina tamin’ny taonan’ny mpisoronaben’i Tiberius sy grammateus an’ny vahoaka (very anarana), niaraka tamin’ny faneken’ny ‘strategoi sy ny grammateus an’ny vahoaka’. Ny fanolorana tatỳ aoriana tamin’ny andron’i Domitian sy Trajan dia omena daty araka ny grammateus.
Mety ho voaporofo talohan’i Paoly ny Asiarch iray tany ivelan’i Efesosy. Lahatsoratra avy any Silandos any Lydia (SEG 57.1220) no manome voninahitra an’i Tiberius [Iulius?] Damas ho Asiarch sy sebastophant. Omen’ireo toniany daty taonjato voalohany tal. J.K. izy io, nefa mitaky daty aorian’ny 29/27 tal. J.K. ilay anaram-boninahitra ao amin’ny fanompoana an’i Augustus; ny taonjato voalohany taor. J.K. kosa no nofidin’i Campanile (araka ny tatitr’i Witetschek 2009).
Afaka nitana ireo andraikitra roa ireo ny olona ambony iray ihany. I Ti. Claudius Aristion dia ‘mpisoronaben’i Asia’ tamin’ny 88/89 taor. J.K. (I.Ephesos 234), ary grammateus sy ‘ilay Asiarch’ tamin’ny 92/93 taor. J.K. (I.Ephesos 508); i Claudius Aristion, izay ampitovina aminy amin’ny ankapobeny, dia ‘Asiarch intelo’ tamin’ny 102/114 taor. J.K. (I.Ephesos 424). I T. Flavius Pythion dia grammateus fanindroany sady Asiarch tamin’ny 104/105 taor. J.K. (I.Ephesos 858).
Tena nisy ireo anaram-boninahitra ao amin’ny fitantarana ilay rotaka (Asan’ny Apostoly 19:31 sy Asan’ny Apostoly 19:35): grammateus tany Efesosy talohan’i Paoly, Asiarch tany Efesosy nanomboka tamin’ny faramparan’ny taonjato voalohany, ary mety ho taloha kokoa tany amin’ny faritra hafa tao Asia.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Paoly, Demetrio, ilay rotaka na ilay mpitan-tsoratry ny tanàna tsy voatonona anarana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:35 ireo lahatsoratra ireo. Manamarina ireo anaram-boninahitra sy ny toe-javatra izy ireo, fa tsy ireo zava-nitranga tantarain’ny Asan’ny Apostoly.
Tsy mamaha izay atao hoe Asiarch na izay nataony izy ireo. Mety ho anarana hafa ho an’ny mpisoronabe tao amin’ny fanompoana ny emperora tao amin’ny faritany ilay anaram-boninahitra, na voninahitra misaraka mifandray amin’ny fanohanana lalao, na andraikitra tao an-tanàna.
Amin’ny faramparan’ny vanim-potoana flaviana (tokony ho 89/90 taor. J.K.) vao manomboka ny soratra Asiarch tany Efesosy. Tsy afaka mampiseho irery izy ireo raha ny taona 50 na ny andron’i Lioka mihitsy no hita taratra ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:31; amin’ireo lahatsoratra voatonona eto dia ny SEG 57.1220 ihany no mety ho taloha kokoa, ary tsy azo antoka ny datiny.
Avy any Smyrna, zato taona eo ho eo taorian’i Paoly, ny Martyrdom of Polycarp, tononin’i Eusebius. Mampiseho Asiarch mitarika lalao any izy io, fa tsy ny fomba tany Efesosy tamin’ny taona 50.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Manam-pahaizana maro, manomboka amin’i Ramsay ka hatramin’i Deininger sy Rossner, no namaky ny ‘Asiarch’ ho anarana hafa ho an’ny mpisoronabe tao amin’ny fanompoana ny emperora tao amin’ny faritanin’i Asia. Nilaza i Kearsley (1986) sy Friesen (1999) fa samy hafa ireo anaram-boninahitra; ary naverin’i Friesen ny hevitr’i Magie fa sokajy manokana tamin’ny mpitarika lalao ny Asiarchs. Ao amin’ny Martyrdom of Polycarp, araka ny itanisàn’i Eusebius azy, dia mandà tsy hamaha liona i Philip Asiarch satria efa nofaranany ny lalao. Fanontaniana faharoa ny daty. Eken’i Witetschek fa efa nisy talohan’ny 89/90 taor. J.K. ilay andraikitra, ka tondroiny ireo Asiarchs tany Tralles tamin’ny andron’i Augustus lazain’i Strabo; nefa milaza izy fa noho ilay andraikitra nanjary nisongadina kokoa tatỳ aoriana, dia fanavaozana araka ny andron’i Lioka mihitsy ny Asan’ny Apostoly 19:31. Miresaka fanoratana indray tamin’ny vanim-potoana flaviana i Kirbihler; i Hemer kosa nampiditra ny Asiarchs ho anisan’ny fahalalan’i Lioka ny zava-misy teo an-toerana.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: I.Ephesos 508 (PHI PH248466; McCabe, Ephesos 753); I.Ephesos 234 (PHI PH248454; McCabe, Ephesos 741); I.Ephesos 424 (PHI PH247993; McCabe, Ephesos 285); I.Ephesos 858 (PHI PH248477; McCabe, Ephesos 763); Suppl. Ephes. 241 (PHI PH255995; new fragments of the donor list I.Ephesos 1687); Suppl. Ephes. 142+0144 (PHI PH255972); SEG 57.1220 (PHI PH348884)

Loharano

Eusebius, Church History, Book 4 (quoting the Martyrdom of Polycarp), Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1 (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 4.15.27 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (10th ed., CCEL text) — ch. XII §5, 'Demetrius the Silversmith' ↗

Ny soratra politarchs tany Tesalonika sy ny vaton’ny Vavahady Vardar

Daty: Tsy misy raikipohy fanomezana daty ny vato avy amin’ny Vavahady Vardar. Napetrak’i Burton taorian’ny 30 tal. J.K. izy io, ary mety ho tara hatramin’ny 143 taor. J.K. na tatỳ aoriana; i Athanasiadis kosa mametraka lisitra izay tononiny hoe IG X 2,1 126, ary faritany amin’ny teny mifanaraka amin’ity lahatsoratra ity, amin’ny fiandohan’ny taonjato voalohany taor. J.K., fa tsy amin’ny taonjato faharoa araka an’i Edson. Ireo lahatsoratra politarch hafa tany Tesalonika dia manomboka amin’ny andron’i Augustus hatramin’ny 143 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: British Museum, Londres (vato avy amin’ny Vavahady Vardar, natolotr’i J. E. Blunt tamin’ny 1877, araka ny GIBM). Very ilay lahatsoratra politarch tamin’ny andron’i Augustus avy amin’ny vavahady Kalamaria (Burton).
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 17:1–9; Asan’ny Apostoly 17:5–9; Asan’ny Apostoly 17:6; Asan’ny Apostoly 17:8; Asan’ny Apostoly 19:29; Asan’ny Apostoly 20:4; Romana 16:21
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Mampiseho ny soratra avy any Tesalonika fa mampiasa ny anaram-boninahitra marina, politarchs, ho an’ireo manam-pahefana sivily ambony tao an-tanàna ny Asan’ny Apostoly 17:6 sy 17:8: lahatsoratra manomboka amin’ny andron’i Augustus hatramin’ny 143 taor. J.K. no mitanisa filankevitra misy dimy na enina. Ny vato avy amin’ny Vavahady Vardar, ao amin’ny British Museum ankehitriny, dia mitanisa enina araka ny famakiana mahazatra, na dia iadian-kevitra aza ny datiny. Tsy fahita firy amin’ny literatiora ilay anaram-boninahitra, nefa fahita amin’ny soratra tany Makedonia. Tsy manamarina zava-nitranga, antoka na olona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:1–9 ireo vato.

Izay hamafisiny

Nivondrona tao amin’ny filankevitra nantsoina hoe politarchs ireo manam-pahefana sivily ambony tany Tesalonika, ireo tompon’andraikitra antsoin’ny dika anglisin’ny Asan’ny Apostoly 17:6 sy 17:8 hoe mpitondra ny tanàna. Lahatsoratra tamin’ny andron’i Augustus avy amin’ny vavahady Kalamaria, very ankehitriny, no manonona dimy; lahatsoratra tamin’ny 143 taor. J.K. no manonona enina; ary ny vato avy amin’ny Vavahady Vardar dia manonona enina araka ny famakiana mahazatra. Mifanaraka amin’ilay filankevitra maromaro nanolorana an’i Jasona sy ny mpino hafa izany.
Ao amin’ny literatiora Grika mbola voatahiry, dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany no ahitana ilay anaram-boninahitra; manana endrika mifandray aminy, politarchos, kosa ny Aeneas Tacticus 26.12 (tapaky ny taonjato faha-4 tal. J.K.). Manaporofo matetika an’ilay andraikitra ny soratra voasokitra, any Makedonia ny ankamaroany indrindra. Koa voambolana faritra voafaritra tsara no ampiasain’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy teny ankapobeny ilazana mpitondra.
Manonona koa ny filankevitry ny tanàna (boule) sy ny vahoaka (demos) ilay lahatsoratra tamin’ny 143 taor. J.K., ilay toe-javatra sivily heverin’ny Asan’ny Apostoly 17:5–9 rehefa mikatsaka hitondra ireo misionera hivoaka ho eo amin’ny vahoaka ny olona. Fanao mahazatra tao amin’ny tanàna Grika ny fivoriana sy ny filankevitra, koa antsipiriany ankapobeny izany; ny anaram-boninahitra politarch no fifanarahana miavaka.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manamarina zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:1–9 izy io: na ny fitoriana tao amin’ny synagoga, na ilay rotaka, na ny fampiantranoan’i Jasona, na ny antoka nalaina tamin’i Jasona sy ny hafa.
Voaporofo ilay andraikitra nanomboka talohan’ny fandaminana nataon’ny Romana tamin’ny 167 tal. J.K. (araka ny famakian’i Mari ny lalàna ephebarchique tany Amfipolia) ka hatramin’ny taonjato faha-3 taor. J.K., tany amin’ny tanàna maro tao Makedonia sy tany ankoatra. Koa tsy afaka mamaritra irery ny datin’ny Asan’ny Apostoly na mampiseho fa vavolombelona nahita maso ny mpanoratra azy ny fampiasana marina ilay anaram-boninahitra.
Fahita ireo anarana Sosipatros, Sekondo ao amin’ny soratra ary Gaio ao amin’ny soratra eo amin’ilay vato. I Sekondo ao amin’ny soratra no rain’ilay politarch voalohany, ary i Gaio ao amin’ny soratra no anarana voalohan’ny politarch iray hafa, Gaio Agilleius Poteitus; koa tsy mampahafantatra an’i Sekondo na Gaio ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:29 sy 20:4, na Sosipater ao amin’ny Romana 16:21 izy ireo.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Anisan’ny fanontaniana misokatra ny datin’ny vato avy amin’ny Vavahady Vardar. Nifototra tamin’ny anarana diso novakina ny daty flaviana na tatỳ aoriana napetrak’i Boeckh (tsy talohan’ny 69 taor. J.K.); napetrak’i Burton taorian’ny 30 tal. J.K. izy io, ary mety ho tamin’ny 143 taor. J.K. na tatỳ aoriana; i Athanasiadis kosa mitatitra fametrahana daty vaovao amin’ny fiandohan’ny taonjato voalohany ho an’ny lisitra iray tononiny hoe IG X 2,1 126, izay toa ity lahatsoratra ity, manohitra ny daty taonjato faharoa napetrak’i Edson. Mitanisa politarchs enina ilay vato araka ny famakiana mahazatra, na dia noheverin’i Mordtmann ho azo atao aza ny dimy. Ny fanontaniana lehibe kokoa dia ny habetsahan’ny fanampian’ny anaram-boninahitra marina iray amin’ny fahatokisana ny Asan’ny Apostoly: raisin’i Hemer ho porofon’ny mpanoratra nahalala tsara ny zava-misy ny antsipiriany toy izany, fa i Pervo mametraka ny Asan’ny Apostoly tokony ho tamin’ny 115 taor. J.K. Tsy voamarina ny filazana fa nisalasala tamin’ilay anaram-boninahitra ny manam-pahaizana mandra-pahitan’ity vato ity: efa navoaka tamin’ny 1740 izy io, ary efa nanonona azy ny rakibolana Testamenta Vaovao tamin’ny taonjato faha-19 (Burton).

Famakiana hafa

Mpanoratra nahalala tsara, nefa tatỳ aoriana. Mampiseho ny porofon’i Burton fa mbola nisy politarchs hatramin’ny taonjato faha-3 taor. J.K.; koa mbola afaka nampiasa tsara ilay anaram-boninahitra ny mpanoratra nahalala tsara, nanoratra tamin’ny fiandohan’ny taonjato faha-2 (araka ny hevitr’i Pervo momba ny Asan’ny Apostoly). Araka io hevitra io, manamarina ny fahamarinan’ny toe-javatra ireo soratra, fa tsy daty aloha na fitantaran’ny vavolombelona nahita maso.
Antsipiriany marina ao anatin’ny tohan-kevitra mitambatra. Raisin’i Hemer sy ny hafa ho iray amin’ireo antsipiriany marina maro momba ny toerana ao amin’ny Asan’ny Apostoly ilay anaram-boninahitra marina; rehefa atambatra ireo dia manondro mpanoratra nahalala akaiky ireo toerana faritany. Na araka io hevitra io aza, ny anaram-boninahitra no hamarinin’ireo soratra, fa tsy ilay tantara.
Fomba tany Makedonia, fa tsy tany Tesalonika irery. Voaporofo tany amin’ny tanàna hafa tao Makedonia, ary tany Thrace, Bitynia sy Bosporus koa ny politarchs; ary misy politarches ao amin’ny papiry ptolemaika avy any Heracleopolis any Ejipta. Noho izany, marina ho an’ny tanàna iray ao Makedonia amin’ny ankapobeny ilay teny, fa tsy antsipiriany fantatry ny ao anatiny sy tsy hita afa-tsy tany Tesalonika, na dia avy any Tesalonika aza ny ampahany lehibe tsy mahazatra amin’ny porofo.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CIG 1967; GIBM II 171

Loharano

C. T. Newton (ed.), The Collection of Ancient Greek Inscriptions in the British Museum, Part II — GIBM II no. CLXXI (171), Macedonia section ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. X, sec. 6, p. 227 ↗
Wikidata: Golden Gate (Thessaloniki), alias Vardar Gate — Q96631855 ↗
Pleiades: Thessalonica — 491741 ↗

Soratra mety manonona an’i Sergio Paolo prokonsily

Daty: Vato cippus tany Roma, 41–54 taor. J.K. (Klaodio; manolotra 41–47 ny EDR). Sombiny avy any Kythrea: tapany voalohan’ny taonjato voalohany araka ny firaketan’ny Met, ary taonjato voalohany araka ny endriky ny litera (van Elderen), ka averina ho Tiberius na Klaodio ilay emperora. Soratra fasana avy any Soli, taorian’i Klaodio (PHI); taloha kokoa ilay taonan’i Paulus prokonsily lazainy, ary tsy misy vanim-potoana fanisana taona voatonona. Antiokia any Pisidia: lahatsoratra Sergia Paulla, 81–96 taor. J.K.; tsy misy daty ny faladian-tsangambaton’i L. Sergius Paullus filius (napetrak’i Ramsay tamin’ny 60–100 taor. J.K. ny litera ao amin’ilay lahatsoratra mitovy avy any Salir).
Toerana misy azy ankehitriny: Roma, Museo Nazionale Romano, tokotanin’ny cloître Michelangelo, inv. 242 (cippus avy amin’i Tiber, araka ny EDR). New York, Metropolitan Museum of Art, Cesnola Collection, accession 74.51.2425 (sombiny avy any Kythrea, araka ny firaketan’ny Met). Tsy voamarina ny toerana misy ireo vato avy any Soli sy Antiokia any Pisidia ankehitriny.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 13:6–12; Asan’ny Apostoly 13:7
Haavon’ny fahatokiana: antonony
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Tsy misy soratra mbola voatahiry manonona azo antoka an’i Sergio Paolo prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13:7. Vato famaritana sisin-tany tamin’ny andron’i Klaodio tany Roma no manonona senatera iray, L. Sergius Paullus; misy Sergii Paulli tany Antiokia any Pisidia tatỳ aoriana tamin’io taonjato io; soratra fasana avy any Soli no manonona andraikitra notanana teo ambany fitondran’i Paulus prokonsily; sombiny avy any Kythrea no vakina ho manonona an’i Quintus Serg-. Mampiseho izy ireo fa mifanaraka amin’ny senatera tamin’io fotoana io ilay anarana; nefa miankina amin’ny famerenana soratra, fehin-kevitra notsoahina na lahatsoratra tsy misy daty ny rohy rehetra amin’ny mpitondra an’i Kyprosy.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy amin’ireo soratra ireo manonona azo antoka an’ilay prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13:7. Tsy manome andraikitra tany Kyprosy ilay vato tany Roma, Paulus ihany no omen’ny lahatsoratra Soli, ary eo amin’ilay sombiny Kythrea dia famerenan’ny tonian-dahatsoratra manontolo ireo teny Paulus sy proconsul.
Tsy mamaritra ny datin’ny fitsidihan’i Paoly an’i Kyprosy izy ireo. Ny famerenana ny lahatsoratra Kythrea dia manomboka amin’i Tiberius (Campbell: hatramin’ny 37 taor. J.K.) ka hatramin’i Klaodio (SEG 20.302: 46–48 taor. J.K.), ary tsy misy vanim-potoana fanisana taona voatonona amin’ilay taonan’i Paulus any Soli.
Tsy mampiseho izy ireo fa taranak’ilay mpitondra an’i Kyprosy ny Sergii Paulli tany Antiokia any Pisidia, na hoe lasa Kristiana izy na ny havany. Mifototra amin’ny fehin-kevitra avy amin’ny anarana sy ny fahanginana ny fanarenan’i Ramsay ilay fianakaviana, ary izy mihitsy no niantso izany hoe petrakevitra. Tsy manamarina ilay tantara momba an’i Elyma koa ireo vato.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Voaporofo amin’ny soratra voasokitra ve ilay prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly? Maro no mampitovy azy amin’i L. Sergius Paullus mpikarakara an’i Tiber, satria mety ho taloha na taorian’ny andraikitra mpikarakara tamin’ny andron’i Klaodio ny andraikitra prokonsily tany Kyprosy. Nefa, araka ny nohamafisin’i van Elderen, tsy misy lahatsoratra mampifandray io lehilahy io amin’i Kyprosy, ary tsy manome praenomen ny Asan’ny Apostoly. Tsy manana anaram-pianakaviana ilay Paulus any Soli: nikajy 50 taor. J.K. ho daty aloha indrindra i Mitford, araka ny tatitr’i van Elderen, ary nihevitra fa azo inoana fa tara lavitra kokoa ilay soratra; ny famakian’i Ramsay taloha kosa nandray ilay teny ho datin’ilay vato mihitsy. Quintus Serg- ihany no mbola voatahiry any Kythrea, ka nolavin’i Myres ilay fifandraisana. Naverin’i Campbell ho Tiberius ilay anarana ary napetrany hatramin’ny 37 taor. J.K. ilay fitsidihana, fizotry ny fotoana heverin’i Bernier ho tsy azo inoana. Nolavin’i van Elderen ho tombantombana loatra ny teoria momba ny fianakaviana tany Antiokia any Pisidia naroson’i Ramsay.

Famakiana hafa

Fampitoviana amin’ilay mpikarakara an’i Tiber. Araka io hevitra io, L. Sergius Paullus, ilay mpikarakara an’i Tiber tamin’ny andron’i Klaodio ao amin’ny CIL VI 31545, no ilay prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13:7, ka nitondra an’i Kyprosy taloha na taorian’io andraikitra io. Mahatonga izany ho azo inoana ny anarana sy ny daty, nefa tsy misy soratra mampifandray azy amin’i Kyprosy, ary tsy manome praenomen ny Asan’ny Apostoly.
Quintus Sergius any Kythrea. Araka ny famerenan’i Campbell, manonona an’i Quintus Serg[ius Paullus], azo inoana fa ilay mpitondra, ilay sombiny; naverina manontolo ny Paulus sy proconsul. Averin’i Campbell ho Tiberius ilay anarana, ka apetrany hatramin’ny 37 taor. J.K., aloha noho ny mahazatra, ny asa misionera tany Kyprosy; averin’ilay famakiana taloha SEG 20.302 ho Klaodio kosa izy io (46–48). Nihevitra i Myres fa Lucius ilay prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka nandà ilay fifandraisana; i van Elderen nihevitra azy ho kandidà mahasarika indrindra, nefa nitandrina.
Ny petrakevitr’i Ramsay momba ny fianakaviana. Nanolotra ho petrakevitra i Ramsay fa zanakalahin’ilay prokonsily i L. Sergius Paullus tany Antiokia any Pisidia, ary zanany vavy i Sergia Paulla, ka nifindra tamin’ny alalany ho amin’ny zanany lahy ny fivavahana kristiana, fa mbola mpanompo sampy kosa ny taranaka lahy. Nolavin’i van Elderen ilay rafitra, ka notanisainy ny fitsaran’i Lake fa fampifandraisana marani-tsaina nefa tsy maharesy lahatra izany.
Mbola tsy voaporofo. Tsy misy soratra mbola voatahiry manonona azo antoka ilay prokonsily ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Senatera maromaro no nitondra ny anarana Paullus: ny IGR III 939 any Palaepaphos dia manonona an’i Paullus Fabius Maximus, izay notsoahin’i Dessau fa nitondra an’i Kyprosy. Tsy afaka mamaha ny fampitoviana olona ny anarana iombonana fotsiny.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CIL VI 31545; ILS 5926; EDR127293; TM 281782; EDH HD046352; AE 2002, 1457; TM 176947; EDH HD046353; AE 2002, 1458; TM 176948; IGR III 300; Sterrett, EJ 134,108; JRS 3 (1913) 262,5; IGR III 930; ABSA 42 (1947) 201,1; IGR III 935; SEG 20:302; SEG 55:1526; Myres 1914, no. 1903

Loharano

Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL 06, 31545 (p 3796, 4362) = ILS 5926; TM 281782 — EDCS-19500065 (CIL 06, 31545 (p 3796, 4362) = ILS 5926; TM 281782) ↗
Epigraphic Database Heidelberg: honorific base of L. Sergius Paullus filius, Antiochia Pisidiae — EDH HD046352 (AE 2002, 1457; TM 176947) ↗
Epigraphic Database Heidelberg: fragment naming Paullus Ser[gius] and L. Serg[ius], Antiochia Pisidiae — EDH HD046353 (AE 2002, 1458; TM 176948) ↗
John L. Myres, Handbook of the Cesnola Collection of Antiquities from Cyprus (Metropolitan Museum of Art) — no. 1903, p. 319 (appendix text p. 548) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. IV, p. 74 ↗
Cassius Dio, Roman History (Loeb Classical Library, vol. VI) (Earnest Cary, 1917) — 54.4.1 ↗

Soratra manonona an’i Derbe akaikin’i Karaman (Kerti Höyük sy Devri Şehri)

Daty: 157 taor. J.K. ho an’ilay fanolorana sivily ho an’i Antoninus Pius (Van Elderen; Wagner sy Wilson). Ny soratra fasan’ilay eveka dia manome ny 8 Jona amin’ny taona faha-14 amin’ny tsingerina indiction ihany; noheverin’i Van Elderen fa mety ho faramparan’ny taonjato faha-4 ka hatramin’ny faha-5 ireo litera, ary manome ny taonjato faha-5–faha-6 i Wagner sy Wilson.
Toerana misy azy ankehitriny: Konya Archaeological Museum (fanolorana; Van Elderen 1970, ary Wagner sy Wilson 2019 manonona an’i McLean 2002). Zaridainan’ny Karaman Archaeological Museum (soratra fasan’i Michael; Wagner sy Wilson 2019).
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 14:6; Asan’ny Apostoly 14:20–21; Asan’ny Apostoly 16:1; Asan’ny Apostoly 20:4
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Tohanan’ny loharano

Soratra roa amin’ny teny grika no manonona an’i Derbe eo amin’ny lemaka avaratra-atsinanan’i Karaman (Laranda fahiny). Ny iray dia fanolorana sivily ho an’i Antoninus Pius tamin’ny 157 taor. J.K., hita teo amin’ny Kerti Höyük (soratana koa hoe Kerti Hüyük) tamin’ny 1956. Ny iray dia soratra fasana tatỳ aoriana an’i Michael, evekan’i Derbe, hita tany Sudurağı akaiky teo. Rehefa atambatra izy roa dia mametraka an’i Derbe ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:20–21 sy 16:1 ao amin’io faritra io. Tsy tamin’ny taonjato voalohany izy roa, ary mbola iadian-kevitra ny toerana marin’ilay tanàna.

Izay hamafisiny

Tamin’ny 1956 no nahitan’i Ballance vato sokay nisy soratra teo amin’ny tehezan’ny Kerti Höyük, tokony ho 22 km avaratra-avaratra-atsinanan’i Karaman (SEG 16.758). Manome voninahitra an’i Antoninus Pius izy io, tamin’ny 157 taor. J.K., ary natsangan’ny filankevitra (boule) sy ny vahoaka (demos) tao Derbe; averin’ilay lahatsoratra navoaka ho [Claudio]derbetans ny anaran’ny mponin’ilay tanàna.
Noho izany, tamin’ny tapaky ny taonjato faha-2 dia vondrom-piarahamonina sivily nitantana tena i Derbe, nanana ny filankeviny sy ny fivoriany, ary nanome voninahitra ny emperora araka ny endrika sivily Grika mahazatra.
Soratra fasana Kristiana iray no mamaritra an’i Michael ho evekan’i Derbe tena tia an’Andriamanitra, ary omena daty 8 Jona amin’ny taona faha-14 amin’ny tsingerina indiction ihany. Hitan’i Ballance tany Sudurağı (Sidrova) izy io tamin’ny 1958, ary hitan’i Van Elderen tamin’ny 1962. Manaporofo foiben’ny eveka tany Derbe tatỳ aoriana tao amin’io faritra io ihany izy io.
Rehefa atambatra ireo lahatsoratra roa dia mametraka an’i Derbe ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:6, 14:20–21 sy 16:1 any avaratra-atsinanan’i Laranda, tokony ho 95 km amin’ny tsipika mahitsy avy any Lystra. Nisolo ireo toerana natolotra taloha tany avaratra-andrefan’i Karaman izany (Bosola sy Losta, antsoina koa hoe Zosta, an’i Sterrett; Gudelisin an’i Ramsay), izay tsy nisy notohanan’ny soratra manonona an’i Derbe.

Izay tsy hamafisiny

Tsy avy amin’ny andron’i Paoly ny iray amin’ireo soratra ireo. Tokony ho zato taona tatỳ aoriana ilay fanolorana, ary mbola tatỳ aoriana kokoa ilay soratra fasana. Manaporofo ilay tanàna sy ny fiangonany tatỳ aoriana izy ireo, fa tsy ny fitorian’i Paoly sy Barnabasy tany, ny mpianatra azo tany, na ny fifandraisan’i Timoty na Gaio tamin’i Derbe.
Tsy nisy hita tamin’ny fihadian-tany voarakitra ireo vato roa. Teo amin’ny tehezan’ilay havoana ilay fanolorana, ary miankina amin’ny tatitra nifanohitra nomena an’i Ballance sy Van Elderen ny toerana nahitana ilay soratra fasana. Koa tsy manapa-kevitra ireo vato raha Kerti Höyük, Devri Şehri, na faritany lehibe kokoa ahitana azy roa no foiben’ilay tanàna.
Tsy mamaha ny sata nananan’ilay tanàna tamin’ny taona 40 ny anarany mifandray amin’i Klaodio: raisin’i Breytenbach sy Zimmermann (araka ny tatitr’i Wagner sy Wilson) ho voninahitra nomena tamin’ny andron’i Antiochus IV tany Commagene izany; i Jones kosa nandray ilay tovona ho nomen’i Klaodio mihitsy, ka hametraka an’i Derbe ho ivelan’ny fanjakan’i Antiochus.
Tsy miteraka fifanoherana amin’ny Asan’ny Apostoly 14:20 izy ireo. Mametraka an’i Derbe tokony ho 95 km avy any Lystra ilay famindrana toerana, nefa ny fiaingana ihany no omen’ilay andininy fotoana, fa tsy ny fahatongavana; koa tsy voatery ho dia iray andro no tiany holazaina (Van Elderen).

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Noheverin’i Ballance fa tsy azo inoana ny hoe nafindra lavitra ilay vato mavesatra (tokony ho iray taonina, araka an’i Van Elderen), ka napetrany teo amin’ny Kerti Höyük na teo akaikiny i Derbe. Tamin’ny 1964 dia i Devri Şehri, tokony ho 4 km atsimo-atsimo-atsinanana, no nofidiny, satria tsy nahitana fonenana bizantina ny Kerti Höyük, ary nolazaina fa avy any Devri Şehri ny vaton’ilay eveka. Nilazana i Van Elderen tamin’ny 1962 fa avy any Kerti Höyük izy io; nanamarika zavatra bizantina teo amin’ny havoana akaiky izy, ary nitazona ny Kerti Höyük. I Van Elderen, MAMA ary ny lisitry ny toerana ao amin’ny faritanin’i Karaman dia manohana ny Kerti Höyük; manamarika azy roa kosa ny Barrington Atlas, araka ny tatitr’i Wagner sy Wilson. Mitatitra i Wagner sy Wilson fa nanomboka tamin’ny 2013 ny fihadian-tany, nefa tsy nitohy ary tsy navoaka. Mbola fanontaniana misokatra misaraka ny hoe tao anatin’i Galatia romana ve i Derbe rehefa tonga i Paoly.

Famakiana hafa

Devri Şehri no toeran’ilay tanàna. Nifidy an’i Devri Şehri, tokony ho 4 km atsimo-atsimo-atsinanan’ny Kerti Höyük, i Ballance (1964), satria tsy nahitana fonenana bizantina ny Kerti Höyük, ary nolazaina fa avy any Devri Şehri ny soratra fasan’ilay eveka. Manamarika i Wagner sy Wilson fa manaraka io fametrahana io ny IVP Atlas.
Faritany iray, foibe tsy voafaritra. Araka ny tatitr’i Wagner sy Wilson (2019), raisin’i Breytenbach sy Zimmermann (2018) ho samy ao anatin’ny faritanin’i Derbe ireo havoana roa, ary apetrany akaikin’ny lalana Laranda-Sidamaria ilay tanàna nefa tsy faritany ny foiben’ny tanàna.
Fampitoviana taloha tany avaratra-andrefana. Talohan’ny 1956, i Sterrett (Bosola sy Losta, antsoina koa hoe Zosta) ary avy eo i Ramsay (Gudelisin, ao amin’ny The Cities of St. Paul, 1907) dia nametraka an’i Derbe tany avaratra-andrefan’i Karaman, akaiky kokoa an’i Lystra. Nino mafy i Sterrett fa tsy maintsy akaikin’i Lystra i Derbe; i Ramsay kosa niantehitra tamin’ny sisa teny ambonin’ny tany, ny jeografian’ny lalana ary fanazavana tatỳ aoriana tao amin’ny lisitry ny foiben’ny eveka. Tsy nisy nanana soratra manonona an’i Derbe izy roa, ary niala tamin’io hevitra io ireo atlas vao haingana.
I Derbe tany ivelan’ny faritany tamin’ny andron’i Paoly. Nilaza i Ogg (1963) fa mbola navelan’ilay famindrana toerana hisokatra ny hoe tao anatin’ny faritanin’i Galatia ve i Derbe tamin’ny andron’i Paoly; nanampy porofon’ny vola madinika i Van Elderen fa an’i Antiochus IV i Laranda teo akaiky nanomboka tamin’ny 41 taor. J.K. Apetrak’i Breytenbach sy Zimmermann (araka ny tatitra) ho eo ambany fitondran’i Antiochus IV i Derbe; i Jones kosa nihevitra fa avy amin’i Klaodio mihitsy ilay tovona mifandray aminy. Misy fiantraikany amin’ny teoria momba an’i Galatia atsimo ho an’ny Galatiana ny valiny.

Laharana ao amin’ny katalaogy: SEG 16.758

Loharano

J. R. S. Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens III) — p. 22 (itinerary for 5 June, Bosola to Almassen) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. VIII §5, p. 192 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. V §9, p. 120 ↗
Pleiades: Derbe/Claudioderbe — Pleiades 648620 ↗
Wikidata: Derbe (ancient city) — Q20717624 ↗

Ny soratra macellum (tsenan-kena) tany Korinto romana

Daty: Andron’i Augustus ka hatramin’i Tiberius. Manome 27 tal. J.K. hatramin’ny 14 taor. J.K. ny EDCS; i Kent nametraka ny dika 1 tamin’ny andron’i Augustus araka ny endriky ny litera; i West, araka ny tatitr’i Cadbury, nanome ny taona faran’ny andron’i Augustus na ny andron’i Tiberius; ny firaketan’ny fihadian-tany kosa manome ny tapany voalohan’ny taonjato voalohany taor. J.K. Mandrakotra ireo tombana ireo ny elanelana 27 tal. J.K. hatramin’ny 50 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: Corinth Excavations, Korinto fahiny (samy an’ny dika 1 ireo sombiny voatonona amin’ny laharana I 70 sy I 27; tsy voamarina raha tahirizina na aseho).
Mifandray amin’ny: 1 Korintiana 10:25; 1 Korintiana 10:23–33; 1 Korintiana 8:1–13; Asan’ny Apostoly 18:1–18
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Nanana tranon-tsena ho an’ny besinimaro nantsoina tamin’ny fomba ofisialy hoe macellum i Korinto romana, ilay teny latina ampifandraisina mazàna amin’ny tsena lazain’i Paoly ao amin’ny 1 Korintiana 10:25. Mitahiry ny MACELLV[M] ny sombiny iray; fanolorana faharoa tena mitovy aminy no naverina hifanaraka aminy. Omena daty amin’ny andron’i Augustus ka hatramin’i Tiberius ireo lahatsoratra, manonona an’i Q. Cornelius Secundus sy ny fianakaviany ho mpanome, toa niaraka tamin’ny toeram-pivarotana trondro (piscarium). Tsy mampiseho ny toerana nisy ilay trano, na mbola nampiasaina tamin’ny taona 50 izy, na izay hena namidiny izy ireo.

Izay hamafisiny

Fanolorana latina roa tena mitovy, vita amin’ny marbra fotsy ary raisina ho dika mitovy mazàna, no mbola voatahiry amin’ny sombiny. Ny dika 1 (Corinth VIII.2 124, nitarin’i Kent ho VIII.3 321) dia natambatr’ireo tonian-dahatsoratra avy amin’ny sombiny maromaro; ny dika 2 dia VIII.2 125. Ao amin’ny dika 1 ihany no mbola hita ny litera MACELLV[; ao amin’ny dika 2 dia naverina manontolo ny teny macellum.
I Q. Cornelius Secundus avy amin’ny foko Aemilia, i Maecia vadiny ary ny zanak’izy ireo no mpanome. Lehilahy nafahana tamin’ny fanandevozana, Q. Maecius Cleogenes, no tononina amin’ny endrika genitiva ao amin’ny teny naverina amin’ny ampahany, azo inoana fa ho vadin’i Cornelia Secunda zanakavavy, fa tsy ho mpanome.
Ny litera mbola hita PI[ (dika 1) sy ]SCARIO (dika 2) dia averina ho piscarium, toeram-pivarotana trondro, nomena niaraka tamin’ny macellum. Iadian-kevitra raha tao anatin’ny macellum na teo anilany izy io. Na iza amin’ireo, mifanaraka amin’ny hevitr’i Cadbury ilay fanomezana fa nivarotra trondro sy sakafo hafa ny macella, fa tsy hena ihany.
Nametraka ny dika 1 tamin’ny andron’i Augustus araka ny endriky ny litera i Kent, ary nametraka ireo lahatsoratra roa tamin’ny taona faran’ny andron’i Augustus na tamin’ny andron’i Tiberius i West. Noho izany, nisy trano nantsoina hoe macellum nomena an’ilay zanatany talohan’ny nijanonan’i Paoly tany Korinto (Asan’ny Apostoly 18), mety ho am-polony taona maro talohan’izany.
Nampiasaina tamin’ny fomba ofisialy sy ampahibemaso tao amin’ilay zanatany romana ilay teny latina. Ny tenin’i Paoly ao amin’ny 1 Korintiana 10:25 dia makellon, teny noheverina tamin’ny vanim-potoana romana ho ilay teny latina macellum (iadian-kevitra ny tena fiaviany), ary, araka ny nomarihin’i Cadbury, iray amin’ireo teny latina nindramina vitsy dia vitsy ao amin’ny taratasin’i Paoly.

Izay tsy hamafisiny

Ny toerana nisy ilay macellum. Avy tao amin’ny South Basilica ny sombiny nampian’i Kent, ary milaza i Gill fa mbola tsy fantatra azo antoka ilay trano. Mitatitra ny famaritan’i Ward-Perkins ny North Market tany Korinto ho tsena mitovy karazana amin’ny tany Pompeii izy, sy ny fanamarihan’i Wiseman momba ny macellum avaratry ny Temple Hill; nefa tsy misy mampifandray ireo soratra amin’ny iray amin’ireo, na amin’ny trano iray azo antoka fa nampiasaina tamin’ny andron’i Paoly.
Raha mbola nampiasaina ilay trano tamin’ny fotoana nanoratan’i Paoly, na firy tamin’ny hena namidy tao no avy tamin’ny fanatitra tao amin’ny tempoly. Ny lahatsoratra mbola voatahiry dia manonona ny mpanome sy ilay trano, fa tsy ny varotra na ny famatsiana azy.
Zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18 na antsipiriany momba ny adihevitra tany Korinto momba ny sakafo natolotra ho an’ny sampy. Misaraka amin’izany, soratra kisarisary grika avy ao amin’ny South Stoa, izay novakina taloha ho manonona mpivaro-kena, dia naverin’i Broneer mpihady azy novakina ho anaran’olona tatỳ aoriana, araka ny tatitr’i Gill; koa tsy porofo momba ilay tsena izy io.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana telo. Voalohany, anisan’ny macellum iray ve ilay piscarium (Nabers, narahin’i Gill), sa trano misaraka? Nanolotra tranon-tsena roa akaikin’ny Lalana Lechaion i De Waele, araka ny tatitr’i Cadbury; neken’i Cadbury fa mety ho tsenan-trondro misaraka nefa mifandray; ary samy hafa ny famaritan’i Cadbury sy Gill ny famakian’i West mihitsy. Faharoa, taiza ilay trano? Napetrak’i De Waele teo amin’ny toerana nisy ny Peribolos of Apollo teo anilan’ny Lalana Lechaion izy io (tatitr’i Cadbury sy Gill); manamarika koa i Gill ny famaritan’i Ward-Perkins ny North Market ho tsena mitovy karazana amin’ny tany Pompeii. Tsy misy amin’ireo toerana ireo mifamatotra amin’ireo soratra. Fahatelo, hatraiza no ifandraisan’ny henan-tsena amin’ny fanatitra? Nisalasala i Cadbury raha akaiky ny fanompoana tao amin’ny tempoly ny macella amin’ny maha-izy azy. Ny toromarik’i Paoly ao amin’ny 1 Korintiana 10:25–28 dia mihevitra fa mety tsy hahafantatra ny mpividy raha efa natolotra ho fanatitra ny hena.

Famakiana hafa

Tranon-tsena roa misaraka. Tao amin’ny taratasy tamin’ny 1934 notaterin’i Cadbury, nanolotra macellum teo amin’ny toerana nisy ny Peribolos of Apollo tatỳ aoriana i De Waele, sy piscarium misaraka tany avaratry ny basilika romana. Neken’i Cadbury fa mety ho tsenan-trondro misaraka nefa mifandray. Milaza i Gill fa Macellum Piscarium misaraka no novakin’i West, narahin’i Kent; milaza kosa i Cadbury fa iray ihany no notsoahin’ilay famakiana voalohany.
Macellum iray misy toeram-pivarotana trondro. Mitatitra i Gill fa nilaza i Nabers (1969) fa tsy azo inoana ny nanomezan’ny Cornelii trano roa mitovy asa. Mampiasa ny ‘macellum cum ...’ ny soratra macellum hafa hitanisana ny singa ao amin’ny fitambarana iray; koa azo inoana fa nahitana toeram-pivarotana trondro ny macellum tany Korinto. Manaraka io famakiana io i Gill (1992).
Ilay tsena mihitsy tian’i Paoly holazaina. Raisin’i Fee (1987), araka ny itanisàn’i Gill azy, ho manonona ilay tsena mihitsy ao amin’ny 1 Korintiana 10:25 ny soratra macellum iray avy any Korinto. Azo inoana izany raha mbola tsenan-tsakafon’ilay zanatany ilay trano tamin’ny taona 50, nefa tsy mampiseho ny soratra na mbola nisy izy, na taiza izy, na hoe izy irery no nivarotana hena.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Corinth VIII.2 124; Corinth VIII.2 125; Corinth VIII.3 321; EDH HD058881; EDH HD058882; EDCS-32001248; EDCS-08200358; TM 177612; TM 177613

Loharano

Epigraphic Database Heidelberg (Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus (West 124 + Kent 321, copy 1) — EDH HD058881 ↗
Epigraphic Database Heidelberg (Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus (West 125, copy 2) — EDH HD058882 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby (Corinth-08-02, 00124; Corinth-08-03, 00321) — EDCS-32001248 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby (Corinth-08-02, 00125) — EDCS-08200358 ↗
Trismegistos text relations: Corinth macellum dedication, copy 1 — TM 177612 ↗
Trismegistos text relations: Corinth macellum dedication, copy 2 — TM 177613 ↗

Ny ‘voalohany amin’ny Melitans’ tany Malta: ny anaram-boninahitra protos amin’ny soratra grika sy latina

Daty: IG XIV 601: taonjato voalohany taor. J.K. (EDR sy EDCS, 1–100 taor. J.K.; tamin’ny andron’i Tiberius araka an’i Mommsen, voarakitr’i Kaibel, ary araka an’i Hemer, 14–37 taor. J.K.). CIL X 7495: taonjato faharoa taor. J.K. (EDR, 100–200 taor. J.K.; EDCS, 101–200 taor. J.K.).
Toerana misy azy ankehitriny: IG XIV 601: very (EDR112577; Cappelletti 2024). CIL X 7495: Museum of Roman Antiquities, Rabat, Malta (araka ny EDR112567).
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 28:7; Asan’ny Apostoly 28:1–10; Asan’ny Apostoly 13:50; Asan’ny Apostoly 28:17
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Nampiasaina tany Malta ny anaram-boninahitra mitovy amin’ilay omen’ny Asan’ny Apostoly 28:7 an’i Poblio: soratra grika very, fantatra amin’ny dika tamin’ny fiandohan’ny vanim-potoana maoderina ihany (IG XIV 601), no miantso an’i L. Castricius Prudens, avy amin’ny sarangan’ny mpitaingin-tsoavaly romana, hoe voalohany amin’ny Melitans. Faladian-tsangambato latina tamin’ny taonjato faharoa (CIL X 7495) no misy primus omni[um] simba sy naverina amin’ny ampahany, izay iadian-kevitra ny heviny. Tsy manonona an’i Poblio ireo lahatsoratra roa, ary tsy mitovy hevitra ny manam-pahaizana raha andraikitra na voninahitra no tondroin’ilay anaram-boninahitra.

Izay hamafisiny

Ny IG XIV 601, very ankehitriny ary fantatra amin’ny dika tamin’ny fiandohan’ny vanim-potoana maoderina, dia miantso an’i L. Castricius Prudens avy amin’ny foko Quirina (naverina amin’ny ampahany ny nomen), tao amin’ny sarangan’ny mpitaingin-tsoavaly romana, hoe voalohany amin’ny Melitans sady mpiaro, rehefa efa archon sy amphipolos (mpisorona) an’i Augustus natao andriamanitra izy.
Farafahakeliny olona ambony iray avy any Melita no nitondra io anaram-boninahitra io tamin’ny fiandohan’ny vanim-potoanan’ny emperora; koa mifanaraka amin’ny fampiasana teo an-toerana ilay teny ampiharin’ny Asan’ny Apostoly 28:7 amin’i Poblio.
Ny CIL X 7495, vato marbra latina sombiny tamin’ny taonjato faharoa avy any Mdina, azo inoana fa faladian-tsarivongana, dia manome voninahitra mpanao soa tsy voatonona anarana noho ny asa tamin’ny tempoly, anisan’izany ny andry, ny podium ary ny rarivato. Toy izao ny famakiana ny andalana voalohany simba: [muni]cipi(i) Mel(itensium) primus omni[um]; very ny fiandohan’ilay andalana, ary iadian-kevitra ny hevitry ny teny mbola voatahiry.
Mampiseho archons, mpiaro ary andraikitra mpisorona ho an’i Augustus tamin’ny fiandohan’ny taonjato voalohany ilay lahatsoratra grika. Amin’ireo lahatsoratra roa ireo, ilay faladian-tsangambato latina tamin’ny taonjato faharoa ihany no manaporofo decurions sy sata municipium. Iadian-kevitra ny fotoana nahatongavan’i Melita ho municipium.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Poblio ireo soratra roa. Tsy manamarina ilay vaky sambo, ny nijanonan’i Paoly, ny fanasitranana ny rain’i Poblio, na zava-nitranga hafa ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28:1–10 izy ireo.
Izay fahefana, raha nisy, niaraka tamin’ilay anaram-boninahitra tokony ho tamin’ny 60 taor. J.K. Ireo lahatsoratra dia tamin’ny fiandohan’ny taonjato voalohany ka hatramin’ny taonjato faharoa taor. J.K., ary tanisain’ilay lahatsoratra grika eo anilan’ny naha-archon an’ilay tompon’anarana taloha ny hoe ‘voalohany’, fa tsy misolo izany.
Fa anaram-boninahitra ny primus omni[um] ao amin’ny CIL X 7495, fa tsy fiandohan’ny fehezanteny hoe ‘voalohany tamin’ny rehetra nanao ...’ momba ireo asa soa voatanisa.
Ny toerana tany Malta niakaran’ilay sambo an-tanety.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Misokatra ny fanontaniana roa. Voalohany, inona no dikan’ny ‘voalohany’ tany Malta? Noraisin’i Smith sy Ramsay ho anaram-boninahitra ofisialy izy io; i Kaibel nahita voninahitra sivily voafaritra tsara, ary nampifandray azy tamin’i Poblio; i Hemer namaky azy ho anaram-boninahitry ny manam-pahefana ambony indrindra teo an-toerana. Ny hafa, indrindra i Suhl, mandray azy ho fanomezam-boninahitra. Eken’i Cappelletti ireo ohatra fanomezam-boninahitra mitovy natolotr’i Suhl, nefa antsoiny ho anaram-boninahitra teo an-toerana raikitra sy ofisialy tao anatin’ny ambaratongam-piarahamonina sy toe-karena izy io, ka avelany hisokatra ny momba ny fahefany. Ao amin’ny IG XIV 601 dia mijoro eo anilan’ny ‘rehefa efa archon’, fa tsy misolo izany. Faharoa, mitovy aminy ve ilay teny latina simba ao amin’ny CIL X 7495? Manonona ohatra Grika mitovy i Hemer ka mihevitra fa tsy manome valiny mazava ilay lahatsoratra latina; heveriny fa azo inoana kokoa ny primus ho midika hoe voalohany nanao ireo asa soa voatanisa. Iadian-kevitra koa ny fotoana nahatongavan’i Melita ho municipium: nanatsoaka avy amin’ny lahatsoratra Castricius i Mommsen, araka ny firaketan’i Kaibel, fa tsy nanana sata sivily romana ny Melitans tamin’ny andron’i Tiberius; i Cappelletti mihevitra fa azo inoana fa tamin’ny andron’i Augustus ilay municipium, manohitra ny daty tatỳ aoriana napetrak’i Ashby.

Famakiana hafa

Laharana fanomezam-boninahitra, fa tsy andraikitra. Mety mametraka ilay olona ambony indrindra tao amin’ny nosy amin’ny laharana fanomezam-boninahitra ilay anaram-boninahitra, fa tsy manonona andraikitra voafaritra. Miseho amin’ny soratra grika any amin’ny faritra atsinanan’ny empira ny anaram-boninahitra mitovy hoe ‘voalohany amin’ny faritany’ sy ‘voalohany amin’ny tanàna’, izay nangonin’i Suhl ary dinihin’i Cappelletti. Araka io hevitra io, lehilahy ambony indrindra tany Malta i Poblio, nefa tsy milaza na inona na inona momba ny fahefany ofisialy ilay anaram-boninahitra.
Teny famaritana ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Mety mamaritra fotsiny an’i Poblio ho lehilahy ambony indrindra tao amin’ilay nosy amin’ny heviny tsy ara-teknika i Lioka. Mampiasa ny endrika maro i Lioka ho an’ireo lehilahy ambony tany Antiokia any Pisidia sy ireo mpitarika jiosy tany Roma (Asan’ny Apostoly 13:50; Asan’ny Apostoly 28:17). Nanazava io famakiana io, izay narahin’ireo mpandika teny anglisy taloha, i Smith (1848), talohan’ny niadiany hevitra ho an’ny anaram-boninahitra ofisialy.
‘Voalohany nanao X’ ao amin’ny CIL X 7495. Ao amin’ilay faladian-tsangambato latina, ny primus omni[um] dia mety manomboka fehezanteny hoe ‘voalohany tamin’ny rehetra nanao ...’. Noheverin’i Hemer (1985) fa tsy manome valiny mazava ilay lahatsoratra, ka notanisainy ireo ohatra Grika mitovy. Misy lahatsoratra fanomezam-boninahitra latina mampiasa io raikipohy io, ohatra ny CIL XI 6054 sy CIL IX 2237; ireo ohatra mitovy ireo dia avy amin’ny fikarohana EDCS ho an’ity singa ity, fa tsy avy amin’i Hemer.

Laharana ao amin’ny katalaogy: IG XIV 601; IGRR I 512; CIG 5754; PHI 140928; I.Sicily ISic003683; TM 285166; EDR112577; EDCS-39101548; CIL X 7495; ILS 5415; EDCS-22100614; EDR112567; TM 285139

Loharano

Georg Kaibel (ed.), Inscriptiones Graecae XIV: Inscriptiones Siciliae et Italiae — IG XIV 601, p. 142 (lemma, text and commentary) ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: IG XIV 601 — EDCS-39101548 (IG 14, 00601) ↗
Trismegistos text relations: IG XIV 601 — TM 285166 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL X 7495 — EDCS-22100614 (CIL 10, 07495 (p 994) = D 05415) ↗
Trismegistos text relations: CIL X 7495 — TM 285139 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — pp. 112-114 (Malta; the title of Publius) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, sec. 9 'Malta', p. 343 ↗

I Filipy zanatany romana: ny volany, ny duoviri ary ny liktoran’ny zanatany

Daty: Vola madiniky ny zanatany nanomboka tamin’ny nanorenan’i Antony azy taorian’ny 42 tal. J.K. ka hatramin’i Klaodio (41–54 taor. J.K.); soratra latina manonona ny mpitsaran’ny zanatany, taonjato voalohany–faha-2 taor. J.K. (138–161 taor. J.K. no datin’ny farany voatonona); porofo fampitahana avy amin’ny satan’i Urso (44 tal. J.K. araka ny EDCS)
Toerana misy azy ankehitriny: Filipy (Krenides), atsinanan’i Makedonia, Gresy (toerana nahitana ireo soratra avy any Filipy); avy any Osuna any atsimon’i Espaina ny satan’i Urso; tahirizam-bahoaka sy tahiry manokana maro no mitahiry santionan’ireo vola (RPC); voatahiry tamin’ny fampitana sora-tanana ny lahatsoratr’i Dio
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 16:10–17; Asan’ny Apostoly 16:12; Asan’ny Apostoly 16:19–24; Asan’ny Apostoly 16:35–39; Asan’ny Apostoly 22:25–29; Asan’ny Apostoly 25:10–12; 1 Tesaloniana 2:2; 2 Korintiana 11:25
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny vola madinika, ny soratra latina ary i Dio Cassius dia mampiseho fa zanatany romana i Filipy, araka ny Asan’ny Apostoly 16:12, ary mpitsara ambony roa (duoviri) no nitantana azy. Ny sata mifehy zanatany hafa, dia i Urso any Espaina, dia manome liktora ho an’izany mpitsara izany. Mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly izany: mandidy hikapoka amin’ny tsorakazo ny mpitsara, ary mandefa manamboninahitra mpitondra tsorakazo tatỳ aoriana (Asan’ny Apostoly 16:22, 35–38). Tsy misy amin’izany manamarina ilay zava-nitranga, ary ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany no voalaza fa olom-pirenena romana i Paoly.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy soratra na vola madinika manonona ireo mpitsara, ilay mpiambina fonja, i Lydia na olon-kafa ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16, na mitantara ny fisamborana, fikapohana, fanagadrana na famotsorana an’i Paoly sy i Silasy. Tsy ampy hanaporofoana fa nitranga araka ny fitantarana ilay zava-niseho ny fahamarinan’ny rafitra ara-panjakana aseho.
Tsy manaporofo izany fa olom-pirenena romana i Paoly. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany io filazana io (Asan’ny Apostoly 16:37 sy 22:25–29). Manamafy ny taratasin’i Paoly fa nampijalina tany Filipy izy (1 Tesaloniana 2:2) ary nokapohina tamin’ny tsorakazo intelo (2 Korintiana 11:25), nefa tsy miresaka ny zom-pirenena mihitsy. Misy koa manontany hoe nahoana no nokapohina tamin’ny tsorakazo intelo ny olom-pirenena iray (2 Korintiana 11:25); tsy manazava izany ny taratasy.
Tsy voatahiry ny satan’i Filipy manokana, ka fampitahana amin’ny zanatany hafa (Urso) no iorenan’ny porofo momba ny liktora. Mampiasa ny IIvir ny soratra latina voatonona eto; mbola tsy voavaha raha nampiasa ilay anaram-boninahitra grika ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny mpiteny grika tany Filipy, tamin’ny fomba ofisialy na andavanandro.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misy fanontaniana misokatra. IIvir (duovir) no ao amin’ny soratra latina avy any Filipy. Noheverin’i Ramsay ho anaram-panajana ilay anarana iantsoan’ny Asan’ny Apostoly ireo lehilahy ireo, izay nadikany hoe ‘praetors’; milaza i Brélaz fa io teny grika io ihany no fandikana mahazatra ny duumvir, toy ny amin’ireo soratra grika avy amin’ny zanatany tao Korinto. Momba ny zom-pirenena, misalasala i Lentz raha mety nanana izany ny Fariseo hentitra iray, ary heveriny ho anisan’ny sarin’i Paoly asehon’i Lioka izany; i Weber kosa milaza fa mitaky izany ny fampakarana ny raharaha tany amin’i Kaisara. Manontany koa ny mpitsikera hoe nahoana no taorian’ny fikapohana vao nanambara izany i Paoly. Farany, sarotra ampifanarahana amin’ny toerana efa notanan’i Amfipolia ho renivohitry ny fizarana ny fiantsoan’ny Asan’ny Apostoly 16:12 an’i Filipy ho tanàna voalohany ao amin’ny distrika misy azy. Heverin’i Ramsay ho fireharehan’ny tanàna ilay teny: laharana notakian’i Filipy, nefa neken’ny besinimaro ho an’i Amfipolia. Ny hafa manaraka vakiteny hafa na fanitsiana vinavinaina, hita amin’ny fanontana tsikera maoderina sasany, izay milaza fa tanàna ao amin’ny distrika voalohany i Filipy, na mihevitra ilay laharana ho mari-panajana fa tsy laharana ara-pitantanana.

Famakiana hafa

Tontolo marina, seho narafitra. Nahalala ny fomba fiasan’ny zanatany tany atsinanana i Lioka na ny loharanony. Mampiseho fahalalana an’ilay tontolo ny fahamarinan’ny anaram-boninahitra sy ny fomba fiasa, nefa mety hifanaraka amin’ny tantara novolavolaina na noforonina koa izany. Amin’ity fomba fijery ity, anisan’ny sarin’i Paoly manana toerana ambony asehon’ny Asan’ny Apostoly ny fanambarana tara ny zom-pireneny (araka an’i Lentz), fa tsy zava-nitranga azo hamarinina.
Anaram-panajana, fa tsy hadisoana ara-teknika. Duoviri ara-dalàna ireo mpitsara, araka ny asehon’ny soratra. Ny anarana grika omen’ny Asan’ny Apostoly azy ireo dia maneho ny fiteny fanajana na ny fitenin’ny besinimaro momba ny mpitsaran’ny zanatany. Heverin’i Ramsay fa marina amin’ny resaka eo amin’ny olona nahita fianarana izany, fa tsy amin’ny fahitsiana ara-teknika. Heverin’i Brélaz ho teny grika mahazatra mitovy amin’ny duumvir izy io, ary ampiharin’ny LSJ amin’ny duoviri amin’ny zanatany ilay teny, na dia ny Asan’ny Apostoly ihany aza no ohatra omeny.
Mpitantara mahafantatra tsara, tohanan’ny porofo mahaleo tena amin’ny ampahany. Tonga any Filipy ilay fitantarana amin’ny hoe ‘izahay’ (Asan’ny Apostoly 16:10–17), na dia mijanona alohan’ny fisamborana aza. Ny taratasin’i Paoly mihitsy no mitatitra misaraka ny fampijaliana tany Filipy (1 Tesaloniana 2:2) sy ny fikapohana tamin’ny tsorakazo (2 Korintiana 11:25). Nanamafy i Paley fa tsy nalaina avy amin’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy nefa mifanaraka aminy; noheverin’i Ramsay fa nahafantatra tsara ny toerana ilay mpitantara. Tsy manamafy ny filazana ny zom-pirenena na ny antsipirian’ny fitsarana anefa ireo taratasy.

Laharana ao amin’ny katalaogy: RPC I 1649; RPC I 1650; RPC I 1653; EDCS-15900071; AE 1938, 52; Pilhofer, Philippi II 253; CIPh II.1, 136; EDCS-43000131; AE 2006, 1330; Pilhofer, Philippi II 324a; CIPh II.1, 121; EDCS-24200017; CIL III 14206,19; Pilhofer, Philippi II 452; CIPh II.1, 15; EDCS-20200004; CIL II 5439; ILS 6087; CIL II²/5, 1022

Loharano

Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Funerary text for [Varin]ius Macedo, aedile, quaestor, IIvir iure dicundo at Philippi, munerarius (dated 1st century AD) — EDCS-15900071 = AE 1938, 52 = Pilhofer, Philippi II 253 = CIPh II.1, 136 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Inscription for M. Figilius Pudens, holder of honorary decurional rank (ornamenta decurionalia), aedile, IIvir iure dicundo at Philippi, flamen of Antoninus (AD 138-161) — EDCS-43000131 = AE 2006, 1330 = Pilhofer, Philippi II 324a = CIPh II.1, 121 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Dedication by col(onia) Philipp(iensium) to the children and grandchildren of Augustus (EDCS date 1st century AD) — EDCS-24200017 = CIL III 14206,19 = Pilhofer, Philippi II 452 = CIPh II.1, 15 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Lex Coloniae Genetivae Iuliae (Urso charter), ch. 62: each duovir to have two lictors, an accensus, two scribes and two viatores — EDCS-20200004 = CIL II 5439 = ILS 6087 = CIL II²/5, 1022, ch. LXII ↗
Cassius Dio, Roman History, Book 51 (Earnest Cary, 1917) — 51.4.6 ↗
Suetonius, Life of Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 25.3 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. X, §3 'Accusation and Condemnation in Philippi' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. V, §4 'The Church at Pisidian Antioch' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. IX, §4 'The Entrance into Macedonia' ↗
William Paley, Horae Paulinae (SPCK edition, 1855) — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. IX ↗

Ilay soratra fanokanana latina nahafantarana ny toerana nisy an’i Lystra

Daty: Tsy voafaritra akaiky ny datiny. Taorian’ny 14 taor. J.K. izy io, satria antsoina hoe divus i Augustus; tsy manome daty ny firaketana katalaogy nodinihina, ary fetra ambony mahazatra ny dateTo 100. Naka tahaka ny sorany i Sterrett tamin’ny Jolay 1885 ary namoaka izany tamin’ny 1888.
Toerana misy azy ankehitriny: Voalaza fa ao amin’ny Tranombakoka Arkeolojikan’i Konya, Torkia (Bahar sy ny namany 2005, manonona ny MAMA VIII); tsy mbola voamarina ny firaketana katalaogin’ny tranombakoka.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 14:6–21; Asan’ny Apostoly 16:1–2; 2 Timoty 3:11
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Io faladia latina misy soratra io no porofo lehibe indrindra ametrahana an’i Lystra, ilay tanàna tao Lykaonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14 sy 16, eo amin’ny dongon’i Zoldera akaikin’i Hatunsaray. Natokan’ilay zanatany ‘Iulia Felix Gemina Lustra’ ho an’i Augustus nasandratra ho andriamanitra izy io, ary mampiseho fa zanatany romana i Lystra tamin’ny fotoana iray taorian’ny 14 taor. J.K. I J. R. S. Sterrett no naka tahaka ny sorany tamin’ny Jolay 1885. Tsy manonona an’i Paoly izy io na manamafy zava-nitranga tantarain’ny Asan’ny Apostoly tao.

Izay hamafisiny

Tamin’ny Jolay 1885, naka tahaka ny soratra tamin’ny faladia lehibe misy lafiny efatra teo amin’ny dongon’i Zoldera i J. R. S. Sterrett, tokony ho dimy ambin’ny folo minitra avaratry ny Khatün Serai (Hatunsaray ankehitriny). Mitondra fanokanana latina nataon’ny ‘Colonia Iulia Felix Gemina Lustra’ izy io (Sterrett no. 242; CIL III 6786).
Fanokanana monisipaly lehibe toy izany, hita teo amin’ilay dongona mihitsy, no porofo lehibe indrindra ametrahana an’i Lystra tao, teo amin’ny lemaka tao Lykaonia, atsimo somary andrefan’i Konya (Ikonioma fahiny). Ao amin’ny The Historical Geography of Asia Minor (1890), dia i Sterrett no nolazain’i Ramsay fa nahita ny porofo nanamarina ny famantarana nataon’i Leake talohany.
Tamin’ny nanaovana ilay fanokanana, zanatany romana i Lystra, ary nanome voninahitra ampahibemaso an’i Augustus nasandratra ho andriamanitra ny decurions (filan-kevitry ny tanàna) tao. Noho izany, taorian’ny 14 taor. J.K. ilay lahatsoratra.
Mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ilay toerana: atambany ho tanànan’i Lykaonia i Lystra sy i Derbe, ary ampifandraisiny amin’i Ikonioma eo akaiky (Asan’ny Apostoly 14:6, 14:19–21; 16:1–2).

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona kristiana izy io. Tsy afaka manamafy ilay fanasitranana, ny fanandratana an’i Barnabasy sy i Paoly ho Zeosy sy Hermesy, na ny fitoraham-bato an’i Paoly izy io (Asan’ny Apostoly 14:8–20).
Tsy voafaritra akaiky ny datiny. Tsy mampiseho ny fotoana nanorenana ilay zanatany na ny endrik’ilay tanàna tamin’ny fitsidihan’i Paoly azy izy io.
Tsy miantso an’i Lystra hoe zanatany mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ka manome tontolo ilay vato fa tsy manamafy filazana manokana ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Tsy mampiseho ny jeografia marina irery fa vavolombelona nanatri-maso ny mpanoratra, na ny fotoana nanoratana ny Asan’ny Apostoly.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Talohan’ny 1885 dia napetraka tany an-kafa i Lystra; manamarika i Sterrett fa noheverina ho tao Bin Bir Kalesi izy. I Leake no omen’i Ramsay (1890) ny haja noho ny famantarana marina, ary i Sterrett noho ny fanaporofoana izany; manaraka izany ny tahirin’anaran-toerana Pleiades sy ny katalaogin’ny soratra. Mitatitra zavatra avy amin’ny vanim-potoana kalkolitika ka hatramin’ny vanim-potoana romana teo amin’ilay dongona ny fikarohana hatramin’ny 1994 (Bahar sy ny namany 2005), na dia mety ho nafindra toerana aza ny vato tokana raha ny foto-kevitra. Ny fomba handikana ny heviny no fanontaniana misokatra. Ny sasany mandray ny fahamarinan’ny tontolon’i Lykaonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho famantarana tatitra avy amin’ny olona nahalala tsara, ary aloha ny fotoana nanoratana azy. Ny hafa kosa manamarika fa nisy nandritra ny taonjato maro i Lystra, ary tsy manamarina ny zava-nitranga tantarain’ny Asan’ny Apostoly ny antsipiriany marina momba ny toerana.

Famakiana hafa

Toerana natolotra taloha. Talohan’ny zavatra hitan’i Sterrett, dia napetraka tany an-kafa i Lystra; manamarika izy fa noheverina ho tao Bin Bir Kalesi ilay tanàna. Manaraka ny famantarana an’i Zoldera ny tahirin’anaran-toerana sy katalaogin’ny soratra maoderina (Pleiades, EDCS); io fanokanana io sy ny toerana nahitana azy no tena iorenan’izany, tohanan’ireo zavatra hita tamin’ny fikarohana teo amin’ilay dongona.
Famakiana ny Asan’ny Apostoly ho nosoratana tatỳ aoriana. Apetrak’i Richard Pervo sy ny hafa amin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa ny fanoratana ny Asan’ny Apostoly, ary raisiny ho famoronana ara-literatiora ny zava-nitranga maro ao aminy; noho izany, ny antsipiriany marina eo an-toerana dia mampiseho fa nahalala ilay faritra ny mpanoratra, fa tsy hoe nanatri-maso izy. Ampitahain’ny mpandika hevitra koa ilay seho misy an’i Zeosy sy i Hermesy amin’i Jupiter sy Mercury mitsidika an’i Frygia ao amin’i Ovid (Metamorphoses 8); raisina ho môdely ara-literatiora izany, na ho angano eo amin’ny faritra izay iombonan’ny vahoaka ao amin’ny Asan’ny Apostoly.
Famakiana manohana ny maha-azo itokiana ara-tantara. Manamafy i Ramsay, Hemer sy ny hafa fa marina ny fitondran’ny Asan’ny Apostoly ny jeografia sy politika tao Lykaonia, ka manondro tatitra avy amin’ny olona nahalala tsara, ary azo inoana fa aloha ny fotoana nanoratana azy. Raisiny ho anisan’ny porofo miangona ny fahamarinan’ny toerana nisy ilay zanatany. Ilay vato mihitsy anefa dia mahakasika ny tontolo ihany.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CIL III 6786; MAMA VIII 5; AE 1888, 89; EDCS-27800574; Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (1888), no. 242

Loharano

J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — No. 242, p. 142 ↗
J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — Itinerary entry for 10 July (Maï to Khatün Serai), p. 141 ↗
J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — p. 15 (itinerary entry for 1 June, at Serpek) ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby — EDCS-27800574 (CIL 03, 06786; MAMA 08, 00005; AE 1888, 00089; place: Hatunsaray / Katin Serai / Lystra) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. V, Note 2 ('Declension of Lystra'); p. 129 in the 1895 first edition ↗
Pleiades gazetteer of ancient places — Place 648699 (Lystra/Col. Iulia Felix Gemina) ↗
Wikidata — Q535982 (Lystra) ↗

Vola madinika

Vola madinika avy any Jodia tamin’ny taona fahadimy nanjakan’i Nero, lazaina fa an’i Festo

Daty: Taona faha-5 nanjakan’i Nero (voamarika L E), 58/59 taor. J.K.; nandimby an’i Klaodio tamin’ny Oktobra 54 i Nero (Suetonius, Claud. 45); 59 taor. J.K. no datin’io karazany io araka ny RPC
Toerana misy azy ankehitriny: Maro ny santionany; mitanisa 34 ny RPC I 4972, any amin’ny tahirizam-bahoaka sy tahiry manokana.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 24:10; Asan’ny Apostoly 24:27; Asan’ny Apostoly 25:1–12; Asan’ny Apostoly 27:9
Haavon’ny fahatokiana: antonony
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Matetika no lazaina fa an’i Porcio Festo, ilay governora nandimby an’i Feliksa ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:27, ireo vola varahina madinika natao ho an’i Jodia tamin’ny taona fahadimy nanjakan’i Nero (58/59 taor. J.K.), izay tsy ahitana afa-tsy ny anarana hoe Nero sy Kaisara ary ny taona. Mifanaraka amin’ny tontolo romana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24–25 izy ireo, nefa tsy manonona governora mihitsy, ka tsy ampy hamaritana ny fotoana nahatongavan’i Festo; eo anelanelan’ny 54 sy 61 taor. J.K. ny daty natolotra.

Izay hamafisiny

Nisy vola varahina madinika natao ho an’i Jodia tamin’ny anaran’i Nero, tamin’ny taona fahadimy nanjakany (voamarika L E, 58/59 taor. J.K.). Ny ilany dia mitondra ny anaran’i Nero ao anaty fehiloha ravina; ny ilany kosa manome ny taona sy ny anarana hoe Kaisara eo akaikin’ny sampan-drofia. Ataon’ny RPC ao Jerosalema io karazany io, amin’ny laharana RPC I 4972, ary omeny daty 59 taor. J.K.
Tsy manonona governora koa ireo vola avy any Jodia tamin’ny taona faha-14 nanjakan’i Klaodio (54 taor. J.K.; RPC I 4970–4971), natao nandritra ny fitondran’i Feliksa. Araka ny tatitr’i Madden (1881), i De Saulcy no nilaza fa an’i Porcio Festo ilay karazana tamin’ny taona faha-5, ary katalaogy maoderina maro no manaraka azy. Samy manonona an’i Festo ho mpandimby an’i Feliksa ny Asan’ny Apostoly 24:27 sy i Josefa (Ant. 20.182; War 2.271), ary milaza i Josefa fa i Nero no naniraka azy.
Maty teo am-perinasa i Festo talohan’ny nahatongavan’i Albinus (Ant. 20.197–200), ary efa prokuratora i Albinus tamin’ny Fetin’ny Tabernakely, efa-taona talohan’ny ady (War 6.300–305), ka nifarana tamin’ny 62 taor. J.K. farafahatarany ny fitondran’i Festo.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona governora ireo vola. Miankina amin’ny fizotry ny fotoana ekena ny filazana fa an’i Festo na an’i Feliksa izy ireo: 60–61 taor. J.K. no daty nomen’i Madden (1881) ho an’i Festo, ary nataony teo ambanin’i Feliksa ilay karazana tamin’ny taona faha-5.
Tsy mamaritra ny taona nahatongavan’i Festo izy ireo. Raha raisina ho volany voalohany ireo, dia heverina mialoha fa namoaka vola ny governora vaovao taoriana kelin’ny nahatongavany. Mitantara ny fanendrena an’i Feliksa i Josefa taloha kelin’ny zava-nitranga iray taorian’ny nahafeno ny taona faharoa ambin’ny folo nanjakan’i Klaodio (tokony ho 53 taor. J.K.; Ant. 20.137), nefa tamin’ny 54 taor. J.K. ireo vola avy any Jodia nandritra ny fitondrany izay mitondra daty tamin’i Klaodio. Raha arahina izany tsoakevitra izany, dia tsy voatery nanaraka avy hatrany ny fahatongavana ny famokarana vola.
Tsy milaza na inona na inona momba an’i Paoly, ny fihainoana ny raharahany teo anatrehan’i Feliksa sy i Festo, na ny faharetan’ny fitazonana azy izy ireo (Asan’ny Apostoly 24:27).

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny fahatongavan’i Festo, izay miankina amin’ny fotoana nampodiana an’i Feliksa, dia nomena daty teo anelanelan’ny 54 sy 61 taor. J.K. Ny daty aloha dia mifototra amin’ny Chronicle nosoratan’i Eusebius: ny lahatsoratra armeniana dia mametraka ny fampodiana tamin’ny taona farany nanjakan’i Klaodio, ary ny dikantenin’i Jerome kosa tamin’ny taona faharoa nanjakan’i Nero. Mifototra koa izany amin’ny fanamarihan’i Josefa fa mbola niaro an’i Feliksa i Pallas, izay nesorina tamin’ny asany tamin’ny 55 (Ant. 20.182; Tacitus, Ann. 13.14). Namaly i Schürer fa matetika no tsy misy fototra mazava ny datin’ny Chronicle, fa apetrak’i Josefa ao anatin’ny fanjakan’i Nero saika ny asa rehetra nataon’i Feliksa, ary fa afaka tamin’ny fiampangana i Pallas talohan’ny faran’ny 55 (Ann. 13.23). Ny teny fideran’i Paoly ny traikefa maharitra nananan’i Feliksa ho mpitsara ilay firenena (Asan’ny Apostoly 24:10) koa dia manondro fitondrana naharitra. Nampiasa ilay fifadian-kanina izay voalazan’ny Asan’ny Apostoly 27:9 fa efa lasa i Ramsay hamaritana ny datin’ny dia an-dranomasina; ny 5 Oktobra no nitrangan’izany tamin’ny 59. Raha an’i Festo ireo vola tamin’ny taona faha-5, dia efa teo amin’ny fitondrana izy tamin’ny 59 taor. J.K., ka manohitra ny 60 na 61 izany; nefa miankina amin’ny vola tsy manonona governora sy amin’ny lamina famokarana vola heverina mialoha io famakiana io.

Famakiana hafa

Fampodiana aloha an’i Feliksa (54–55 taor. J.K.). Araka ny tatitr’i Schürer (1890), nametraka ny fampodiana an’i Feliksa tamin’ny Novambra 54 i Kellner, ary tamin’ny fahavaratry ny 55 i V. Weber, sady nanondro ny Chronicle nosoratan’i Eusebius sy ny fahefan’i Pallas tamin’i Nero (Ant. 20.182). Namaly i Schürer fa apetrak’i Josefa ao anatin’ny fanjakan’i Nero saika ny asa rehetra nataon’i Feliksa, ary fa efa afaka tamin’ny fiampangana i Pallas talohan’ny faran’ny 55 (Tacitus, Ann. 13.23). Amin’io fomba fijery manohana daty aloha io, dia teo antenatenan’ny fitondrana no namoahana ny vola tamin’ny taona faha-5.
Fahatongavana tamin’ny 59 taor. J.K. (Ramsay). Tamin’ny fararanon’ny 59 no nametrahan’i Ramsay ny dia an-dranomasina nankany Roma, noho ny kajy momba ny kalandrie, fa tsy momba ny vola: tamin’ny 5 Oktobra tamin’ny 59 ilay fifadian-kanina voalazan’ny Asan’ny Apostoly 27:9 fa efa lasa. Ao amin’ny tondro ara-potoanany dia voafonja tany Palestina i Paoly nanomboka tamin’ny Jona 57 ka hatramin’ny Jolay 59, ka tamin’ny 59 no nahatongavan’i Festo araka ny kajiny. Mifanaraka amin’ny filazana fa an’i Festo ireo vola tamin’ny taona faha-5 izany, natao tao anatin’ireo volana voalohany nitondrany.
Daty mahazatra (60 taor. J.K.). Ny ankamaroan’ny mpikaroka nodinihin’i Schürer tamin’ny 1890 dia nametraka ny fampodiana an’i Feliksa tamin’ny 60; i McGiffert (1890), nanaraka an’i Wieseler, dia nanome ny 59–61 ho elanelana malalaka indrindra ho an’ny niantombohan’ny fitondran’i Festo. Mbola raisin’i Gray-Fow (2016) ho daty mahazatra ny fahavaratry ny 60. Amin’io fomba fijery io, tamin’ny fitondran’i Feliksa no namoahana ireo vola tamin’ny taona faha-5, araka ny nitanisan’i Madden azy tamin’ny 1881; ary araka ny lisitr’i Madden, tsy misy vola fantatra an’i Festo.

Laharana ao amin’ny katalaogy: RPC I 4972; Meshorer 35 (as cited by RPC I 4972)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.137-138 (Whiston 20.7.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.197 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.200 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 2.271 (Whiston 2.14.1) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 6.300 (Whiston 6.5.3) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 6.305 (Whiston 6.5.3) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 reprint) — Ann. 13.14 (narrative of AD 55) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 reprint) — Ann. 13.23 (narrative of AD 55) ↗
Suetonius, Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 45 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.1 ↗
Arthur Cushman McGiffert, Notes to Eusebius, Church History (NPNF, Second Series, vol. 1) — HE 2.22.1, note 469 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. XIV, §3 'The Council' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — Chronological Index to the Life of St. Paul ↗

Toerana sy trano

Ny teatra lehibe tany Efesosy

Daty: Tranon-tsehatra helenistika, tapany voalohan’ny taonjato faha-2 tal. J.K. (tsy azo faritana ny daty sy ny endriky ny toerana fipetrahana tany am-boalohany); fanitarana lehibe nataon’ny Romana tamin’ny andron’i Domitian sy Trajan (tokony ho 81–117 taor. J.K.); soratra Salutaris tamin’ny 104 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: Mbola eo amin’ny toerany, toerana arkeolojikan’i Efesosy, Selçuk (Faritanin’i İzmir), Torkia; ny soratra Salutaris dia mbola eo amin’ny toerany amin’ny ampahany, ary any amin’ny British Museum ny vato sasany
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 19:23–41; Asan’ny Apostoly 19:29–31; Asan’ny Apostoly 19:35–41; Asan’ny Apostoly 19:39; 1 Korintiana 15:32; 1 Korintiana 16:8–9; 2 Korintiana 1:8–10
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny teatra lehibe tany Efesosy, natao teo amin’ny tehezan’i Panayır Dağı, no toerana tena misy sy mbola hita izay ametrahan’ny Asan’ny Apostoly 19:29 ny vahoaka. Azo inoana fa efa nahazaka olona maro izy io tamin’ny vanim-potoana helenistika, ary misy soratra voasokitra ao amin’ilay teatra mampiseho fa nivory tao ny fivorian’ny olom-pirenena tamin’ny 104 taor. J.K. Manamarina ny toerana ilay toerana arkeolojika, fa tsy ilay rotaka, ary taorian’i Paoly ny ankamaroan’ny sisa hita maso.

Izay hamafisiny

Efa nisy teatra tany Efesosy, natao teo amin’ny tehezan’i Panayır Dağı, ela be talohan’ny nijanonan’i Paoly tany. Ny tranon-tsehatrany dia tamin’ny tapany voalohan’ny taonjato faha-2 tal. J.K., ary iray tamin’ireo tranon-tsehatra helenistika lehibe indrindra tany Asia Minora; manondro toerana fipetrahana lehibe izany, na dia tsy fantatra aza ny tena habeny.
Ny soratra Salutaris (I.Ephesos 27, 104 taor. J.K.), nosokirina teo amin’ny rindrin’ny fidirana atsimon’ilay teatra, dia mandamina ny hitondrana sarin’i Artemisy sy olona hafa avy ao amin’ny tempoliny hankao amin’ny teatra, sy hametrahana azy ireo isaky ny fivoriana ara-dalàna. Tamin’izay fotoana izay, ny teatra dia sady toeram-pivorian’ny olom-pirenena no sehatra nanehoana fanompoana an’i Artemisy, mifanaraka amin’ny toe-javatra ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:23–41.
Ilay toerana sy ilay soratra voasokitra dia manazava, araka ny fomba tany Efesosy, ny fanavahan’ny Asan’ny Apostoly ny vahoaka nivory tao amin’ny teatra sy ny fivoriana nantsoina araka ny tokony ho izy izay tondroin’ny mpitan-tsoratry ny tanàna (Asan’ny Apostoly 19:39).
Ny ankamaroan’izay hitan’ny mpitsidika ankehitriny, anisan’izany ny endrika anoloan’ny sehatra sy ny fipetrahana ambony nitarina (savaivony manakaiky ny 150 m), dia avy amin’ny fanitarana izay apetraka indrindra tamin’ny fotoana nanjakan’i Domitian sy Trajan (tokony ho 81–117 taor. J.K.), taorian’i Paoly. Tamin’ny tapaky ny taona 50, ilay teatra helenistika taloha no teo, miaraka amin’ny fanovana sasany natao tamin’ny fiandohan’ny vanim-potoanan’ny emperora.
Misy fitantarana angano tamin’ny taonjato faha-3 milaza an’i Apollonius nitarika ny mponin’i Efesosy rehetra hankao amin’ny teatra (Philostratus, Life of Apollonius 4.10). Tara izy io ary tsy porofo mahaleo tena ho an’ny Asan’ny Apostoly, fa mampiseho fa tsaroana ho toeram-pivorian’ny tanàna ilay teatra.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manamarina amin’ny fomba mahaleo tena izy io fa nitranga ilay rotaka ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:23–41, na ny antsipiriany momba azy: i Demetrio, ny fisamborana an’i Gaio sy Aristarko, i Aleksandra, na ny antsoantso nandritra ny adiny roa. Tsy misy zavatra hita tao amin’ny teatra manonona an’i Paoly na ilay korontana.
Ireo isa momba ny olona zakany (24,500 araka ny kajin’i Wood tamin’ny 1877; tokony ho 20,000 ho an’ny cavea tamin’ny vanim-potoana romana ao amin’ny boky aotrisiana tamin’ny 2017; hatramin’ny 25,000 ao amin’ny Pleiades) dia mamaritra ilay trano nitarin’ny Romana na mifototra amin’ny fanarenana an-tsaina. Tsy milaza izy ireo hoe firy no zakan’ilay teatra tamin’ny tapaky ny taona 50 na firy no tao, ary tsy manome isa ny Asan’ny Apostoly.
Ny soratra Salutaris dia dimampolo taona eo ho eo taorian’ny nijanonan’i Paoly, ary mampiasa mpamaritra grika hafa ho an’ny fivoriana voalahatra noho ilay ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19:39. Mampiseho fanao sivily izy io, fa tsy ny zava-nitranga tamin’ny taona 50. Tsy milaza koa ny Asan’ny Apostoly fa niditra na niteny tao amin’ny teatra i Paoly (Asan’ny Apostoly 19:30–31), na dia misy fitantarana malaza milaza izany aza.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana roa. Voalohany, nanao ahoana ilay trano tamin’ny andron’i Paoly? Ny fikarohana aotrisiana dia mametraka ny fanitarana lehibe nataon’ny Romana sy ny endrika anoloan’ny sehatra tamin’ny andron’i Domitian sy Trajan; ny asa taloha kosa nametraka ny rihana voalohan’ny endrika anoloana tamin’ny 66 taor. J.K. Hitan’ny tatitra momba ny fihadian-tany tamin’ny 2017 koa fa tsy azo faritana ny daty sy ny endriky ny toerana fipetrahana helenistika, ka tsy azo antoka ny olona zakany tamin’izany. Faharoa, inona no hevitry ny fahamarinan’ny toe-javatra? Noheverin’i Sherwin-White sy Hemer ho mariky ny lovantsofina nahalala tsara ny zava-misy ireo antsipiriany sivily marina. Mamaky ilay tantara ho seho literera voarafitra i Pervo, ary ny hafa manamarika fa afaka nanome antsipiriany teo an-toerana toy izany ny mpanoratra nahalala tsara ny zava-misy tatỳ aoriana; koa tsy afaka manamarina irery ilay rotaka ny toe-javatra.

Famakiana hafa

Toe-javatra marina ho an’ny korontana tena nisy. Naka vaovao azo itokisana momba ny krizy tena nisy tany Efesosy i Lioka. Ny teatra ho toeram-pivoriana, ny voambolana momba ny fivoriana, ny mpitan-tsoratry ny tanàna ary ny Asiarchs dia mifanaraka amin’i Efesosy tamin’ny fiandohan’ny vanim-potoanan’ny emperora (Sherwin-White, Hemer); nantsoin’i Ramsay ho sary mbola voatahiry manazava indrindra ny fiaraha-monina tao amin’ny tanàna iray tany Asia ilay seho. Mitatitra loza mafy tany Efesosy sy Asia ny taratasin’i Paoly (1 Korintiana 15:32; 1 Korintiana 16:8–9; 2 Korintiana 1:8–10), nefa tsy manonona rotaka tao amin’ny teatra mihitsy.
Seho literera voarafitra teo amin’ny sehatra efa fantatra. Ny ampahany betsaka amin’ilay tantara dia famoronan’i Lioka mampihetsi-po, araka ny fomba isehoan’ny vahoaka ampitahain’i Pervo amin’ny tantara foronina fahiny. Ny teatra, ny fanompoana an’i Artemisy ary ireo andraikitra sivily dia toetra ampahibemaso sy naharitra tany Efesosy, mbola nisongadina tamin’ny 104 taor. J.K.; koa afaka nametraka seho tao ny mpanoratra nahalala ny zava-misy, na dia tsy nanana loharano manokana aza. Araka io hevitra io, ny fahamarinan’ny toe-javatra dia tsy manamarina ilay zava-nitranga sady tsy mamaritra ny datin’ny Asan’ny Apostoly.
Fahoriana tena nisy, seho narafitra. Misy hevitra anelanelany milaza fa korontana tena nisy no ao ambadik’ilay fitantarana, satria manaporofo loza lehibe tany Efesosy ny taratasin’i Paoly, saingy i Lioka no nandrafitra ny seho sy ny lahateniny. Araka io hevitra io, ny toe-javatra dia manohana lovantsofina momba ny fifandonana nefa tsy manamarina ny antsipiriany.

Laharana ao amin’ny katalaogy: I.Ephesos 27; SEG 15, 698; SEG 41, 974; GIBM III 481

Loharano

Pleiades, Theater of Ephesus — Pleiades 818256726 (connected to Ephesus 599612) ↗
Wikidata, Theater (Ephesus) — Q15723477 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII, sec. 5, p. 277 ↗
Philostratus, The Life of Apollonius of Tyana (F. C. Conybeare, 1912) — VA 4.10 ↗

Ny bema (rostra) tao amin’ny forum romana tany Korinto

Daty: Azo inoana fa naorina fotoana fohy taorian’ny nanorenana ilay zanatany tamin’ny 44 tal. J.K. ny lampihazo, nasiana lafiny anoloana poros tamin’ny voalohany (Corinth Computer Project; Kent). Ny epistyle misy soratra avy amin’ilay efitra kelin’ny atsinanana misy dabilio dia apetraka amim-pitandremana amin’ny andron’i Augustus (Kent 157). Nomen’i Kent daty araka ny endriky ny litera tamin’ny tapany voalohan’ny taonjato voalohany taor. J.K., azo inoana fa ny ampahefany faharoa, ny rakotra marbra (Kent 322), na dia tanisain’ny tabilaony momba ny fanorenana eo ambanin’i Klaodio aza izy io. Efa nisy fiangonana na trano fiangonana fandevenana teo akaikiny nanomboka tamin’ny taonjato faha-9 na fiandohan’ny faha-10; azo antoka fa nisy fiangonana teo ambonin’ilay lampihazo tamin’ny taonjato faha-12 (Scranton).
Toerana misy azy ankehitriny: Mbola eo amin’ny toerany ao amin’ny forum romana ao amin’ny toerana arkeolojikan’i Korinto fahiny, Gresy, ilay lampihazo. Anisan’ny fanangonana Corinth Excavations ireo sombin-drakotra Kent 322 (inv. 285, 410, 682, 727, 1929, 2119 an’i Kent); tsy voamarina raha tahirizina na aseho izy ireo.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 18:12–17; Asan’ny Apostoly 25:6; Asan’ny Apostoly 25:17; Jaona 19:13
Haavon’ny fahatokiana: antonony
Fomba anohanana azy: Naorina indray araka ny porofo

Mety, nefa tsy azo porofoina. Ilay lampihazo lehibe tao amin’ny forum romana tany Korinto dia kandidà mitombina ho toeram-pitsarana (bēma) izay nandavan’i Galiona hitsara an’i Paoly (Asan’ny Apostoly 18:12–17). Naverin’i Kent ireo sombina marbra niparitaka ho manonona azy ho rostra an’ilay zanatany, ary azo inoana fa efa nisy lampihazo tao tamin’ny andron’i Paoly. Tsy misy loharano fahiny manonona ilay toerana; fehin-kevitra maoderina avy amin’ny fihadian-tany ny fampitoviana azy; ary safidy hafa manan-danja ny toeram-pitsarana tao amin’ny Julian Basilica.

Izay hamafisiny

Nampifandray sombin-drakotra marbra fotsy, hita tamin’ny 1901–1938 nanodidina ny forum, ho lahatsoratra fanorenana i Kent; naveriny ho rost[ra] ny litera ROST mbola hita (Corinth VIII.3 322; EDCS-08200272). Nampitahainy tamin’ny rakotr’ilay lampihazo ny hatevin’ilay takelaka sy ny fomba namitana azy, ka nanatsoaka izy fa Rostra no anarana ofisialin’ilay lampihazo afovoany, teny latina mifanitsy amin’ny bēma grika (toeram-pitsarana).
Apetraka amim-pitandremana amin’ny andron’i Augustus ny epistyle misy soratra avy ao amin’ny schola atsinanana (Kent 157). Napetrak’i Kent tamin’ny tapany voalohan’ny taonjato voalohany, azo inoana fa ny ampahefany faharoa, ilay rakotra marbra, na dia tanisain’ny tabilaony momba ny fanorenana eo ambanin’i Klaodio aza izy io. Koa azo inoana fa efa nisy lampihazo tao amin’ny forum, fara faharatsiny tamin’ny endriny taloha nirakotra poros, rehefa nitondra an’i Akaia i Galiona tamin’ny fiandohan’ny taona 50.
Nanana rostra namakiana taratasy ofisialy i Korinto tokony ho tamin’ny 170 taor. J.K. (Kent 306; AE 1939, 110). Tsy milaza ilay lahatsoratra hoe trano iza izany, ary ny fomba tamin’ny taonjato faharoa ihany no asehony.
Apetraky ny Asan’ny Apostoly 18:12, 16 sy 17 eo amin’ny bēma ny fihainoana raharaha nataon’i Galiona. Asehon’ny fihadian-tany fa nanana lampihazo ho an’ny besinimaro nisongadina tahaka izany ny foibe sivily tany Korinto; koa mifanaraka amin’ny firafitry ny tanàna ny toe-javatra faritan’i Lioka. Tokony ho nanana toeram-pitsarana toy izany ny renivohi-paritany rehetra, koa fifanarahana andrasana izany fa tsy miavaka.

Izay tsy hamafisiny

Fa nijoro teo anoloan’io lampihazo io i Paoly. Tsy misy lahatsoratra na soratra voasokitra fahiny mampifandray azy amin’i Galiona na Paoly; fehin-kevitra maoderina avy amin’ny toerana sy ny asan’ilay lampihazo ilay fampitoviana.
Ny daty na ny antsipirian’ilay fihainoana raharaha. Ilay taratasin’i Klaodio misaraka avy any Delphi no manome daty ny fotoam-piasan’i Galiona, ary ny Asan’ny Apostoly ihany no fitantarana ilay fihainoana.
Fahatsiarovana Kristiana nitohy momba an’i Paoly teo amin’ilay toerana. Nisy fiangonana na trano fiangonana fandevenana teo akaikin’ilay lampihazo nanomboka tamin’ny taonjato faha-9 na fiandohan’ny faha-10, ary azo antoka fa nisy fiangonana teo amboniny tamin’ny faha-12; noheverin’i Scranton ho sarotra porofoina ilay fitohizana ilaina hatramin’ny andro fahiny. Soratra tamin’ny taonjato faha-9/faha-10 manonona fiangonan’i [Masindahy] Paoly (Kent 728) no mampiseho fanokanana ho an’i Paoly tamin’izany, fa tsy fahatsiarovana tamin’ny taonjato voalohany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Noheverin’i Kent ho azo antoka ny fampitoviana an’ilay rostra an’ny mpitondra, ary averin’ireo katalaogy tatỳ aoriana (EDCS) ny famerenany, na dia ny ROST ihany aza no mbola voatahiry amin’ilay teny fototra, ary neken’i Kent fa mety tsy ho marina amin’ny antsipiriany rehetra ny famerenany. Mbola misokatra ny fanontaniana telo. Voalohany, teo amin’io lampihazo io ve no nitrangan’ny fihainoana nataon’i Galiona, sa tany amin’ny toeram-pitsarana hafa? Araka ny famaritan’ny mpamoaka ny Corinth XXII (2022), azo inoana fa tao amin’ny Julian Basilica ny fitsaran’ny empira tao amin’ny faritany. Faharoa, firy amin’ny marbra hita maso ankehitriny no talohan’ny fotoam-piasan’i Galiona? Fahatelo, mitahiry fahatsiarovana fahiny ve ilay fiangonana tamin’ny Moyen Âge teo ambonin’ilay lampihazo, sa maneho fampitoviana tatỳ aoriana?

Famakiana hafa

Fitsarana natao tao amin’ny basilika. Mety ho tao amin’ny basilika no nanaovana ny fihainoana ofisialin’ny prokonsily, fa tsy teo amin’ny rostra an-kalamanjana. Ny famaritan’ny mpamoaka ny Corinth XXII (2022) dia miantso ny Julian Basilica, any amin’ny faran’ny forum atsinanana, ho toerana azo inoana nisy ny fitsaran’ny empira tany Akaia. Mety ho tao ny toeram-pitsaran’i Galiona. Tsy miresaka an’i Paoly ilay famaritana.
Toeram-pitsarana no tondroin’ny bēma, fa tsy trano. Mampiasa io teny io koa ny Asan’ny Apostoly ho an’ny toeram-pitsaran’i Festo tany Kaisaria (Asan’ny Apostoly 25:6; Asan’ny Apostoly 25:17), ary mampiasa azy ny Jaona ho an’ny an’i Pilato teo amin’ilay toerana nantsoina hoe Rarivato (Jaona 19:13). Toe-javatra samihafa no amaritana ny toeram-pitsaran’ny mpitondra; koa tsy voatery ho ilay rostra maharitra no tian’ny Asan’ny Apostoly 18 holazaina; kandidà azo inoana iray amin’ny maro ilay lampihazo tao amin’ny forum.
Fampitoviana tamin’ny Moyen Âge fa tsy fahatsiarovana. Mety maneho fampitoviana ilay toerana nataon’ny Kristiana tatỳ aoriana ilay fiangonana bizantina teo ambonin’ny lampihazo, fa tsy fahatsiarovana nampitaina nanomboka tamin’ny taonjato voalohany. Noheverin’i Scranton ho sarotra porofoina ilay fitohizana ilaina; ary ny fanokanana ho an’i Paoly tranainy indrindra voaporofo teo akaiky (Kent 728) dia tamin’ny taonjato faha-9 na faha-10.
Trano taloha kokoa na mbola tsy vita tamin’ny andron’i Paoly. Mametraka ilay rakotra marbra eo ambanin’i Klaodio (41–54 taor. J.K.) ny tabilaon’i Kent momba ny fanorenana, na dia misafidy ny ampahefany faharoan’ilay taonjato aza ny lahatsorany. Noho izany, mety ho vita taloha kelin’ny fotoam-piasan’i Galiona na taoriany ilay rostra marbra, ary mety ho ilay lampihazo taloha nirakotra poros (vato sokay teo an-toerana) no hitan’i Paoly.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Corinth VIII.3 322; Corinth VIII.2 47; Corinth VIII.2 52; Corinth VIII.3 157; Corinth VIII.3 306; Corinth VIII.3 728; AE 1939, 110; AE 1947, 198; EDCS-08200272; EDCS-15300190

Loharano

Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby, EDCS record of the rostra revetment inscription, Corinth (cites West no. 47; = Kent no. 322) — EDCS-08200272 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby, EDCS record of a governor's letter to Corinth with the note that it was read from the rostra (AE 1939, 110; = Kent no. 306) — EDCS-15300190 ↗
Pleiades, Corinthus/Korinthos — 570182 ↗

Papiry sy sora-tanana

Ny Codex Vaticanus (B) sy ny taratasin’i Paoly

Daty: Taonjato fahefatra (Liste an’ny INTF: IV; Vatican Library: sec. IV); nampiana tamin’ny taonjato fahadimy ambin’ny folo ny Hebreo 9:14 ka hatramin’ny farany ary ny Apokalipsy
Toerana misy azy ankehitriny: Biblioteca Apostolica Vaticana, Vatican City (Vat. gr. 1209)
Mifandray amin’ny: Romana 1:1–16:24; 1 Korintiana 1:1–16:24; 2 Korintiana 1:1–13:14; Galatiana 1:1–6:18; Efesiana 1:1–6:24; Filipiana 1:1–4:23; Kolosiana 1:1–4:18; 1 Tesaloniana 1:1–5:28; 2 Tesaloniana 1:1–3:18; Hebreo 1:1–9:14
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny Codex Vaticanus (Vat. gr. 1209, Gregory-Aland 03), Baiboly amin’ny teny grika tamin’ny taonjato fahefatra, dia mitahiry ny Romana ka hatramin’ny 2 Tesaloniana sy ny Hebreo hatramin’ny 9:14, izay ifaranan’ireo ravin-taratasy tany am-boalohany. Nilaza i Scrivener (1861) fa mitsambikina avy amin’ny Galatiana (58) mankany amin’ny Efesiana (70) ireo laharam-pizarana mitohy amin’ny taratasin’i Paoly, ary manomboka amin’ny 59 ny Hebreo, ka manondro dika taloha kokoa nametraka ny Hebreo taorian’ny Galatiana. Tsy afaka mampiseho ilay fiafarana very raha nanaraka azy ny 1 Timoty sy 2 Timoty, ny Titosy ary ny Filemona.

Izay hamafisiny

Mitahiry ny Romana, 1 Korintiana sy 2 Korintiana, Galatiana, Efesiana, Filipiana, Kolosiana, 1 Tesaloniana sy 2 Tesaloniana ary Hebreo 1:1–9:14 ny boky sora-tanana amin’ny teny grika tamin’ny taonjato fahefatra ao amin’ny Vatican Library (Vat. gr. 1209, Gregory-Aland 03). Manaraka ny Filazantsara, ny Asan’ny Apostoly ary ireo taratasy katolika ireo, eo amin’ny p. 1445–1518 amin’ilay boky.
Manomboka eo amin’ilay pejy ifaranan’ny 2 Tesaloniana ny Hebreo (p. 1512), ka manaraka avy hatrany ny taratasin’i Paoly ho an’ny Tesaloniana izy io ao amin’ity boky ity ary isan’ny fizarana misy ny taratasin’i Paoly.
Araka ny nolazain’i Scrivener (1861), manana andian-daharan’ny fizarana iray mitohy ny taratasin’i Paoly ao amin’ilay tranainy kokoa amin’ireo rafitra roa fanasokajiana ao amin’ilay boky: mifarana amin’ny 58 ny Galatiana, manomboka amin’ny 70 ny Efesiana ary amin’ny 59 ny Hebreo. Nanatsoaka hevitra izy sy Gregory (1907) fa natao ho an’ny dika taloha kokoa nametraka ny Hebreo teo anelanelan’ny Galatiana sy Efesiana ireo laharana.
Mifarana amin’ny Hebreo 9:14 ny soratr’ilay mpandika tany am-boalohany. Fanampiny tamin’ny taonjato fahadimy ambin’ny folo ny sisa amin’ny Hebreo sy ny Apokalipsy (p. 1519–1536), voarakitra mitokana ho Gregory-Aland 1957.

Izay tsy hamafisiny

Raha nisy ny 1 Timoty sy 2 Timoty, ny Titosy ary ny Filemona tao amin’ilay boky. Very ireo amboaran-dravin-taratasy farany ary tsy fantatra ny isan’ireo raviny tsy hita, ka mangina momba ny taratasy pastoraly sy ny Filemona ilay boky. Tsy porofo manohitra azy ireo izany.
Fa i Paoly no nanoratra ny Hebreo. Ny fametrahana azy eo amin’ny taratasin’i Paoly dia mampiseho ny fomba nanakambanan’ny mpandika tamin’ny taonjato fahefatra taratasy iray tsy milaza ny mpanoratra azy. Tsy mampiseho ny mpanoratra azy izany.
Ny fotoana na ny olona namorona voalohany ireo laharam-pizarana mitohy, na ny daty sy toerana nanaovana ilay dika taloha kokoa izay hita taratra amin’ny filaharany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Tsy iadian-kevitra ny votoaty mbola voatahiry, ary efa notaterina hatramin’ny taonjato fahasivy ambin’ny folo ny fitsambikinan’ireo laharam-pizarana; tsy dia raikitra kosa ny fandikana ny heviny. Tsy azo antoka ny fotoana sy ny olona namorona ireo laharana mitohy, ary raha avy amin’ny dika niavian’ny lahatsoratr’ilay boky ihany izany na avy amin’ny dika hafa. Tombanana avy amin’ny loharano hafa ny votoatin’ireo amboaran-dravina very: samy mitohy avy amin’ny Hebreo mankany amin’ny 1 Timoty sy 2 Timoty, ny Titosy ary ny Filemona ny Sinaiticus sy Alexandrinus; nefa ny P46, izay mametraka ny Hebreo taorian’ny Romana, dia mampiseho fa samy hafa ireo fitambarana tany am-boalohany. Mbola iadian-kevitra ny datin’ilay boky ao anatin’ny taonjato fahefatra sy ny niaviany: efa naroso tamin’ny 1908 na talohan’izay ny Roma, Asia Minora ary Ejipta, ary tatỳ aoriana i Skeat dia nanohana an’i Kaisaria.

Famakiana hafa

Laharana nolovaina (ny famakiana mahazatra). Nadika avy amin’ny sora-tanana taloha kokoa nametraka ny Hebreo taorian’ny Galatiana ireo laharam-pizarana mitohy. Ilay boky mihitsy kosa nametraka ny Hebreo taorian’ny 2 Tesaloniana, filaharana hita koa ao amin’ny Codex Sinaiticus sy Codex Alexandrinus.
Laharana avy amin’ny loharano hafa. Mety ho avy amin’ny dika hafa noho ilay niavian’ny lahatsoratra ny rafitra fanasokajiana. Raha izany, dia ny filaharana tao amin’ny loharanon’io rafitra io no voarakiny, fa tsy tao amin’ny dika niavian’ny lahatsoratr’ilay boky mivantana.
Votoatin’ilay fiafarana very. Azo inoana fa nanaraka ny Hebreo ny taratasy pastoraly sy ny Filemona, ary angamba ny Apokalipsy, toy ny ao amin’ny Codex Sinaiticus sy Codex Alexandrinus. Fanatsoahan-kevitra mitombina avy amin’ny Baiboly mitovy aminy izany, saingy tsy misy ravin-taratasy mbola voatahiry manamafy izany ho an’ity boky ity.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland 03 (B); Vat. gr. 1209; INTF Liste docID 20003; Gregory-Aland 1957 (15th-century supplement, Vat. gr. 1209 pp. 1519-1536)

Loharano

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 03 (docID 20003) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 1957 (docID 31957) ↗
Biblioteca Apostolica Vaticana, DigiVatLib manuscript record, Vat.gr.1209 — Vat.gr.1209 ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 01 (docID 20001) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 02 (docID 20002) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland P46 (docID 10046) ↗
Wikidata: Codex Vaticanus — Q209285 ↗

Ny taratasin’i Paoly ao amin’ny Codex Sinaiticus

Daty: Taonjato faha-4 taor. J.K. (araka ny endriky ny soratra; indraindray ferana mazava kokoa ho teo antenatenan’ilay taonjato)
Toerana misy azy ankehitriny: British Library, London (Add. MS 43725, izay ahitana ny Testamenta Vaovao manontolo); misy ravin-taratasy hafa ao amin’ny Leipzig University Library, ny National Library of Russia any St Petersburg ary ny St Catherine’s Monastery any Sinai
Mifandray amin’ny: Romana 1:1–16:24; 1 Korintiana 1:1–16:24; 2 Korintiana 1:1–13:14; Galatiana 1:1–6:18; Efesiana 1:1–6:24; Efesiana 1:1; Filipiana 1:1–4:23; Kolosiana 1:1–4:18; 1 Tesaloniana 1:1–5:28; 2 Tesaloniana 1:1–3:18; Hebreo 1:1–13:25; 1 Timoty 1:1–6:21; 2 Timoty 1:1–4:22; Titosy 1:1–3:15; Filemona 1:1–25
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny Codex Sinaiticus, Baiboly amin’ny teny grika nadika tamin’ny taonjato fahefatra ary voatahiry ao amin’ny British Library ny ankamaroany ankehitriny, no sora-tanana tranainy indrindra fantatra mirakitra ireo taratasy telo ambin’ny folo rehetra mitondra ny anaran’i Paoly. Eo anivon’ireo, aorian’ny 2 Tesaloniana, no ametrahany ny Hebreo. Mampiseho ny fomba nanangonana sy namakiana ny taratasin’i Paoly tokony ho telonjato taona taoriany izany; amin’ny maha-dika nasiam-panitsiana azy anefa, dia tsy mamaritra ny teny tany am-boalohany isaky ny toerana izy io ary tsy mamaha ny resaka mpanoratra ny Hebreo.

Izay hamafisiny

Mitahiry ny Testamenta Vaovao manontolo ny boky sora-tanana amin’ny hodi-biby sy teny grika, nomena daty tamin’ny taonjato fahefatra araka ny sorany. Izao ny filaharan’ny fizarana misy ny taratasin’i Paoly: Romana, 1 Korintiana sy 2 Korintiana, Galatiana, Efesiana, Filipiana, Kolosiana, 1 Tesaloniana sy 2 Tesaloniana, Hebreo, 1 Timoty sy 2 Timoty, Titosy ary Filemona, ary manaraka avy hatrany ny Asan’ny Apostoly (British Library Add. MS 43725, ravina 261r–298r ao amin’ny fanondroam-pejin’ny INTF).
Io no sora-tanana tranainy indrindra fantatra mirakitra ny taratasy rehetra mitondra ny anaran’i Paoly. Tsy ahitana ny 2 Tesaloniana, 1 Timoty sy 2 Timoty, Titosy na Filemona ny Papyrus 46 (tokony ho 200–225) amin’ny endriny mbola voatahiry. Mifarana amin’ny Hebreo 9:14 ny Codex Vaticanus, izay mitovitovy daty aminy, ka tsy fantatra raha efa nisy ny 1 Timoty sy 2 Timoty, Titosy ary Filemona tao aminy.
Ao amin’ireo boky sora-tanana lehibe roa amin’ny teny grika tamin’ny taonjato fahefatra, dia ny Sinaiticus sy Vaticanus, dia tao anatin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly no nandikana ny Hebreo; eto dia eo anelanelan’ny 2 Tesaloniana sy 1 Timoty izy io. I Eusebius, tamin’io taonjato io ihany, dia manisa taratasin’i Paoly efatra ambin’ny folo, nefa milaza fa nisy nandà ny Hebreo satria niadian’ny fiangonana tany Roma hevitra ny maha-mpanoratra azy an’i Paoly.
Tsy misy ilay teny manonona an’i Efesosy ao amin’ny soratr’ilay mpandika voalohany eo amin’ny Efesiana 1:1, ary mpanitsy tatỳ aoriana no nanampy azy. Tsy misy io teny io koa ao amin’ny Papyrus 46 sy ny soratr’ilay mpandika voalohany tao amin’ny Codex Vaticanus, ka iray amin’ireo sora-tanana tranainy indrindra mijoro ho vavolombelona amin’io fanontaniana momba ny lahatsoratra io ity boky ity.

Izay tsy hamafisiny

Ny mpanoratra ny Hebreo. Ny fomba nanasokajian’ny mpandika tamin’ny taonjato fahefatra azy no asehon’ny toerana misy ilay taratasy, fa tsy ny mpanoratra azy. Araka ny tatitr’i Eusebius, noheverin’i Origen fa an’i Paoly ireo hevitra fa an’olon-kafa ny fomba filaza azy, ary nilaza izy fa Andriamanitra ihany no mahalala ny mpanoratra.
Ny teny tany am-boalohany isaky ny toerana. Sora-tanana vavolombelona iray ny Sinaiticus, nasiam-panitsiana tamin’ny tanan’olona maro nanomboka tamin’ny taonjato fahefatra ka hatramin’ny faharoa ambin’ny folo, ary tsy maintsy ampitahaina amin’ny papiry sy sora-tanana hafa ny famakiana omen’izy io.
Ny toerana nandikana azy, ny olona nandoa ny vidiny, na raha tena nitranga ny zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly na ny taratasy. Misy petra-kevitra naroso hatramin’i Tischendorf mampifandray azy amin’ireo dika dimampolo nasain’i Constantine nataon’i Eusebius (Eusebius, Life of Constantine 4.36), nefa tsy misy firaketana manaporofo ilay fifandraisana. Ny dika marina amin’ny taratasy iray dia vavolombelon’ny lahatsorany, fa tsy ny tantara lazain’ilay lahatsoratra.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny niandohany: tsy misy ao amin’ilay boky milaza ny toerana na ny olona nanaovana ny fandikana voalohany. Milaza ireo fanamarihan’ny mpanitsy tatỳ aoriana aorian’ny 2 Esdras sy Esther fa nohamarinina tamin’ny dika tena tranainy nasiam-panitsiana nataon’ilay maritiora Pamphilus, loholona tany Kaisaria, ny lahatsoratra. Mampifandray ilay boky amin’i Kaisaria taonjato maro taorian’ny nandikana azy izany (napetrak’i Fenlon tamin’ny 1908 ho azo inoana fa tamin’ny taonjato fahafito ilay mpanitsy). Samy naroso ho toerana niaviany ny Kaisaria, Ejipta (matetika Aleksandria), Roma ary ny faritra atsimon’i Italia. Misy petra-kevitra naroso hatramin’i Tischendorf mampifandray azy amin’ireo dika dimampolo nasain’i Constantine nataon’i Eusebius (Eusebius, Life of Constantine 4.36), nefa tsy misy firaketana manaporofo ilay fifandraisana. Ny daty: mametraka azy amin’ny taonjato fahefatra ny endriky ny soratra, indraindray eo antenatenan’ilay taonjato, saingy tombana ny daty avy amin’ny soratra. Ny filaharana: mametraka ny Hebreo aorian’ny 2 Tesaloniana koa ny Codex Vaticanus sy ny Codex Alexandrinus tamin’ny taonjato fahadimy; ny Papyrus 46 kosa mametraka azy aorian’ny Romana, ary ny Baiboly tandrefana maoderina aorian’ny Filemona. Ny lahatsoratra: tsy mifanaraka ny mpikaroka raha tany am-boalohany ilay anaran-toerana ao amin’ny Efesiana 1:1 ka very tany aloha, na nampiana tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

Ny Hebreo novakina ho taratasin’i Paoly. Misy mpivaofy taloha sy maoderina mandray ny toeran’ny Hebreo eo anivon’ny taratasin’i Paoly ho fanohanana an’i Paoly ho mpanoratra, na mpanoratra iray tao amin’ny manodidina azy. Tena mampiseho ilay fanakambanana fa ampahany lehibe amin’ny fiangonana nampiasa ny teny grika no nanisa ny Hebreo ho isan’ny taratasin’i Paoly. Mirakitra ny fisalasalana tany Roma sy ny hevitr’i Origen fa tsy an’i Paoly ny fomba filaza azy koa ireo loharano tamin’io vanim-potoana io, ka tsy mamaha ho azy ny resaka mpanoratra ilay fametrahana azy.
Ny baikon’i Constantine. Misy petra-kevitra naroso hatramin’i Tischendorf mampifandray ny Sinaiticus, ary indraindray ny Codex Vaticanus, amin’ireo dikan’ny Soratra Masina dimampolo amin’ny hodi-biby nasain’i Constantine nataon’i Eusebius ho an’ireo fiangonana tao amin’ilay tanànany vaovao (Eusebius, Life of Constantine 4.36). Mahatonga izany ho azo heverina ny haben’ilay boky sy ny datiny, nefa tsy misy firaketana mbola voatahiry mampifandray ity sora-tanana ity amin’izany baiko izany. Nanamarika i Fenlon (1908) fa tsy misy famantarana hoe efa tany Constantinople izy io.
Ny Efesiana ho taratasy natao hiparitaka amin’ny fiangonana maro. Tsy ahitana ilay anaran-toerana eo amin’ny Efesiana 1:1 ny sora-tanana tranainy maromaro, anisan’izany ny soratr’ilay mpandika voalohany tao amin’ity boky ity. Noho izany, misy mihevitra fa natao ho an’ny fiangonana maromaro ilay taratasy. Ny hafa kosa mandray ilay anarana ho tany am-boalohany ary ny tsy fisiany ho fiovana tany aloha teo amin’ny fandikana, izay naverin’ny mpanitsy an’ity boky ity tamin’ny endriny teo aloha.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland 01; INTF Liste docID 20001; British Library Add. MS 43725

Loharano

Papiry 46 (P46), sora-tanana tranainy indrindra ahitana ampahany betsaka amin’ny taratasin’i Paoly

Daty: Manodidina ny 200 taor. J.K., araka ny endriky ny sora-tanana irery. Manome ny fiandohan’ny taonjato fahatelo (200–225) ny INTF, ny faramparan’ny taonjato faharoa na fiandohan’ny fahatelo (tokony ho 200) ny CSNTM, ary ny taonjato fahatelo taor. J.K. ny marika fampirantiana tao amin’ny Tranomboky Chester Beatty. Manomboka amin’ny faramparan’ny taonjato voalohany ka hatramin’ny taonjato fahatelo ny daty navoaka.
Toerana misy azy ankehitriny: Tranomboky Chester Beatty, Dublin (BP II, ravina 56); Tranombokin’ny Oniversiten’i Michigan, Ann Arbor (inv. 6238, ravina 30)
Mifandray amin’ny: Romana 15:33; Romana 14:24–26; Romana 16:1–23; Efesiana 1:1; 1 Tesaloniana 5:23–28
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

P46 no sora-tanana tranainy indrindra ahitana ampahany betsaka amin’ny taratasin’i Paoly: ravina 86 amin’ny kôdeksa papiry grika avy any Ejipta, omena daty manodidina ny 200 taor. J.K., izay mizara any Dublin sy Ann Arbor ankehitriny. Mampiseho izy fa niara-nadika ho boky iray ny Romana, Hebreo, 1 Korintiana sy 2 Korintiana, Efesiana, Galatiana, Filipiana, Kolosiana ary 1 Tesaloniana. Mifototra amin’ny sora-tanana ny datiny ary iadian-kevitra; noho ireo ravina very, mbola misokatra raha nisy ny 2 Tesaloniana, Filemona na ny Taratasy Pastoraly tao.

Izay hamafisiny

Ravina enina amby valopolo avy amin’ny kôdeksa papiry grika iray misy ny taratasin’i Paoly no mbola voatahiry, mizara eo amin’ny Tranomboky Chester Beatty, Dublin (BP II, ravina 56), sy ny Tranombokin’ny Oniversiten’i Michigan, Ann Arbor (inv. 6238, ravina 30). Manome daty manodidina ny 200 taor. J.K. ny katalaogy, araka ny fandinihana ny endriky ny sora-tanana. Avy any Ejipta izy: manome an’i Ejipta sy ny taonjato fahatelo taor. J.K. ho an’ny ravina iray (BP II f.61) ny marika fampirantiana tao amin’ny Tranomboky Chester Beatty.
Izao no filaharan’ny ao amin’ireo ravina voatahiry: Romana (manomboka amin’ny 5:17, misy banga), Hebreo, 1 Korintiana sy 2 Korintiana, Efesiana, Galatiana, Filipiana, Kolosiana ary 1 Tesaloniana (sombiny, mijanona amin’ny 5:28). Niara-nadika ho boky tokana àry ireo taratasy ireo, ka napetraka avy hatrany taorian’ny Romana ny Hebreo.
Efa misy ny toko 16 ao amin’ny Romana ao amin’ny P46, miaraka amin’ny fanolorana an’i Foiby avy any Kenkrea sy ny fiarahabana an’i Priska, i Akyla ary ny hafa (16:1–23). Apetrany aorian’ny 15:33 anefa ny doxolojia famaranana, ary avy hatrany aorian’ny 16:23 no miditra ny lohatenin’ny Hebreo. Ao amin’ny 16:25–27 io doxolojia io amin’ny fanontana tsikera, ary ao amin’ny 14:24–26 amin’ny fanisan’ny WEB.
Mitondra lohateny ho taratasy ho an’ny Efesiana ny Efesiana ao, nefa tsy manonona tanàna handefasana azy ny fiarahabana ao amin’ny Efesiana 1:1. Vavolombelona aloha momba io endriky ny andininy io àry ny P46.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mamaritra raha nisy ny 2 Tesaloniana, Filemona na ny Taratasy Pastoraly tao amin’ilay kôdeksa tany am-boalohany. Very ny raviny fanokafana sy famaranana, ary tombana ny fanombanana hoe firy ny lahatsoratra mety ho tafiditra tao amin’ireo ravina tsy hita.
Tsy mamaritra izay nanoratra ny taratasy ao anatiny izy. Mampiseho ny fampidirana ny Hebreo fa natambatry ny mpampiasa ilay kôdeksa tamin’ny taratasin’i Paoly izy. Porofo momba ny hevitr’izy ireo izany, fa tsy izay nanoratra azy. Samy hafa ny hevitra: nantsoin’i Klementa avy any Aleksandria hoe asan’i Paoly ny Hebreo, fa tany Roma, i Gaio mpanoratra romana dia nanisa taratasin’i Paoly telo ambin’ny folo ihany (Eusebius, Church History 6.14.2; 6.20.3).
Tsy mamaritra daty marina na ny zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly izy. Avy amin’ny endriky ny sora-tanana ny daty, fa tsy filazana ao amin’ilay sora-tanana. Manamarina ny lahatsoratra sy ny fiparitahan’ireo taratasy ilay kôdeksa, fa tsy ny tantara faritan’izy ireo na ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly azy.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana telo no misokatra. Daty: ny ankamaroan’ny manam-pahaizana momba ny sora-tanana mametraka ilay sora-tanana ho manodidina ny 200 taor. J.K.; apetraky ny INTF sy i Orsini sy Clarysse amin’ny fiandohan’ny taonjato fahatelo izy, ary niaro ny manodidina ny 175–225 i Griffin. Nanolotra ny faramparan’ny taonjato voalohany i Kim (vitsy nanaraka), ary ny antenatenan’ny taonjato faharoa i Comfort sy Barrett; i Sanders kosa, mpanonta voalohany ireo ravina any Michigan, nametraka azy amin’ny taonjato fahatelo. Votoaty: noheverin’i Kenyon ho vitsy loatra ho an’ny Taratasy Pastoraly ireo ravina famaranana very; i Duff kosa nanamafy fa namintina ny toerana nalain’ny soratra ilay mpandika ary mety ho nanampy ravina. Tsy tao amin’ny fanontan’i Marcion koa ireo taratasy ireo (Tertullian, Against Marcion 5.21), nefa fampitahana avy amin’ny faritra sy vondrona hafa izany, fa tsy porofo momba ity kôdeksa ity. Romana: manamarika fanontana misy toko dimy ambin’ny folo ve ilay doxolojia aorian’ny 15:33 (Manson), sa fametrahana tatỳ aoriana ao amin’ny taratasy tany am-boalohany misy toko enina ambin’ny folo (Gamble)?

Famakiana hafa

Daty aloha kokoa. Nomen’i Kim (1988) daty faramparan’ny taonjato voalohany ny P46, ary i Comfort sy Barrett (2001) nanome ny antenatenan’ny taonjato faharoa. Raha marina ny iray, dia mbola tranainy kokoa ilay fitambarana. Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana momba ny sora-tanana misafidy ny manodidina ny 200 taor. J.K., ary misy elanelam-pahadisoana am-polony taona maromaro ny daty rehetra avy amin’ny endriky ny sora-tanana.
Pastoraly nokasaina na nampiana (Duff). Nanamafy i Duff (1998) fa nampitombo ny hakitroky ny soratra ilay mpandika tao amin’ny pejy tatỳ aoriana ary mety ho nikasa ravina fanampiny, ka mety ho natao hampiditra ny Taratasy Pastoraly ilay kôdeksa. Miankina amin’ny fanombanana ny habaka nomen’ireo ravina very ny hevitr’i Kenyon mifanohitra aminy. Tsy afaka mamaha ilay fanontaniana amin’ny lafiny iray na ny iray ireo ravina mbola voatahiry.
Romana misy toko dimy ambin’ny folo. Noraisin’i Manson ho fiafaran’ny fanontana misy toko dimy ambin’ny folo nalefa tany Roma ilay doxolojia aorian’ny 15:33, ary ny toko 16 ho anisan’ny dika ho an’i Efesosy. Nanamafy i Gamble fa ilay taratasy misy toko enina ambin’ny folo no tany am-boalohany. Ny P46 mihitsy dia mbola mandika ny toko 16 ho ampahany amin’ny Romana.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland P46; INTF Liste docID 10046; Chester Beatty Library BP II; University of Michigan Library inv. 6238

Loharano

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF NTVMR, page-level record) — Gregory-Aland P46 (INTF docID 10046) ↗
Chester Beatty online exhibition page: New Testament (label for the Pauline Epistles leaf) — CBL BP II f.61 ↗
CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 20r ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 21v ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.14.2 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.20.3 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Wikidata item: Papyrus 46 — Q1513469 ↗

Papiry 32: sombiny aloha amin’ny taratasy ho an’i Titosy

Daty: Taonjato fahatelo araka ny endriky ny sora-tanana (Hunt 1911, izay nihevitra fa angamba tatỳ aorian’ilay sora-tanana tamin’ny taonjato fahatelo nampitahainy taminy); fiandohan’ny taonjato fahatelo, 200–225 taor. J.K., ao amin’ny katalaogin’ny INTF. Mandrakotra ireo fanombanana roa ny elanelana 200–299.
Toerana misy azy ankehitriny: Tranomboky John Rylands, Oniversiten’i Manchester (Gr. P. 5)
Mifandray amin’ny: Titosy 1:11–15; Titosy 2:3–8; Titosy 3:10; 1 Timoty 3:13–4:8; Asan’ny Apostoly 28:30–31
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Sombina papiry kely ao Manchester (P.Ryl. 1 5) ny P32, mitahiry ampahany amin’ny Titosy 1:11–15 sy 2:3–8 avy amin’ny ravin-kôdeksa. Omena daty taonjato fahatelo araka ny endriky ny sora-tanana izy (INTF: 200–225 taor. J.K.; noheverin’i Hunt fa angamba tatỳ aorian’ny sora-tanana tamin’ny taonjato fahatelo nampitahainy taminy), ary miaraka amin’ny P133 dia anisan’ny sora-tanana tranainy indrindra mbola voatahiry amin’ny Taratasy Pastoraly. Mampiseho izy fa efa nadika ho boky ny Titosy tamin’izany; tsy afaka mamaha izay nanoratra ilay taratasy na ny fotoana nanoratana azy izy.

Izay hamafisiny

Sombiny tokony ho 10.6 × 4.9 sm avy amin’ny farany ambany amin’ny ravin-kôdeksa papiry no mitahiry ampahany amin’ny Titosy 1:11–15 amin’ny lafiny iray ary ny Titosy 2:3–8 amin’ny ilany. Navoakan’i A. S. Hunt tamin’ny 1911 ho P.Ryl. 1 5 izy, ary voarakitra ho Gregory-Aland P32 (Manchester, Gr. P. 5).
Ny endriky ny sora-tanana irery no iorenan’ny datiny. Nampitahain’i Hunt (1911) tamin’ny papiry Genesisy avy any Oxyrhynchus (P.Oxy. 656) ilay sora-tanana, nomeny daty taonjato fahatelo ary noheveriny fa angamba izy no tatỳ aoriana tamin’izy roa. Manome ny 200–225 taor. J.K. ny katalaogin’ny INTF.
Miaraka amin’ny P133 (1 Timoty 3:13–4:8, voarakitra ho taonjato fahatelo), dia anisan’ny sora-tanana tranainy indrindra fantatra amin’ny Taratasy Pastoraly izy. Tsy hita amin’ireo ravina mbola voatahiry amin’ny P46, ilay kôdeksa papiry tamin’ny fiandohan’ny taonjato fahatelo misy taratasy amin’ny anaran’i Paoly, ny iray amin’ireo Pastoraly telo.
I Hunt (1911) dia nanamarika vakiteny hafa aloha, litera iray no niova, tamin’ny teny iray ao amin’ny Titosy 2:7; ankoatra izany, tamin’ny sora-tanana roa tamin’ny taonjato fahasivy ihany no fantany fa nisy io vakiteny hafa io. Nampitandrina izy fa tsy manaporofo ny maha-tany am-boalohany azy ny fahanterany.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izay nanoratra ny Titosy na ny fotoana nanoratana azy izy. Ny dika natao zato taona mahery taorian’i Paoly dia mifanaraka amin’ny maha-mpanoratra an’i Paoly sy amin’ny fanoratana tamin’ny anarany taorian’ny fahafatesany.
Tsy izy no porofo voalohany momba ny fisian’ny Titosy. Efa lazain’i Irenaeus, nanoratra tamin’ny faramparan’ny taonjato faharoa, fa avy amin’i Paoly ny Titosy 3:10, ary manonona ny taratasin’i Paoly ho an’i Timoty izy (Against Heresies 3.3.3–4).
Tsy afaka mampiseho izy izay zavatra hafa tao amin’ilay kôdeksa (ny Titosy irery, ireo Pastoraly telo na fitambarana lehibe kokoa amin’ny taratasin’i Paoly), na ny toerana nanaovana dika azy na nahitana azy. Tsy manonona toerana nahitana azy i Hunt, ary araka ny fomba fiasa nambarany, midika izany fa tsy fantatra azo antoka ny niaviany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana roa no misokatra. Ny voalohany dia ny daty. Ny endriky ny sora-tanana ihany no amaritana ny datin’ny P32, ka tombana ny daty rehetra: nilaza i Hunt fa taonjato fahatelo, angamba tatỳ aorian’ilay sora-tanana nampitahainy taminy; ny katalaogin’ny INTF kosa milaza ny 200–225 taor. J.K. Ny faharoa dia ny lanjany. Mitatitra i Tertullian fa tsy tao amin’ny fitambaran’i Marcion teo antenatenan’ny taonjato faharoa ny Titosy, ary tsy hita amin’ny P46 mbola voatahiry izy. Ny sasany manazava ireo tsy fisiana ireo ho fandavana na fanesorana; ny hafa mamaky azy ho famantarana fanoratana tatỳ aoriana. Mampiseho ny P32 fa efa nadika ho boky ny Titosy tamin’ny taonjato fahatelo, nefa tsy afaka mamaritra ny mpanoratra.

Famakiana hafa

Nosoratan’i Paoly. Manam-pahaizana evanjelika maro sy ny sasany hafa mihevitra fa i Paoly no nanoratra ny Titosy, angamba niaraka tamin’ny mpanoratra mpanampy, taorian’ny famotsorana azy tamin’ny fitazonana romana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28:30–31; tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly izany famotsorana izany, fa arak’ity fomba fijery ity dia narafitra avy amin’ny taratasy sy ny lovantsofina tatỳ aoriana. Mifanaraka amin’io fomba fijery io ny P32 nefa tsy afaka manaporofo azy, satria dika natao ela taorian’ny androm-piainan’i Paoly izy.
Nosoratana tatỳ aoriana tamin’ny anaran’i Paoly. Manam-pahaizana tsikera maro no mandray ny Taratasy Pastoraly ho asan’ny mpanaraka iray nanoratra tamin’ny anaran’i Paoly taorian’ny fahafatesany. Tondroiny ny voambolana, ny rafitry ny fiangonana ary ny tsy fisian’ireo taratasy tao amin’ny fitambaran’i Marcion. Mifanaraka mitovy amin’io fomba fijery io koa ny dika tamin’ny taonjato fahatelo.
Elanelam-potoana malalaka kokoa ho an’ilay sombiny. Satria fampitahana ny endriky ny sora-tanana ihany no amaritana ny datin’ny P32, dia elanelam-potoana tombanana ny datiny fa tsy teboka raikitra. I Hunt mihitsy nihevitra fa angamba tatỳ aorian’ilay papiry Genesisy tamin’ny taonjato fahatelo nampitahainy taminy izy, ka tsy azo lavina ny daty tatỳ aoriana tao anatin’ny taonjato fahatelo.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland P32; P.Ryl. 1 5; Manchester, John Rylands Library, Gr. P. 5

Loharano

Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P32 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P133 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P46 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.3-4 ↗

Papyrus 30 (P. Oxy. 1598), sombin’ny 1 Tesaloniana sy 2 Tesaloniana any Ghent

Daty: Taonjato fahatelo ao amin’ny firaketan’ny CSNTM sy eo amin’ny rakitry ny tahiry ao amin’ny Liste an’ny INTF, izay ahitana ny lohateny hoe E II - A III (faran’ny taonjato faharoa ka hatramin’ny fiandohan’ny fahatelo). Napetraky ny mpanonta voalohany ho azo inoana fa tamin’ny faramparan’ny taonjato fahatelo ny soratra, saingy nataony hoe faramparan’ny fahatelo na fahefatra ny lohatenin’ny firaketany.
Toerana misy azy ankehitriny: Ghent University Library, Inv. 61
Mifandray amin’ny: 1 Tesaloniana 4:12–13; 1 Tesaloniana 4:16–17; 1 Tesaloniana 5:3; 1 Tesaloniana 5:8–10; 1 Tesaloniana 5:12–18; 1 Tesaloniana 5:25–28; 2 Tesaloniana 1:1–2; Asan’ny Apostoly 17:1–10
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Mampiseho ny P30 fa efa nadika nifanesy ny 1 Tesaloniana sy 2 Tesaloniana tokony ho tamin’ny taonjato fahatelo, azo inoana fa tao anatin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly. Ireo sombiny, avy amin’ny boky sora-tanana hita tany Oxyrhynchus ary voatahiry any Ghent ankehitriny, dia mitahiry ampahany amin’ny 1 Tesaloniana 4–5 sy ny fiandohan’ny 2 Tesaloniana. Ny laharan-pejy 207–208 no noheverin’ny mpanonta voalohany fa manondro izany fitambarana izany. Tsy afaka mampiseho hoe oviana, taiza na iza no nanoratra ireo taratasy izy io.

Izay hamafisiny

Nisy ny 1 Tesaloniana tao amin’ny boky papiry sora-tanana iray avy any Oxyrhynchus any Ejipta, izay nadika tamin’ny taonjato fahatelo; neken’ny mpanonta voalohany ho mety koa ny taonjato fahefatra. Sombiny efatra avy amin’ny ravin-taratasy roa nifanesy sy potiny iray tsy fantatra no mbola voatahiry, tsanganana iray misy andalana tokony ho 34 isaky ny pejy. Mitahiry ny 1 Tesaloniana 4:12–13, 4:16–17, 5:3, 5:8–10, 5:12–18 ary 5:25–28 ireo ravin-taratasy, miaraka amin’ny banga lehibe.
Nanaraka avy hatrany ny 1 Tesaloniana ny 2 Tesaloniana tao amin’ity boky sora-tanana ity. Ahitana mifanesy ao amin’ny tsanganana iray ny faran’ny 1 Tesaloniana, ny lohateny famaranana ny taratasy voalohany, ny lohateny fanombohana ny faharoa ary ny fiarahabana ao aminy (2 Tesaloniana 1:1–2). Mbola voatahiry ny ampahany amin’ilay fiarahabana, anisan’izany ny ampahany amin’ny anaran’i Silvano.
Mbola voatahiry ny laharan-pejy 207 sy 208, ka pejy tokony ho 206 no nialoha ny 1 Tesaloniana 4:12. Nanamarika i Grenfell sy Hunt (1919) fa hahafeno tsara ireo pejy ireo ny filaharana mahazatra amin’ny taratasin’i Paoly manomboka amin’ny Romana ka hatramin’ny 1 Tesaloniana, ary nanolo-kevitra fa fitambaran’ny taratasin’i Paoly ilay boky. Fanatsoahan-kevitr’izy ireo izany.
Mifangaro ny endri-dahatsoratra. Hitan’ny mpanonta voalohany fa indraindray mifanaraka amin’ny Codex Vaticanus izy io ary indraindray amin’ny Sinaiticus sy Alexandrinus. Araka ny famakian’izy ireo, mifarana amin’ilay lohateny fohy hita ao amin’ny Sinaiticus sy ny soratr’ilay mpandika voalohany tao amin’ny Vaticanus ny 1 Tesaloniana. Tsy hita ao ireo fanamarihana farany ampian’ny sora-tanana hafa, izay misy milaza fa nosoratana tany Atena ilay taratasy.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manome daty na toerana nanoratana ny iray amin’ireo taratasy izy io. Dika natao tokony ho roanjato taona tatỳ aoriana izy io, ary ny tsy fisian’ilay fanamarihana farany hoe avy any Atena dia tsy manamafy na manohitra ny hevitra momba ny toerana nanoratan’i Paoly ny 1 Tesaloniana.
Tsy mamaritra ny mpanoratra ny 2 Tesaloniana izy io. Izao ihany no asehony: efa napetraka ho taratasy faharoa ho an’ny Tesaloniana, nanaraka avy hatrany ny voalohany ary azo inoana fa tao anatin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly, ilay taratasy tao amin’ity boky sora-tanana ity tamin’ny taonjato fahatelo.
Tsy manamarina ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly ny asa fitorian’i Paoly tany Tesalonika izy io (Asan’ny Apostoly 17:1–10).
Avy amin’ny kajy ny isan’ny pejy no anatsoahana ny votoaty sy filaharan’ireo pejy 206 very; tsy nisy nahita azy ireo.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny endriky ny soratra ihany no iorenan’ny daty. Napetrak’i Grenfell sy Hunt ho azo inoana fa tamin’ny faramparan’ny taonjato fahatelo ny soratra, saingy ny faramparan’ny fahatelo na ny fahefatra no lohatenin’ny firaketany. Ny taonjato fahatelo no omen’ny CSNTM, toy izany koa ny rakitry ny tahiry ao amin’ny Liste an’ny INTF, izay ahitana ny lohateny E II - A III (faran’ny taonjato faharoa ka hatramin’ny fiandohan’ny fahatelo). Ny kajy ny isan’ny pejy no iorenan’ny hevitra fa fitambaran’ny taratasin’i Paoly ilay boky. Mifanaraka amin’ny filaharana mahazatra manomboka amin’ny Romana ka hatramin’ny 1 Tesaloniana ireo pejy tokony ho 206 very, nefa tsy azo lavina ny mety ho votoaty hafa mitovy halavana. Iadian-kevitra raha i Paoly no nanoratra ny 2 Tesaloniana; ny fomba nandikana ilay taratasy no voakasik’ilay papiry, fa tsy ny mpanoratra azy.

Famakiana hafa

Dika somary tatỳ aoriana kokoa. Nataon’ny mpanonta voalohany hoe faramparan’ny taonjato fahatelo na fahefatra ny datin’ilay papiry, na dia ny faramparan’ny fahatelo aza no tiany kokoa. Raha marina ny tapany farany amin’io elanelana io, tsy miova ny votoaty, saingy ho sora-tanana vavolombelona somary tatỳ aoriana kokoa ny P30.
Dika somary taloha kokoa. Ny lohateny ao amin’ny Liste an’ny INTF dia manome ny datin’ny P30 ho E II - A III, izany hoe faran’ny taonjato faharoa ka hatramin’ny fiandohan’ny fahatelo. Ny endriky ny soratra ihany no mbola iorenan’ny daty, ary tsy miova ny votoaty.
Tsy voatery ho fitambaran’ny taratasin’i Paoly manontolo. Izao ihany no porofoin’ny laharan-pejy: pejy tokony ho 206 no nialoha ny 1 Tesaloniana 4:12. Mety hahafeno izany habaka izany koa ny safidy na filaharan-dahatsoratra hafa mitovy halavana. Fanatsoahan-kevitra heverin’ny mpanonta ho azo inoana ilay hoe fitambaran’ny taratasin’i Paoly, fa tsy zavatra efa nisy nahita.
Ny 2 Tesaloniana ho nosoratan’olon-kafa tamin’ny anaran’i Paoly. Maro amin’ny mpikaroka mpitsikera no mihevitra fa mpanoratra tatỳ aoriana nampiasa ny anaran’i Paoly no nanoratra ny 2 Tesaloniana. Araka io fomba fijery io, mbola mampiseho ny P30 fa efa nadika nanaraka avy hatrany ny 1 Tesaloniana ilay taratasy ho taratasy faharoa ho an’ny Tesaloniana tamin’ny taonjato fahatelo. Mifanaraka amin’ireo fomba fijery roa momba ny mpanoratra ilay papiry.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland P30; P. Oxy. XIII 1598; Ghent University Library Inv. 61; INTF Liste docID 10030

Loharano

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland P30 (docID 10030) ↗
CSNTM manuscript record: P30 — GA P30 ↗
Wikidata item: Papyrus 30 — Q2051048 ↗

Papyrus 87, sombin’ny Filemona any Cologne

Daty: Taonjato fahatelo taor. J.K., araka ny endriky ny soratra (INTF: 200–299; CSNTM: taonjato fahatelo). Apetraky ny firaketana momba ny fanontana azy ao amin’ny tahiry any Cologne (P.Köln IV 170, ed. C. Römer) ho tamin’ny fiandohan’io taonjato io izy io.
Toerana misy azy ankehitriny: Institut für Altertumskunde, University of Cologne (Inv. Nr. 12)
Mifandray amin’ny: Filemona 1:13–15; Filemona 1:24–25
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Sombiny kely amin’ny pejin’ny boky sora-tanana ny Papyrus 87, voatahiry any Cologne ankehitriny, izay mitahiry ampahany amin’ny Filemona 13–15 amin’ny lafiny iray ary 24–25 amin’ny ilany. Voasokajy ho tamin’ny taonjato fahatelo izy io; io no sora-tanana tranainy indrindra fantatra amin’ny Filemona, ary mampiseho fa efa nadika ho boky ilay taratasy tamin’izany. Litera miparitaka ihany no mbola voatahiry, ary tsy milaza na inona na inona momba ny mpanoratra ilay taratasy na ny toerana nanoratana azy izy io.

Izay hamafisiny

Misy sombin-papiry ao amin’ny Institut für Altertumskunde, University of Cologne (Inv. Nr. 12), voasoratra ao amin’ny INTF ho Gregory-Aland P87, mitahiry ampahany amin’ny Filemona 13–15 amin’ny lafiny iray ary Filemona 24–25 amin’ny ilany.
Samy ahitana ampahany amin’ilay taratasy iray mifanesy ireo lafiny roa, ka avy amin’ny ravin’ny boky sora-tanana ilay sombiny, fa tsy avy amin’ny horonam-boky. Mandrakitra ampahany amin’ny andalana valo amin’ny lafiny iray sy roa amin’ny ilany ny INTF, ary manombana fa andalana 32 ny pejy tany am-boalohany.
Apetraky ny INTF amin’ny taonjato fahatelo izy io (200–299 taor. J.K.). Io ihany no sora-tanan’ny Filemona ao amin’ny lisitry ny INTF nomena daty talohan’ny taonjato fahefatra. Samy tamin’ny taonjato fahefatra ireo manaraka azy amin’ny fahanterana, ny P139 sy ny Codex Sinaiticus.
Porofo ara-batana izy io fa efa nadika ny Filemona tamin’ny taonjato fahatelo. Avy amin’ny asa an-tsoratra kosa ny porofo fa niparitaka talohan’izay ilay taratasy: i Tertullian, nanoratra tamin’ny fiandohan’ny taonjato fahatelo, dia milaza fa tao anatin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nataon’i Marcion tamin’ny taonjato faharoa izany.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho ny mpanoratra ny Filemona, ny fotoana nanoratana azy na ny fotoana naha-voafonja mifandraika aminy izy io. Samy naroso ny Roma, Efesosy ary Kaisaria, ary ny taratasy ihany no iaingana amin’ny adihevitra momba ireo fanontaniana ireo.
Fanarenana nataon’ny mpanonta ny ankamaroan’ny lahatsoratra ao amin’ny fandikana an-tsoratra nataon’ny INTF. Amin’ilay lafiny misy ny andininy 24–25, naverina manontolo tamin’ny tombana ny anaran’i Demasy, ary litera roa monja amin’ny anaran’i Lioka no vakina, ka tsy azo antoka ny iray. Noho izany, tsy vavolombelon’ireo anarana ireo ho azy ilay sombiny.
Tsy mampiseho izy io raha ny Filemona irery no tao amin’ilay boky sora-tanana na fitambaran’ny taratasin’i Paoly, na ny toerana nandikana azy. Tsy manome toerana nahitana azy ireo firaketana katalaogy nodinihina.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny endriky ny soratra ihany no iorenan’ny daty. Samy manasokajy ilay sombiny ho tamin’ny taonjato fahatelo ny INTF sy CSNTM, ary ny firaketana momba ny fanontana azy ao amin’ny tahiry any Cologne dia mametra izany ho fiandohan’ny taonjato fahatelo; mazàna anefa ny daty mifototra amin’ny soratra ara-literatiora dia mamela elanelana am-polony taona na taloha na tatỳ aoriana. Vitsy loatra ny litera mbola voatahiry ka mihoatra izay asehon’ilay sombiny ny filazana ny sokajin-dahatsoratra misy azy. Toy izany koa ny filazana fa avy amin’ny fanontana mitambatra ny taratasin’i Paoly tahaka ny P46 izy io; tsy misy ampahany amin’ny Filemona ao amin’ireo ravin’ny P46 mbola voatahiry, araka ny fanondroan’ny INTF azy. Eken’ny ankamaroan’ny mpikaroka fa an’i Paoly ny Filemona noho ny antony hafa; mbola iadian-kevitra ny toerana nanoratany azy.

Famakiana hafa

Famakiana voafetra indrindra. Sombiny iray misy andalana tsy feno tokony ho folo dia mampiseho fotsiny fa nisy olona nandika ny Filemona tao amin’ny boky sora-tanana iray tamin’ny taonjato fahatelo. Tsy afaka manamafy ny toe-javatra nanoratana ilay taratasy na ireo olona tononiny izany. Miankina amin’ilay taratasy ihany sy ny fifandraisany amin’ny Kolosiana sy ny Asan’ny Apostoly ireo fanontaniana ireo.
Elanelam-pahanterana kely. Tombana ihany ny daty avy amin’ny endriky ny soratra. Raha nadika tamin’ny faramparan’ny taonjato fahatelo ny P87 ary tamin’ny fiandohan’ny fahefatra ny P139 na Codex Sinaiticus, dia ho akaiky taona ireo dika tranainy indrindra mbola voatahiry amin’ny Filemona. Mbola ny P87 no ho tranainy indrindra araka ny daty ao amin’ny katalaogy, saingy mety ho am-polony taona monja ny elanelana.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland P87; INTF Liste docID 10087; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12; P.Köln IV 170

Loharano

Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P87 — P87 (docID 10087) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1r — P87 f. 1r (Phlm 13-15) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1v — P87 f. 1v (Phlm 24-25) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P139 — P139 (docID 10139) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record 01 (Codex Sinaiticus) — 01 (docID 20001) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P46 — P46 (docID 10046) ↗
CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 ↗
Wikidata: Papyrus 87 — Q571588 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗

Mpanoratra jiosy sy romanina

I Areta IV mpanjaka sy ny fandosiran’i Paoly avy tany Damaskosy

Daty: Fanjakan’i Areta IV, tokony ho 9 tal. J.K.–40 taor. J.K. Nialoha ny fahafatesan’i Areta ny fandosiran’i Paoly, ary tsaroany ao amin’ny 2 Korintiana, nosoratana teo antenatenan’ny taona 50.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra (i Josefa, Antiquities sy Jewish War; Cassius Dio). Tranombakoka sy tahiry manokana maro no mitahiry ny vola monisipalin’i Damaskosy, ary voarakitra ao amin’ny RPC izy ireo.
Mifandray amin’ny: 2 Korintiana 11:32–33; Asan’ny Apostoly 9:23–25; Asan’ny Apostoly 9:26; Galatiana 1:17–18; Galatiana 1:21
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Tohanan’ny loharano

Manamarina ny fisian’i Areta IV i Josefa; izy irery amin’ireo mpanjaka mitondra ny anarana hoe Areta no nifanaraka tamin’ny androm-piainan’i Paoly ny fanjakany, ka izy ilay mpanjaka voatonona ao amin’ny 2 Korintiana 11:32. Mametraka ny fanjakany ho tokony ho 9 tal. J.K.–40 taor. J.K. ny soratra sy vola misy daty, ka talohan’ny tokony ho 40 taor. J.K. no nandosiran’i Paoly tao anaty sobika avy tany Damaskosy. Tsy voaporofo raha nifehy an’i Damaskosy i Areta tamin’izany; mifototra amin’ny banga eo amin’ny volan’ilay tanàna sy amin’ny famakiana ny anaram-boninahitry ny manamboninahitr’i Areta ny tohan-kevitra. Ampiasain’i Josefa ho an’ny mpitondra faritany sy ny lehiben’ny vondrom-piarahamonina io teny io.

Izay hamafisiny

Mpanjaka nabateana voamarina ivelan’ny Testamenta Vaovao i Areta IV. Milaza i Josefa fa nandray fahefana izy rehefa maty i Obodas, ary nisalasala mafy i Augustus vao nanamafy azy. Mitatitra koa i Josefa fa nandresy an’i Heroda Antipasy izy, ary najanon’i Vitellius ny diabe namely an’i Areta rehefa tonga ny vaovao momba ny fahafatesan’i Tiberius tamin’ny 37 taor. J.K.
Tombanana ho tokony ho 9 tal. J.K.–40 taor. J.K. ny fanjakany, na dia tsy azo antoka aza ny taona niakarany teo amin’ny fitondrana. Mitanisa soratra avy any el-Hegr sy vola misy daty amin’ny taona faha-48 nanjakany i Schürer (1890); i Al-Salameen (2011) kosa mamoaka soratra iray misy daty amin’ny taona nahafatesan’ny mpanjaka iray mitondra ny anarana hoe Areta, izay azo inoana indrindra fa i Areta IV tamin’ny 40 taor. J.K.
Milaza i Paoly fa nasain’ny manamboninahitry ny mpanjaka Areta nambenana i Damaskosy mba hisamborana azy, ka talohan’ny tokony ho 40 taor. J.K. ilay fandosirana (2 Korintiana 11:32–33; ampitahao amin’ny Asan’ny Apostoly 9:23–25). Raha talohan’ny fitsidihana voalohany nataon’i Paoly tany Jerosalema ilay fandosirana (Asan’ny Apostoly 9:23–26; Galatiana 1:17–18), dia tamin’ny tokony ho 37 taor. J.K. farafahatarany no niovany finoana.
Mitanisa vola monisipalin’i Damaskosy tamin’ny andron’i Tiberius hatramin’ny taona 345 (33/4 taor. J.K.) ny RPC I. Ny famoahana manaraka azo antoka dia tamin’ny andron’i Nero (taona 377, 65/6 taor. J.K.), ary tsy misy vola avy any Damaskosy tamin’ny andron’i Gaius na i Klaodio voarakitra ao.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izany fa i Areta no nitondra an’i Damaskosy. Tsy misy soratra, vola na lahatsoratra tsy kristiana milaza izany. Manonona faritany arabo ny lisitr’i Dio momba ny fanomezana nataon’i Gaius tamin’ny 38 taor. J.K., fa tsy i Areta na i Damaskosy (59.12.2).
Tsy manaporofo fiovan’ny mpitondra ilay banga eo amin’ny vola. Tsy tsy tapaka ny famokarana vola tao Damaskosy: tsy misy vola misy daty eo anelanelan’ny 4/3 tal. J.K. sy ny 13/14 taor. J.K. ao amin’ny RPC I. Tohan-kevitra miorina amin’ny tsy fisian’ny porofo ilay banga.
Tsy mamaritra ny taonan’ny fandosirana izany, ary tsy mahatonga ny Asan’ny Apostoly sy ny 2 Korintiana ho vavolombelona mahaleo tena tanteraka. Miaro daty manomboka amin’ny fiandohan’ny taona 30 ka hatramin’ny 39/40 taor. J.K. ny manam-pahaizana, ary misy voambolana iombonan’ireo fitantarana roa.
Tsy mitovy ny mpanenjika tononin’ny Asan’ny Apostoly sy i Paoly: ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny Jiosy no miambina eo amin’ny vavahady (Asan’ny Apostoly 9:23–24), fa i Paoly manonona ny manamboninahitr’i Areta (2 Korintiana 11:32). Izay fampifanarahana azy, toy ny fiaraha-miasa teo amin’izy ireo, dia tsoakevitra ihany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny fanontaniana misokatra dia ny andraikitr’ilay manamboninahitr’i Areta tao Damaskosy. Noraisin’i Schürer (1890) ho midika ny tenin’i Paoly fa an’i Areta i Damaskosy tamin’izany, azo inoana fa naverin’i Gaius taminy, ary nanondro ny banga eo amin’ny volan’ilay tanàna izy; araka ny tatitr’i Riesner (2011), niaro ny hevitra hoe nisy famindrana nataon’i Gaius tamin’ny 37–39 i Welborn. I Bacon (1899) dia nametraka izay fanaraha-maso toy izany ho tsy talohan’ny faramparan’ny 38. I Riesner, izay manonona an’i Hengel sy Schwemer ary ny hafa, dia mahita fa samy tsy voaporofo na ny fanomezana na ny fakana ilay tanàna. I Holtzmann, araka ny tatitr’i Bacon (1899), dia nandray ilay manamboninahitra ho solontenan’ny tombontsoa arabo tao Damaskosy; i Riesner kosa mihevitra azy ho mpiandraikitra ny faritra nabateana tao an-tanàna, tahaka ny lehiben’ny Jiosy tao Aleksandria, izay antsoin’i Josefa, naka teny avy amin’i Strabo, hoe ethnarch (Ant. 14.117). Raisin’i Campbell ho teboka raikitra amin’ny fizotry ny fiainan’i Paoly ilay fandosirana.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: RPC I 4781-4806 (civic coinage of Damascus, 37/36 BC to AD 65/6); RPC I 4800-4802A (Damascus under Tiberius, year 345 = AD 33/4, the last dated issue before the gap); RPC I 4803-4806 (Damascus under Nero, year 377 = AD 65/6)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 18.109-115 (Whiston 18.5.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 18.120-129 (Whiston 18.5.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 16.293-299 (Whiston 16.9.4) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 16.351-355 (Whiston 16.10.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 14.117 (Whiston 14.7.2), quoting Strabo on the Jews of Egypt ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — War 2.93 (Whiston 2.6.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 13.392 (Whiston 13.15.2) ↗
Cassius Dio, Roman History, Book 59 (Earnest Cary, 1924) — 59.12.2 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. II ↗
Wikidata, Aretas IV Philopatris — Q302986 ↗
Pleiades, Damascus — Pleiades 678106 ↗

Poeta grika notononina ao amin’ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasin’i Paoly: Aratus, Menander ary ‘Epimenides’

Daty: Tononkalo: apetrak’i Diogenes Laertius amin’ny Olympiada faha-46 (596–593 tal. J.K.) i Epimenides, daty araka ny angano, ary tsy misy asany voatahiry manontolo; Menander 343/42–292/91 tal. J.K. (Allinson); Phaenomena nosoratan’i Aratus, tokony ho 276–274 tal. J.K. (tsoakevitr’i Mair); Hymn to Zeus nosoratan’i Callimachus, taonjato faha-3 tal. J.K. Filazana kristiana voalohany voatonona eto momba ny mpanoratra: Klementa avy any Aleksandria, Stromata (manodidina ny 200 taor. J.K.).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 17:28; Asan’ny Apostoly 17:22–31; 1 Korintiana 15:33; Titosy 1:12–13; Asan’ny Apostoly 22:3
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Andalana telo ao amin’ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasy amin’ny anaran’i Paoly no mamerina tononkalo grika. Mifanaraka amin’ny tapany voalohany amin’ny andalana faha-5 amin’ny Phaenomena nosoratan’i Aratus (taonjato faha-3 tal. J.K.) ny Asan’ny Apostoly 17:28. Ankoatra ny zanatsoratra iray tsy nesorina, dia mifanaraka amin’ny andalana iray manana metatra iambika trimetra, navoaka ho an’i Menander avy amin’ilay hatsikana very Thais, ny 1 Korintiana 15:33. Heksametra ny Titosy 1:12, izay nolazain’i Klementa avy any Aleksandria fa an’i Epimenides, mpahita kretana. Mampiseho tontolo ara-literatiora grika ireo andalana ireo, nefa tsy manaporofo fa namaky ireo poeta ireo i Paoly na fa voarakitra teny isaky ny teny ilay lahateny tany Atena.

Izay hamafisiny

Ny teny lazain’ny Asan’ny Apostoly 17:28 fa avy amin’ny poeta grika dia mifanaraka amin’ny tapany voalohany amin’ny andalana faha-5 amin’ny Phaenomena nosoratan’i Aratus; ny endriky ny matoanteny ihany no maha-samy hafa ny teny grika (ilay εἰμέν amin’ny tononkalo epika no ao amin’i Aratus). Avy any Soli any Kilikia i Aratus, ary araka ny daty nomen’i Mair tamin’ny 1921 dia tokony ho 276–274 tal. J.K. no namoronany ilay tononkalo.
Ankoatra ny zanatsoratra iray tsy nesorina, dia mifanaraka amin’ny andalana iambika trimetra avoakan’i Allinson (1921) ho Menander, Thais fr. 218 Kock, ny 1 Korintiana 15:33. Very ilay tantara an-tsehatra, ka fijoroana vavolombelona fahiny no iorenan’ny fanondroana ny mpanoratra, fa tsy lahatsoratra mbola voatahiry. Efa niantso ilay andalana ho ‘andalana iambika avy amin’ny loza an-tsehatra’ nindramina i Klementa avy any Aleksandria.
Manonona heksametra ho tenin’ny mpaminany kretana iray ny Titosy 1:12. Ny teny telo voalohany ao aminy koa no manomboka ny andalana faha-8 amin’ny Hymn to Zeus nosoratan’i Callimachus (taonjato faha-3 tal. J.K.), izay lazain’ny fanamarihan’i Mair ao amin’ny Loeb tamin’ny 1921 ho fomba fiteny ohabolana lazaina fa an’i Epimenides. Lazain’i Klementa fa i Epimenides ilay mpaminany ao amin’ny Titosy (Strom. 1.14).
Manonona ireo andalana telo ireo i Klementa avy any Aleksandria ao amin’ny Stromata 1.14 sy 1.19. Milaza izy fa tsy menatra nampiasa tononkalo grika i Paoly, ary raisiny avy amin’ny fanononana an’i Aratus fa nankasitraka izay nolazain’ny Grika tsara i Paoly.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manaporofo fa namaky mivantana ny asan’i Aratus, Menander na Epimenides i Paoly. Fohy sy mora tononina ny andalana tsirairay, ary antsoin’i Klementa hoe avy amin’ny loza an-tsehatra ilay andalana ao amin’ny 1 Korintiana, nefa avoakan’i Allinson ao anatin’ny sombin’asan’i Menander; manondro an’i Euripides koa i Allinson. Mifanaraka amin’ny fiparitahan’io andalana io ho ohabolana izany.
Tsy manaporofo fa i Epimenides no nanoratra ilay andalana momba ny Kretana. Tsy misy asany voatahiry manontolo, ary ny fanondroana azy ho mpanoratra voalohany voatonona eto (Klementa, manodidina ny 200 taor. J.K.) dia valo taonjato eo ho eo taorian’ny daty omen’i Diogenes Laertius azy.
Tsy mamaritra izay nanoratra ny Titosy, na ny halehiben’ny fitovian’ny Asan’ny Apostoly 17 amin’ny tenin’i Paoly tany Atena. Mety hifanaraka amin’ny maha-mpanoratra an’i Paoly, amin’ny famoronan’i Lioka ilay lahateny, na amin’ny mpanoratra tatỳ aoriana nanoratra tamin’ny anaran’i Paoly ireo fanononana.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana dimy no mbola misokatra. Voalohany, namorona ny lahateny tao amin’ny Areopago tamin’ny fomba fiteny helenistika ve i Lioka (Dibelius), sa manompo teolojia ara-baiboly ireo fanononana grika (Gärtner)? Faharoa, maka avy amin’i Epimenides koa ve ny fehezankevitra voalohany ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:28? Niaro izany i Harris avy amin’ny fanazavana siriaka iray izay noheveriny fa nitahiry ny hevitr’i Theodore avy any Mopsuestia; i Rothschild kosa naka izany avy amin’ny lovantsofina malaza momba an’i Epimenides. Fahatelo, i Epimenides ve no nanoratra ilay andalana momba ny Kretana, sa tatỳ aoriana vao nampifandraisina tamin’ny ohabolana efa lasa fifanoherana ara-lojika ny anarany (Koskenniemi)? I Cook dia mamaky ilay andalana ao anatin’ny tantaran’ny fivavahana, fa tsy ho fifanoherana ara-lojika. Fahefatra, an’i Menander ve ilay andalana ao amin’ny 1 Korintiana, sa an’ny poeta mpanoratra loza an-tsehatra iray, sa lova iraisana? Fahadimy, i Paoly (Mounce) sa mpiara-miasa taminy (Marshall) no nanoratra ny Titosy?

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: Aratus, Phaenomena 5 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0653.tlg001); Menander, Thais fr. 218 Kock; Euripides fr. 1013 Nauck (cross-reference given by Allinson 1921); Callimachus, Hymn 1 (To Zeus) 8; Diogenes Laertius 1.109-112 (Epimenides)

Loharano

Aratus, Phaenomena (English translation, Loeb Classical Library) (G. R. Mair, 1921) — Phaen. 4-6 (English translation) ↗
Aratus, Phaenomena (Greek text, ed. G. R. Mair) — Phaen. 5 ↗
G. R. Mair, Introduction to Aratus, in Callimachus and Lycophron; Aratus (Loeb Classical Library) — Introduction to Aratus, p. 360 (birthplace) ↗
G. R. Mair, Introduction to Aratus, in Callimachus and Lycophron; Aratus (Loeb Classical Library) — Introduction to Aratus, p. 363 (date of the Phaenomena) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.14 (Epimenides) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.14 (Greek poems; 1 Corinthians line) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.19 (Aratus) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (date of Epimenides' visit to Athens) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.111 (works ascribed to Epimenides) ↗

I Josefa momba ny fahafatesan’i Heroda Agripa I tany Kaisaria

Daty: Vita tamin’ny taona fahatelo ambin’ny folo nanjakan’i Domitian sy ny faha-56 taonan’i Josefa ny Antiquities (Ant. 20.267), izany hoe 93/94 taor. J.K. Matetika no apetraka amin’ny 44 taor. J.K. ilay fahafatesana, fandrafetana maoderina avy amin’ny fanisan’i Josefa ny taona nanjakany; tsy manome taona amin’ny kalandrie i Josefa.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 12:19–23; Asan’ny Apostoly 12:1–4; Asan’ny Apostoly 11:27–30; Asan’ny Apostoly 12:24–25
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

I Josefa, mpahay tantara tsy kristiana, dia mitatitra amin’ny ankapobeny ilay fahafatesana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 12:19–23. Ao amin’ny Antiquities 19.343–350 (vita tamin’ny 93/94 taor. J.K.), maty tany Kaisaria i Heroda Agripa I, ilay Heroda ao amin’ny Asan’ny Apostoly 12, rehefa nanaiky ny tehaka nanandratana azy ho andriamanitra ary voan’ny fanaintainana tampoka. Matetika no raisina ho mametraka ny fahafatesany tamin’ny 44 taor. J.K. ny isa nomena momba ny taona nanjakany. Tsy mitovy ny fitantarana momba ny fotoana nanangonana olona, ny fambara ary ny aretina, ary iadian-kevitra raha nahalala ny asan’i Josefa i Lioka.

Izay hamafisiny

Mitatitra i Josefa, izay tsy kristiana, fa maty tany Kaisaria i Heroda Agripa I rehefa niseho tamin’ny fampisehoana natao tao ho fanomezam-boninahitra an’i Kaisara, ary fanaintainana tao an-kibony no nahafaty azy rehefa afaka dimy andro (Ant. 19.343–350). Apetraky ny War nosoratany tany Kaisaria koa ilay fahafatesana (War 2.219).
Mitovy ny filaharana fototra ao amin’i Josefa sy ny Asan’ny Apostoly 12:19–23: miseho ampahibemaso any Kaisaria manao fitafiam-panjakana ilay mpanjaka, ankalazaina ho andriamanitra, tsy mandà izany voninahitra izany, ary marary tampoka ka maty. Milaza ny Asan’ny Apostoly fa anjelin’ny Tompo no namely azy satria tsy nanome voninahitra an’Andriamanitra izy; i Josefa kosa milaza fa noraisin’i Heroda Agripa I ho anjara manohitra ny fandokafana ilay fanaintainany (nadikan’i Whiston hoe ‘Providence’).
Milaza i Josefa fa efa nanjaka telo taona tamin’i Jodia manontolo i Heroda Agripa I, ary maty tamin’ny taona fahafito nanjakany (Ant. 19.343, 350; War 2.219). Matetika no raisina ho mametraka ilay fahafatesana amin’ny 44 taor. J.K. ireo isa ireo, ampiarahina amin’ny niandohan’ny fanjakan’i Klaodio. Fandrafetana maoderina io taona io; tsy manome daty amin’ny kalandrie i Josefa.
Ilay mpanjaka antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe Heroda dia i Heroda Agripa I resahin’i Josefa, na dia samy hafa aza ny anarana ampiasain’ireo loharano ireo. Efa nanamafy i Eusebius fa ny fotoana sy ny zava-nitranga no mampiseho fa olona iray ihany no tondroina (HE 2.10.10).

Izay tsy hamafisiny

Tsy manamafy ireo antsipiriany omen’i Lioka irery izany: ny iraka avy any Tyro sy Sidona, i Blasto, ilay lahateny, ny anjelin’ny Tompo ary ny fahafatesana vokatry ny kankana. Ao amin’i Josefa kosa dia fampisehoana ho an’ny emperora, vorondolo ho fambara ary fanaintainana tao an-kibo nandritra ny dimy andro.
Tsy mahatonga ireo fitantarana roa ho vavolombelona mahaleo tena avy hatrany izany. Iadian-kevitra raha nahalala ny Antiquities i Lioka, na raha samy naka tamin’ny tatitra iombonana izy roa, ka tsy tokony hoisaina indroa ny fitovian’izy ireo.
Tsy mamaritra ny datin’ny fitsidihana nitondran’i Barnabasy sy i Saoly fanampiana tamin’ny mosary izany (Asan’ny Apostoly 11:27–30; 12:25). Apetrak’i Josefa tamin’ny andron’ny governora nandimby an’i Heroda Agripa I ilay mosary lehibe tany Jodia (Ant. 20.101), ka mety ho araka ny lohahevitra, fa tsy araka ny filaharana hentitra, no ametrahan’ny Asan’ny Apostoly ilay fahafatesana ao anatin’izany tantara izany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Hatramin’ny taonjato fahasivy ambin’ny folo no niadian’ny manam-pahaizana hevitra raha nahalala ny asan’i Josefa i Lioka. Niaro ny hevitra hoe nampiasa an’i Josefa tamin’ny andalana maro i Lioka i Krenkel (1894), ary nanolotra fa nosoloin’i Lioka anjely ilay vorondolo antsoin’i Josefa hoe ‘iraka’ (angelos amin’ny teny grika). Ho an’ny Asan’ny Apostoly 12 anefa, noheveriny fa avy amin’ny loharano hafa ny iraka avy any Tyro sy Sidona ary i Blasto, ka nampisalasala azy ny fampiasana an’i Josefa teto. Nandray ilay vorondolo, anjely ary kankana ho angano nanodidina fototra ara-tantara iombonana izy. Tanisain’i Mason (2003) anisan’ireo fitoviana izay mahatonga ny fahalalan’i Lioka an’i Josefa ho mora inoana kokoa noho ny kisendrasendra ny fahafatesan’i Heroda Agripa I; i Pervo (2006) koa miaro izany fahalalana izany sy ny fanoratana ny Asan’ny Apostoly tamin’ny taonjato faharoa. ‘Anjely’ no ao amin’ny fanononan’i Eusebius ilay andalana (HE 2.10.6), eo amin’ny toerana misy ny vorondolo ao amin’ny sora-tanan’i Josefa. Samy manaraka lamina mahazatra momba ny mpitondra tsy manaja ny masina koa ireo fitantarana, ka mbola misokatra hoe hatraiza ny tatitra ary hatraiza ny famolavolana ara-literatiora ao amin’ny tsirairay.

Famakiana hafa

Nampifanaraka ny fitantaran’i Josefa i Lioka. Nahalala ny Antiquities (vita tamin’ny 93/94 taor. J.K.) ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, ary namolavola indray ny fitantarany ho an’ny mpamaky kristiana, ka ny anjely sy ny kankana no nisolo ilay vorondolo ho fambara. I Mason (2003) dia mahita fa mora inoana kokoa noho ny kisendrasendra ny fahalalan’i Lioka an’i Josefa, ary miaro izany i Pervo (2006). Amin’io fomba fijery io, taorian’ny antenatenan’ny taona 90 no nanoratana ny Asan’ny Apostoly.
Tatitra mahaleo tena momba ny fahafatesana ampahibemaso. Samy naka tamin’ny tatitra momba ny fahafatesana hitan’ny olona maro tany Kaisaria i Lioka sy i Josefa. Samy hafa ny fotoana nanangonana olona, ny antsipiriany maromaro ary ny anaran’ny mpanjaka, ka manohitra ny findramana ara-literatiora izany; i Krenkel, izay niaro ny fampiasan’i Lioka an’i Josefa tany an-kafa, dia nisalasala momba izany teto. Raha izany, porofo fanamafisana mahaleo tena ny fifanarahan’izy ireo momba ny toerana, ny fanandratana azy ary ny aretina tampoka.
Fomba fitantarana mahazatra namolavola azy roa. Samy nitantara ilay fahafatesana tamin’ny lamina mahazatra momba ny famaliana ny mpitondra manaiky voninahitra maha-andriamanitra izy roa. I Josefa mihitsy no milaza ny aretina nahafaty an’i Heroda Lehibe, niaraka tamin’ny kankana, ho fitsaran’Andriamanitra ny fahotany (Ant. 17.168–169), ary toy izany koa ny fitantaran’ny 2 Makabeo 9 an’i Antiokosy IV. Mety ho avy amin’io fomba fitantarana io toy ny avy amin’ny fahalalana misaraka ilay zava-nitranga ny fitovian’ny rafitra ankapobeny (jereo Allen 1997 momba ny Asan’ny Apostoly).

Laharana ao amin’ny katalaogy: Josephus, Antiquitates Judaicae 19.343-350 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001); Josephus, Bellum Judaicum 2.218-219 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.343 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.344 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.345 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.346 (Whiston 19.8.2; no rebuke and the owl) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.346 (Whiston 19.8.2; the owl as messenger) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.347 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.350 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 18.200 (owl omen, 18.195-202; Whiston 18.6.7) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 17.168-169 (Whiston 17.6.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.101 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.218-219 (Whiston 2.11.6) ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.10.6 ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.10.10 ↗
Wikidata item: Agrippa I — Q298636 ↗
Pleiades place: Stratonos Pyrgos/Caesarea — 678401 ↗

Alitara ho an’ny andriamanitra tsy fantatra tany Atena: Pausanias, Philostratus ary Diogenes Laertius

Daty: Taonjato faha-2–faha-3 taor. J.K. (Pausanias, taonjato faha-2; Philostratus sy Diogenes Laertius, taonjato faha-3). Fanazavana kristiana avy amin’i Klementa avy any Aleksandria sy i Tertullian (manodidina ny 200 taor. J.K.); fantatra eto tamin’ny alalan’i Norden ny tatitra tatỳ aoriana nataon’i Jerome momba ny soratra milaza andriamanitra maro (faramparan’ny taonjato faha-4).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 17:23; Asan’ny Apostoly 17:16–34
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Tohanan’ny loharano

Mpitantara tsy kristiana tamin’ny taonjato faha-2–faha-3 taor. J.K. no milaza alitara ho an’ny andriamanitra tsy fantatra tany Atena sy Phalerum, seranan-tsambony, nefa maro hatrany ireo andriamanitra resahiny; tsy misy manamarina ilay fanokanana ho an’ny andriamanitra tokana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:23. Tanisain’i Pausanias ny alitaran’ny andriamanitra ‘antsoina hoe Tsy Fantatra’ tany Phalerum. Ampiresahin’i Philostratus momba ireo alitara tao Atena ireo i Apollonius, ary mitantara alitara tsy misy anarana manerana an’i Attica i Diogenes Laertius. Mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ilay tontolo; mbola tsy voamarina ny teny marina nampiasaina.

Izay hamafisiny

Mitatitra alitaran’ny andriamanitra ‘antsoina hoe Tsy Fantatra’ tao Phalerum, seranan-tsambon’i Atena, i Pausanias (taonjato faha-2 taor. J.K.), ary alitaran’ny andriamanitra tsy fantatra maro teo anilan’ny alitaran’i Zeosy olimpiana tao Olympia (1.1.4; 5.14.8).
Ao amin’i Philostratus (taonjato faha-3 taor. J.K.), mandritra ny resaka apetraka any Ejipta, dia manoro hevitra i Apollonius avy any Tyana mba hiteny tsara momba ny andriamanitra rehetra, indrindra any Atena, izay ananganana alitara ho fanomezam-boninahitra na dia ny andriamanitra tsy fantatra aza (Life of Apollonius 6.3). Daimones tsy fantatra no lazain’ny teny grika, izay nadikan’i Conybeare hoe ‘gods’.
Mitahiry lovantsofina i Diogenes Laertius (1.110) fa nampitsahatra areti-mandringana tao Atena tamin’ny fanatitra natao tamin’ny toerana nofidin’ny ondry nirenireny i Epimenides, ary mbola hita tany Attica ireo alitara tsy misy anarana avy amin’io fanadiovana io.
Manoritsoritra karazana alitara voamarina amin’ny mpanoratra tsy kristiana ny Asan’ny Apostoly 17:23, nefa ho an’ny andriamanitra maro ihany ny ao amin’izy ireo. Vavolombelona hafa momba ireo maro ireo i Tertullian, ao amin’ny andalana tsy manonona ny Asan’ny Apostoly na i Paoly: antsoiny hoe fanompoan-tsampin’i Atena ny alitara ho an’ny andriamanitra tsy fantatra (Against Marcion 1.9). I Klementa avy any Aleksandria dia mandray ny tenin’i Paoly ho midika fa nivavaka ankolaka tamin’Andriamanitra Mpahary tamin’ny alalan’ilay andriamanitra tsy fantatra ny Grika (Strom. 1.19).

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy amin’ireo mpanoratra ireo manoritsoritra alitara natokana ho an’ny andriamanitra tsy fantatra tokana. Manohana ilay karazana alitara izy ireo, fa tsy ilay fanokanana marina ho an’ny andriamanitra tokana lazain’ny Asan’ny Apostoly.
Tsy ahafahana mamantatra na mamaritra ny toerana nisy ilay alitara voalaza fa hitan’i Paoly izy ireo. Tsy ampy hanamarinana ny lahateny tao amin’ny Areopago na ny ambin’ilay seho ny antsipiriany marina momba ny toerana.
Tsy antsoina hoe alitara ho an’ny andriamanitra tsy fantatra ireo alitara tsy misy anarana ao amin’i Diogenes, ary angano apetraka amin’ny Olympiada faha-46, tany am-piandohan’ny taonjato faha-6 tal. J.K., ny tantarany momba an’i Epimenides.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny endrika milaza andriamanitra tokana no fanontaniana misokatra. Ny andriamanitra tsy fantatra maro no resahin’i Pausanias, Philostratus ary Tertullian. Manonona ny fanazavan’i Jerome momba ny Titosy 1:12 i Norden (1913): araka izany, maro ireo andriamanitra tao amin’ilay soratra, izay nanonona ny andriamanitr’i Asia ankapobeny, Eoropa ary Afrika, niaraka tamin’ny andriamanitra tsy fantatra sy vahiny, ary novan’i Paoly ho tokana izany ho an’ny tohan-keviny. Noheverin’i Norden fa avy amin’ny alitara hafa io teny lava kokoa io, angamba tany Roma, ary novakiny ho fanovàna lohahevitra momba ny maro avy amin’ny lovantsofina momba an’i Apollonius ilay tokana ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Nihevitra i Deissmann (1912) fa mety ho mpivavaka iray no nanokana alitara ho an’ny andriamanitra tsy fantatra tokana, sady nanondro alitara tao Pergamon izy, izay mbola tsy azo antoka koa ny famerenana ny sorany ho fanokanana ho an’ny andriamanitra tsy fantatra.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: Pausanias, Description of Greece 1.1.4; 5.14.8 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001); Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers 1.110 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001); Philostratus, Life of Apollonius of Tyana 6.3 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0638.tlg001)

Loharano

Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones, 1918) — 1.1.4 ↗
Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones, 1918) — 5.14.8 ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (nameless altars) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (46th Olympiad) ↗
Philostratus, Life of Apollonius of Tyana (F. C. Conybeare, 1912) — 6.3 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 1.9 ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.19 (the unknown God) ↗

I Feliksa sy i Drosila ao amin’i Josefa sy i Tacitus

Daty: I Josefa: Jewish War tokony ho 75–79 taor. J.K. (daty mahazatra); Antiquities vita tamin’ny 93/94 taor. J.K. (Ant. 20.267). Tacitus sy Suetonius: fiandohan’ny taonjato faharoa taor. J.K. Zava-nitranga resahina: hatramin’ny fahafatesan’i Heroda Agripa I (44 taor. J.K.) ka hatramin’ny fandimbiasan’i Festo, izay iadian-kevitra ny taonany.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 23:24–24:27; Asan’ny Apostoly 24:24; Asan’ny Apostoly 24:27; Asan’ny Apostoly 25:14
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Manamafy ireo manam-pahefana sy fifandraisam-pianakaviana raisin’ny Asan’ny Apostoly 23–25 ho efa fantatra i Josefa. Lazainy fa prokuratoran’i Jodia tamin’ny andron’i Klaodio sy i Nero i Feliksa, rahalahin’i Pallas; fa nandao ny vadiny mba hanambady an’i Feliksa i Drosila, zanakavavin’i Heroda Agripa I; ary i Porcio Festo no nandimby azy. Manamafy ny toeran’i Feliksa i Tacitus sy i Suetonius. Tsy misy loharano ivelan’ny Asan’ny Apostoly miresaka ny fihainoana ny raharahan’i Paoly, ary iadian-kevitra raha mahaleo tena amin’i Josefa ny Asan’ny Apostoly.

Izay hamafisiny

I Josefa (Ant. 20.137; War 2.247) sy i Tacitus (Hist. 5.9; Ann. 12.54), izay tsy mitovy ny antsipirian’ny fitantarany, dia samy mitatitra fa nitondra tany Jodia tamin’ny andron’i Klaodio i Feliksa, rahalahin’i Pallas. Manampy i Josefa fa nanamafy azy teo amin’ny asany i Nero (War 2.252). Io ilay governora izay ametrahan’ny Asan’ny Apostoly 23:24–24:27 ny fihainoana ny raharahan’i Paoly tany Kaisaria.
Milaza i Josefa fa zanakavavin’i Heroda Agripa I i Drosila, ary enin-taona tamin’ny fahafatesany (Ant. 19.354). Nampanambadin’i Agripa II an’i Azizus avy any Emesa izy, izay nanaiky hoforana; nandritra ny naha-prokuratora an’i Feliksa, dia nandao an’i Azizus izy mba hanambady azy, zavatra antsoin’i Josefa hoe fandikana ny lalàn-drazana (Ant. 20.139–143). Toy izany koa, asehon’ny Asan’ny Apostoly 24:24 ho vady jiosin’i Feliksa i Drosila.
Mitatitra i Josefa fa naniraka an’i Porcio Festo handimby an’i Feliksa i Nero (Ant. 20.182; Festo ihany no anarana ao amin’ny War 2.271), ilay fandimbiasana lazain’ny Asan’ny Apostoly 24:27. Manampy izy fa nankany Roma ny mpitarika jiosy avy any Kaisaria hiampanga an’i Feliksa, nefa afa-niala tamin’ny sazy izy noho ny fahefan’i Pallas rahalahiny.
Maneho an’i Feliksa amin’ny fomba masiaka ireo loharano tsy kristiana. Milaza i Josefa fa tamin’ny famitahana no nisamborany an’i Eleazara jiolahy, nomaniny ny famonoana an’i Jonatana mpisoronabe teo aloha, ary nandefasany miaramila ny mpanaraka ilay mpaminany ejipsianina sy ny Jiosy nitabataba tany Kaisaria (Ant. 20.160–178; War 2.253). Ampangain’i Tacitus ho lozabe sy tia filan-dratsy izy (Hist. 5.9). Mifanaraka amin’io laza io ilay governora nanantena vola ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy loharano ivelan’ny Asan’ny Apostoly manonona an’i Paoly, ny fihainoana ny raharahany teo anatrehan’i Feliksa, ny fihaonany manokana tamin’i Feliksa sy i Drosila, na ny nitazonana azy roa taona. Manamafy ireo manam-pahefana, ny fifandraisam-pianakaviany ary ny tontolo ny fitoviana. Tsy manamafy ireo zava-nitranga tantarain’ny Asan’ny Apostoly izany.
Tsy mamaritra daty marina ireo loharano. Samy iadian-kevitra ny niandohan’ny fitondran’i Feliksa (milaza i Tacitus fa niara-nitondra tamin’i Cumanus tany Samaria izy, ary efa nitana andraikitra ‘nandritra ny fotoana iray’ tamin’ny 52 taor. J.K.) sy ny taona nandimby azy i Festo.
Ilay Drosila zafikelin’i Antony sy i Cleopatra ao amin’i Tacitus dia tsy ilay zanakavavy jiosin’i Heroda Agripa I, ka tsy manamafy ny Asan’ny Apostoly 24:24 momba ny maha-izy an’i Drosila i Tacitus.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana telo no mbola misokatra. Fizotry ny fotoana: araka an’i Tacitus, nitondra an’i Samaria i Feliksa raha nitantana an’i Galilia i Cumanus talohan’ny 52 taor. J.K.; i Josefa kosa manao an’i Feliksa ho mpandimby an’i Cumanus. Iadian-kevitra koa ny taona nahatongavan’i Festo. Miankina amin’ny ampahany ny valiny amin’ny hoe mbola nitazona ny fahefany ve i Pallas, izay lazain’i Josefa fa niaro an’i Feliksa, rehefa nesorin’i Nero tamin’ny asany manodidina ny 55 taor. J.K. (Ann. 13.14); ary amin’ny hoe ny fitazonana an’i Paoly sa ny fitondran’i Feliksa no refesin’ireo roa taona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:27. Vady: taranak’i Antony sy i Cleopatra ilay Drosila ao amin’i Tacitus, ary lazain’i Suetonius fa mpanjakavavy telo no nanambady an’i Feliksa. Fahaleovantenana: misy manam-pahaizana milaza fa nahalala ny Antiquities nosoratan’i Josefa i Lioka. Raha izany, mihena ny lanjan’ny fitoviana ho porofo fanamafisana misaraka.

Famakiana hafa

Maka avy amin’i Josefa ny Asan’ny Apostoly. I Richard Pervo, ary i Steve Mason amin’ny fomba misalasala kokoa, dia manamafy fa nahalala ny asa soratr’i Josefa ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly; raha izany, tsy porofo fanamafisana mahaleo tena ny fitoviana. Ireto no manohitra ny findramana eto: ao amin’ny Antiquities (93/94 taor. J.K.) ihany no ahitana ny fanambadian’i Drosila, izay heverin’ny manam-pahaizana maro fa taorian’ny Asan’ny Apostoly; ary tsy misy ao amin’ny Asan’ny Apostoly ireo antsipiriany mampiavaka an’i Josefa (Azizus; ilay mpanao ody avy any Kyprosy, antsoina hoe Atomos amin’ny teny grikan’i Niese, fa Simon amin’ny teny anglisin’i Whiston).
Tacitus no tiana kokoa momba ny asan’i Feliksa sy ny vadiny. Mitatitra i Ramsay fa naleon’i Mommsen i Tacitus noho i Josefa momba ny fahefana voalohan’i Feliksa. Manamafy i Roman Deiksler (2020) fa marina i Tacitus raha nilaza fa taranak’i Cleopatra ny iray tamin’ny vadin’i Feliksa. Tsy misy amin’ireo fomba fijery ireo manakana ny nanambadian’i Feliksa ny zanakavavin’i Heroda Agripa I koa, satria lazain’i Suetonius fa nanana vady telo avy amin’ny fianakavian’ny mpanjaka izy. Mahakasika ny fahitsian’i Josefa ilay fanontaniana, fa tsy ny Asan’ny Apostoly 24:24.
Mety ho nihoa-pampana ny laza ratsin’i Feliksa. Manamafy i Brenk sy Canali De Rossi (2001) fa tokony hotandremana ny fandraisana ilay laza ratsin’i Feliksa. Fanamarihan’ny mpanonta: maneho fanamavoana mazava an’ireo olona nafahan’ny emperora ho afaka amin’ny fanandevozana i Tacitus, ary i Josefa manazava ny lalana nitarika ho amin’ny ady jiosy. Noho izany, tsy ampy hanamafisana ny sarin’ny governora nitady vola ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny sary feno fankahalana ao amin’izy roa.

Laharana ao amin’ny katalaogy: urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Antiquities); urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War); urn:cts:latinLit:phi1351.phi004 (Tacitus, Histories); urn:cts:latinLit:phi1351.phi005 (Tacitus, Annals)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.137 (Whiston 20.7.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.141-144 (Whiston 20.7.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 19.354 (Whiston 19.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.160-166 (Whiston 20.8.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.247 (Whiston 2.12.8) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.252-253 (Whiston 2.13.2) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.271 (Whiston 2.14.1) ↗
Tacitus, The Histories (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1873 (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Hist. 5.9 ↗
Tacitus, The Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 19th-century translation (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Ann. 12.54 ↗
Tacitus, The Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 19th-century translation (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Ann. 13.14 ↗
Suetonius, The Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 28.1 ↗
William Whiston, Translator's note to Antiquities 20.7.2 (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Note 1 to Ant. 20.142 (Whiston 20.7.2) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. 13 (The Voyage to Jerusalem), note 56 ↗

I Josefa momba an’i Ananiasy mpisoronabe, zanak’i Nedebaeus

Daty: Jewish War tokony ho 75–79 taor. J.K. (daty mahazatra); Antiquities vita tamin’ny 93/94 taor. J.K. (Ant. 20.267); tokony ho 47 ka hatramin’ny 66 taor. J.K. ireo zava-nitranga resahina.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 23:2–5; Asan’ny Apostoly 24:1; Asan’ny Apostoly 9:10–19; Asan’ny Apostoly 22:12–16; Asan’ny Apostoly 5:1–11
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Manamafy i Josefa fa nisy mpisoronabe atao hoe Ananiasy, zanak’i Nedebaeus, voatendry tokony ho 47/48 taor. J.K., nijanona ho nanan-karena sy nanam-pahefana, nanome fanomezana mba hahazoana sitraka tamin’i Albinus governora, ary novonoin’ny mpikomy tamin’ny 66 taor. J.K. Mifanaraka amin’ny anarana sy andraikitra omen’ny Asan’ny Apostoly ilay mpisoronabe izay nampikapoka an’i Paoly ary niampanga azy teo anatrehan’i Feliksa izany (Asan’ny Apostoly 23:2–5; 24:1). Tsy manonona an’i Paoly mihitsy i Josefa, ary tsy manome daty namaranan’i Ananiasy ny asany.

Izay hamafisiny

Manonona mpisoronabe iray, i Ananiasy zanak’i Nedebaeus, notendren’i Heroda avy any Chalcis tokony ho 47/48 taor. J.K., i Josefa (Ant. 20.103). Tokony ho 52 taor. J.K. no nandefasan’i Quadratus, governoran’i Syria, azy tany amin’i Klaodio, voafatotra araka ny Antiquities (Ant. 20.131; War 2.243). Ananiasy no anaran’ny mpisoronabe amin’ny fihainoana ny raharahan’i Paoly, tokony ho 57 taor. J.K., ao amin’ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 23:2; 24:1).
Faritan’i Josefa ho nanan-karena sy nanana fifandraisana ambony i Ananiasy: nohajain’ny olom-pirenena, ‘mpanangom-bola’, ary nahazo sitraka tamin’i Albinus governora tamin’ny fanomezana, raha naka ny fahafolon-karenan’ny mpisorona ny mpanompony ary nikapoka izay nandà (Ant. 20.205–207, 213). Nanao toy izany koa ny mpisoronabe hafa (Ant. 20.207). Mifanaraka amin’izany ilay sary fohy ao amin’ny Asan’ny Apostoly momba ny mpisoronabe nampikapoka gadra.
Mitatitra i Josefa fa tamin’ny 66 taor. J.K. dia nodoran’ny mpikomy ny tranon’i Ananiasy, ary novonoiny niaraka tamin’i Hezekia rahalahiny izy avy eo (War 2.426, 441). Nisy mpisoronabe nitondra io anarana io àry anisan’ny mpitarika tao Jerosalema nanomboka tamin’ny faramparan’ny taona 40 ka hatramin’ny fikomiana.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Paoly, ny fihainoana teo anatrehan’ny filan-kevitra, ny baiko hikapoka azy na ny raharaha teo anatrehan’i Feliksa i Josefa. Tsy voamarina amin’izany ireo seho ao amin’ny Asan’ny Apostoly 23–24.
Tsy manome daty namaranan’i Ananiasy ny asany i Josefa. Antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe mpisoronabe izy tokony ho 57 taor. J.K.; tsy manamafy na manohitra izany i Josefa, ary omeny io anaram-boninahitra io koa ireo lehilahy efa tsy teo am-perinasa intsony (Jonatana ao amin’ny Ant. 20.162; i Ananiasy mihitsy tamin’ny andron’i Albinus ao amin’ny Ant. 20.205).
Tsy mitantara ny famonoana an’i Ananiasy tamin’ny 66 taor. J.K. ny Asan’ny Apostoly. Fandikana hevitra fa tsy porofo ara-tantara ny fandraisana ny teny fananaran’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 23:3 ho faminaniana tanteraka.
Ilay mpisoronabe ihany no resahin’ny porofon’i Josefa, fa tsy i Ananiasy avy any Damaskosy (Asan’ny Apostoly 9:10–19; 22:12–16) na ilay Ananiasy vadin’i Safira (Asan’ny Apostoly 5:1–11).

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Tsy omen’i Josefa daty mihitsy ny fiafaran’ny asan’i Ananiasy. Antsoiny hoe ‘mpisoronabe’ i Jonatana, izay teo am-perinasa tamin’ny 36–37 taor. J.K., rehefa novonoina tamin’ny andron’i Feliksa (Ant. 20.162), ary tatỳ aoriana izy no mitatitra ny fanendrena an’i Ismaela (Ant. 20.179). Raha i Josefa irery àry no ianteherana, dia tsoakevitra ny hoe teo am-perinasa i Ananiasy tokony ho 57 taor. J.K.; ny Asan’ny Apostoly no milaza izany. Milaza i Paoly fa tsy fantany hoe mpisoronabe i Ananiasy (Asan’ny Apostoly 23:5). Ny fanamarihan’i Albert Barnes tamin’ny taonjato fahasivy ambin’ny folo momba ilay andininy dia mandinika ny fanesoana, ny fialan-tsiny noho ny teny maika, ny tsy fahafantarana taorian’ny tsy nahateo ela, ary ny tsy nipetrahan’i Ananiasy na nitafiany toy ny mpisoronabe, vao misafidy ny hevitra hoe banga ilay andraikitra. Ireo manam-pahaizana mihevitra fa nahalala ny asan’i Josefa i Lioka dia manontany raha mifanaraka nefa mahaleo tena ireo fitantarana roa. Ny sarin’i Josefa feno fankahalana koa dia maneho ny tombontsoany amin’ny maha-anisan’ny saranga ambony sy amin’ny fiarovana ny heviny.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Antiquities); urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.103 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.131 (Whiston 20.6.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.162 (Whiston 20.8.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.179 (Whiston 20.8.8) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.205 (Whiston 20.9.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.206 (Whiston 20.9.2) ↗
William Whiston, Antiquities of the Jews, translator's note to 20.9.2 (William Whiston, 1737) — Whiston's note on Ant. 20.205 (Whiston 20.9.2 n. 1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.213 (Whiston 20.9.4) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.243 (Whiston 2.12.6) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.426 (Whiston 2.17.6) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.441 (Whiston 2.17.9) ↗

I Josefa momba an’i Porcio Festo governora

Daty: Jewish War matetika omena daty tokony ho 75–79 taor. J.K.; Jewish Antiquities vita tamin’ny 93/94 taor. J.K. (Ant. 20.267); mitantara zava-nitranga tokony ho 59–62 taor. J.K.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 24:27–26:32; Asan’ny Apostoly 24:10; Asan’ny Apostoly 21:18; Galatiana 1:19
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Manonona an’i Porcio Festo ho notendren’i Nero handimby an’i Feliksa tany Jodia i Josefa. Asehony fa niandany tamin’i Heroda Agripa II mpanjaka i Festo tamin’ny ady hevitra momba ny rindrin’ny Tempoly, ary mitatitra izy fa maty teo am-perinasa i Festo ka nosoloan’i Albinus. Mifanaraka amin’ny fandimbiasana sy ny olona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:27–26:32 izany. Tsy manonona an’i Paoly mihitsy i Josefa, ary tsy manome taona. Fandrafetana avy amin’ny loharano ny fahatongavan’i Festo, izay matetika omena daty tokony ho 59–60 taor. J.K.

Izay hamafisiny

Manonona an’i Porcio Festo ho ilay governora nirahin’i Nero handimby an’i Feliksa tany Jodia i Josefa (Ant. 20.182; War 2.271). Mitovy amin’izany ny anarana feno sy ny filaharan’ny fandimbiasana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:27.
Apetrak’i Josefa ho miandany i Festo sy i Heroda Agripa II mpanjaka amin’ny raharahan’i Jerosalema. Samy nanohitra rindrina iray nanakona ny fahitan’ny mpanjaka ny ao amin’ny Tempoly sy ny fahitan’ny mpiambina romana avy eo amin’ny lalantsara misy andry any andrefana izy roa. Nandidy ny handravana azy i Festo, nefa namela iraka jiosy hampakatra ny raharaha tany amin’i Nero (Ant. 20.189–196). Toy izany koa, ao amin’ny Asan’ny Apostoly 25:13–26:32 dia maka hevitra amin’i Agripa momba ny fifanolanana ara-pivavahana jiosy i Festo.
Maty teo am-perinasa i Festo. Naniraka an’i Albinus i Nero rehefa nandre izany; ary nandritra ilay elanelana, nampanameloka an’i Jakoba, rahalahin’i Jesosy izay nantsoina hoe Kristy, sy ny hafa ho toraham-bato i Ananus mpisoronabe (Ant. 20.197–203). Ny ankamaroany mampitovy azy amin’i Jakoba ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:18 sy ny Galatiana 1:19; eken’ny maro ho tena izy ilay andalana, na dia tsy eken’ny rehetra aza.
Asehon’i Josefa ho governora navitrika tao amin’ny faritany nisavoritaka i Festo. Nandefa mpitaingin-tsoavaly sy miaramila an-tongotra hamely ny mpanaraka mpisandoka iray tany an’efitra i Festo (Ant. 20.185–188); ary milaza ny War fa nahasambotra ny ankamaroan’ny jiolahy izy, tsy tahaka an’i Albinus nandimby azy (War 2.271–272).

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Paoly mihitsy i Josefa. Ny Asan’ny Apostoly irery no iorenan’ny fihainoana teo anatrehan’i Festo, ny fampakarana ny raharaha tany amin’i Kaisara ary ny fihaonana tamin’i Agripa sy i Berenika (Asan’ny Apostoly 25:1–26:32).
Tsy manome taona nahatongavan’i Festo na faharetan’ny fitondrany i Josefa. Fandrafetana avy amin’ny loharano ireo daty mahazatra (fahatongavana tokony ho 59–60 taor. J.K., fahafatesana tokony ho 62 taor. J.K.). Mifototra amin’ny firaketana tamin’ny taonjato fahefatra ny fahatongavana aloha kokoa, tokony ho 55–56 taor. J.K. (ny dikanteny latin’i Jerome amin’ny Chronicle nosoratan’i Eusebius, eo amin’ny taona faharoa nanjakan’i Nero), izay tsy fantatra ny fotony, sy amin’ny tohan-kevitra avy amin’ny nahavery ny asan’i Pallas tamin’ny 55.
Ny fifanarahana momba ny anaran’ny governora, ny toerany amin’ny fandimbiasana ary ny fifandraisany tamin’i Agripa dia mampiseho fa mifanaraka amin’io tontolo politika io ny Asan’ny Apostoly. Tsy manaporofo ireo lahateny na zava-nitranga tantarainy izany. Raha nampiasa an’i Josefa i Lioka, dia tsy ho fanamafisana mahaleo tena ilay fifanarahana.
Maka avy amin’ny Asan’ny Apostoly sy i Josefa, izay tononiny, ny fanamarihan’i Eusebius (HE 2.22.1; 2.23.21). Mamerina ireo vavolombelona ireo izy, fa tsy manampy vavolombelona mahaleo tena.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana roa no misokatra. Fizotry ny fotoana: ny ankamaroan’ny manam-pahaizana mametraka ny fahatongavan’i Festo ho manodidina ny 59–60 taor. J.K.; i McGiffert (1890) nanaiky ny 59–61 ho elanelana malalaka indrindra, ary i Schürer (1890) nanome ny 60. Manonona ny fanamarihan’i Paoly izy ireo fa efa nitsara ilay firenena nandritra ny taona maro i Feliksa (Asan’ny Apostoly 24:10), sy ireo zava-nitranga tamin’ny andron’i Feliksa apetrak’i Josefa tamin’ny fanjakan’i Nero (Ant. 20.160–181). Ny daty farany dia mifototra amin’ny War 6.300–305: efa nitondra i Albinus rehefa nentina teo anatrehany i Jesosy zanak’i Ananus, izay nanomboka niantsoantso tamin’ny Fetin’ny Tabernakely efa-taona talohan’ny ady. Vitsy an’isa no misafidy ny 55–56 taor. J.K. Manonona ny dikantenin’i Jerome amin’ny Chronicle nosoratan’i Eusebius izy ireo, ary milaza fa very asa tamin’ny 55 i Pallas (Tacitus, Ann. 13.14), izay lazain’i Josefa fa tena nohajain’i Nero tamin’izany ka namonjy an’i Feliksa (Ant. 20.182). Mamaly ny hafa fa nitazona ny toerany ambony i Pallas taorian’ny nahavery ny asany: afaka tamin’ny fiampangana firaisana tetika izy tatỳ aoriana tamin’ny 55 (Ann. 13.23), ary velona hatramin’ny 62 (Ann. 14.65). Fiankinana: ny sasany milaza fa nampiasa an’i Josefa i Lioka; ny hafa mihevitra fa mahaleo tena aminy ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

Fizotry ny fotoana aloha. Tonga tokony ho 55–56 taor. J.K. i Festo. Apetraky ny dikanteny latin’i Jerome amin’ny Chronicle nosoratan’i Eusebius amin’ny taona faharoa nanjakan’i Nero ny fiovan’ny governora; ary ny fanamarihan’i Josefa fa namonjy an’i Feliksa i Pallas dia novakina ho mitaky daty talohan’ny nahavery ny asan’i Pallas tamin’ny 55. Nandray io daty io ireo mpanonta Valesius sy Heinichen, ary manonona an’i Kellner sy Weber ho anisan’ireo mpiaro tatỳ aoriana ny fampodiana tany am-piandohan’ny fanjakan’i Nero i Schürer (1890). Amin’io fomba fijery io, lasa taona maromaro talohan’ny mahazatra ny fitazonana an’i Paoly tany Kaisaria sy ny diany an-dranomasina nankany Roma.
Naka avy amin’i Josefa i Lioka. Raha nosoratana taorian’ny Antiquities (93/94 taor. J.K.) ny Asan’ny Apostoly ary nampiasa an’i Josefa ny mpanoratra azy, dia hampiseho ny fampiasan’i Lioka loharano ilay anarana, fandimbiasana ary fifandraisana amin’i Agripa iombonana, fa tsy fanamafisana mahaleo tena. Ny mpitsikera an’io fomba fijery io dia manamarika fa maro ny ao amin’ireo seho momba an’i Festo ao amin’ny Asan’ny Apostoly no tsy ao amin’i Josefa, ary tsy misy ao ireo zava-nitranga momba an’i Festo tantarain’i Josefa: ny sicarii, ilay mpisandoka tany an’efitra ary ny rindrin’ny Tempoly.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities); CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.185-188 (Whiston 20.8.10) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.189-196 (Whiston 20.8.11) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.197 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.200 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.271-272 (Whiston 2.14.1) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 6.300 (Whiston 6.5.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 6.305 (Whiston 6.5.3) ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 13.14 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 13.23 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 14.65 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.22.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.23.21 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 468 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.22 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.22.1, note 469 ↗

I Josefa momba ilay mpaminany ejipsianina ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:38

Daty: Zava-nitranga teo antenatenan’ny taona 50 taor. J.K., tamin’ny andron’i Feliksa sy taorian’ny niakaran’i Nero teo amin’ny fitondrana (54); tantaraina ao amin’ny Jewish War (matetika omena daty tokony ho 75–79 taor. J.K.) sy ny Antiquities (vita tamin’ny 93/94 taor. J.K., Ant. 20.267)
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 21:37–39; Asan’ny Apostoly 22:1–21; Asan’ny Apostoly 23:24–26
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Indroa i Josefa no manoritsoritra mpaminany ejipsianina tsy voatonona anarana izay nitarika mpanaraka tany amin’ny Tendrombohitra Oliva nandritra ny fitondran’i Feliksa an’i Jodia, ary afa-nandositra rehefa nanafika ny miaramilan’i Feliksa. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:38, manontany ilay komandy romana raha io lehilahy io i Paoly. Manamarina ilay zava-nitranga iorenan’ny fanontaniana i Josefa, fa tsy ny fisamborana an’i Paoly mihitsy; ary samy hafa ireo isa: mpanaraka tokony ho 30 000 ao amin’ny War, 400 maty sy 200 voasambotra ao amin’ny Antiquities, lehilahy 4 000 ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Izay hamafisiny

Indroa i Josefa, mpahay tantara tsy kristiana, no mitatitra fa nandritra ny fitondran’i Feliksa an’i Jodia, lehilahy nilaza tena ho mpaminany, tsy fantatra afa-tsy amin’ny hoe ‘ilay Ejipsianina’, no nitarika mpanaraka tany amin’ny Tendrombohitra Oliva, resin’ny miaramilan’i Feliksa, ary nandositra (War 2.261–263; Ant. 20.169–172).
Mifanaraka amin’i Josefa ny fototry ny fanontanian’ilay komandy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:38: ilay governora ihany (Asan’ny Apostoly 23:24–26), ilay anaram-piantsoana ihany, hetsika nifandray tamin’ny tany efitra na dia samy hafa aza ny lalan-kizorana (War 2.262), ary mpitarika afa-nandositra ka tsy niseho intsony (Ant. 20.172).
Mampiasa ny teny nindramina avy amin’ny latina hoe sicarii ny Asan’ny Apostoly 21:38, ilay anarana omen’i Josefa ireo lehilahy nitondra sabatra fohy izay apetrany tao Jerosalema tamin’ny andron’i Feliksa (War 2.254–257); noho izany, mifanaraka amin’ny taona 50 araka ny faritan’i Josefa azy ny voambolan’ny Asan’ny Apostoly (jereo etsy ambany momba ny fiankinana).
Sarotra ampifanarahana ny fitantaran’i Josefa mihitsy: ao amin’ny War dia tokony ho 30 000 ny mpanaraka, ary lazainy fa maty na voasambotra ny ankamaroan’ireo niaraka tamin’ilay Ejipsianina; ao amin’ny Antiquities kosa dia 400 no maty ary 200 no voasambotra. Isa fahatelo ny 4 000 ao amin’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy fifanoherana amin’ny isa raikitra tokana.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manamafy ny fisamborana an’i Paoly, ny resany tamin’ilay komandy na ny lahateny manaraka izany (Asan’ny Apostoly 22:1–21) izany; manamarina ilay zava-nitranga teo aloha iorenan’ny fanontaniana izy.
Tsy mamaha hoe iza amin’ireo isa no marina izany, na hoe nahalala ny asan’i Josefa i Lioka, niantehitra tamin’ny tatitra iombonana, sa nanana ny loharanony manokana. Vavolombelona iray ireo fitantarana roa nataon’i Josefa, fa tsy roa.
Tsy mampifandray ilay Ejipsianina amin’ny sicarii mihitsy i Josefa. Olana misaraka no andraisany ireo mpitondra sabatra fohy, ny mpaminany tany an’efitra ary ilay Ejipsianina (War 2.254–263), ka ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany ilay fifandraisana.
Samy hafa ny lalan-kizorana ao amin’ny fitantarana: mitondra ny mpanaraka ilay Ejipsianina avy any an’efitra (War) na avy ao an-tanàna (Antiquities) ho any amin’ny Tendrombohitra Oliva i Josefa, fa lehilahy nentina nivoaka ho any an’efitra no resahin’ny Asan’ny Apostoly 21:38.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana roa no mbola misokatra. Momba ny isa, mety ho tombana boribory na nihoa-pampana ny 30 000 ao amin’ny War. I McGiffert (1890), manonona an’i Tholuck, kosa nandray ny 30 000 ho vahoaka nisahotaka ka niparitaka, ny 600 ho jiolahy novonoin’i Feliksa na nosamboriny, ary ny 4 000 ho vitsy afa-nandositra niaraka tamin’ilay Ejipsianina; nanampy izy fa mora diso adika ny isa. Momba ny fiankinana, manamafy i Steve Mason fa nahalala ny asan’i Josefa i Lioka, satria ny fampifandraisana ilay Ejipsianina amin’ny sicarii, izay resahin’ny War alohany kelin’izay, dia manaraka akaiky loatra ny filaharan’ny War ka tsy kisendrasendra. Ny hafa mamaly fa samy tsy mifanaraka amin’ny fitantaran’i Josefa roa ny 4 000 ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ny lalan’ny diabe ary ny voambolany; manondro fahalalana mahaleo tena momba fikomiana malaza vao haingana izany.

Famakiana hafa

Naka avy amin’i Josefa ny Asan’ny Apostoly. Nahalala ny asan’i Josefa i Lioka, ary nampifandray tamin’ny hetsik’ilay Ejipsianina ny sicarii, izay nofaritana alohany kelin’izay ao amin’ny War 2.254–263. Amin’io fomba fijery io, taorian’ny War no nanoratana ny Asan’ny Apostoly, na taorian’ny 93/94 taor. J.K. raha nampiasa ny Antiquities i Lioka.
Fahatsiarovana mahaleo tena momba ilay fikomiana. Mety ho nampifandray fikomiana malaza vao haingana tamin’ireo mpitondra sabatra fohy tamin’ireo taona ireo ihany i Lioka na ny loharanony, nefa tsy namaky an’i Josefa. Tsy manaraka ny fitantaran’i Josefa roa ny isa, ny lalan’ny diabe ary ny fomba filaza ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka manondro fahalalana misaraka fa tsy fandikana izany.
Isa nampifanarahana. Vondrona samy hafa no isain’ireo isa telo: vahoaka 30 000 niparitaka, tokony ho 600 maty na voasambotra, ary antoko 4 000 afa-nandositra niaraka tamin’ilay mpitarika. I McGiffert (1890), manonona an’i Tholuck, no nanolotra izany sady nanaiky fa mora diso adika ny isa. Mitaky ny handraisana ilay filazan’ny War fa nandositra niaraka tamin’ny vitsivitsy izy ho vitsy raha oharina amin’ny 30 000 izany.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War); CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities)

Loharano

Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.261-262 (Whiston 2.13.5) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.263 (Whiston 2.13.5) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.254 (Whiston 2.13.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.169 (Whiston 20.8.6) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.171-172 (Whiston 20.8.6) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 466 (the three figures) ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 466 (on numerals) ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 468 ↗

I Josefa momba ny mosary tany Jodia tamin’ny andron’i Klaodio

Daty: Antiquities vita tamin’ny 93/94 taor. J.K. (Ant. 20.267). Tamin’ny andron’i Cuspius Fadus na i Tiberius Alexander, tokony ho 44–48 taor. J.K., ilay mosary tantarainy; eo anelanelan’ny 46 sy 47/48 taor. J.K. ny daty natolotra ho an’ny fotoana nahamafy azy indrindra.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 11:27–30; Asan’ny Apostoly 12:25; Asan’ny Apostoly 12:20–23; Asan’ny Apostoly 5:36–37; Galatiana 2:1–10
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

I Josefa, mpahay tantara jiosy nanoratra tokony ho 93/94 taor. J.K., dia mitatitra mosary mafy tany Jerosalema sy Jodia tamin’ny andron’i Klaodio, teo ambany fitondran’i Fadus na, araka ny teny grika navoakan’i Niese, i Tiberius Alexander nandimby azy (tokony ho 44–48 taor. J.K.). Nanamaivana izany ny varimbazaha novidin’i Helena mpanjakavavin’i Adiabene. Mifanaraka amin’ny mosary tamin’ny andron’i Klaodio sy ny fahasahiranana tany Jodia ao amin’ny Asan’ny Apostoly izany. Tsy manonona ny kristiana, i Agabo, i Barnabasy na i Saoly mihitsy anefa i Josefa, ary tsy misy loharano mirakitra mosary tokana nanerana ny tontolo romana manontolo.

Izay hamafisiny

Mpahay tantara jiosy i Josefa, fa tsy kristiana. Mitatitra mosary mafy tany Jerosalema sy Jodia nandritra ny fanjakan’i Klaodio izy, izay nahafatesana olona maro (Ant. 20.51, 20.101), tamin’ny andron’i Fadus na, araka ny teny grika navoakan’i Niese, i Tiberius Alexander nandimby azy (tokony ho 44–48 taor. J.K.). Nandimby an’i Tiberius Alexander i Cumanus tamin’ny fotoana nanodidina ny nahafatesan’i Heroda avy any Chalcis, tamin’ny taona fahavalo nanjakan’i Klaodio (Ant. 20.103–104).
Avy any ivelan’i Jodia ny fanampiana ho an’i Jerosalema. I Helena avy any Adiabene, izay nandray ny fomba jiosy (Ant. 20.17), dia nampividy varimbazaha tany Aleksandria sy aviavy maina tany Kyprosy. Nandefa vola ho an’ireo mpitarika tao Jerosalema i Izates zanany (Ant. 20.51–53). Voamarina ivelan’ny Asan’ny Apostoly àry ny fanampiana avy any ivelany ho an’i Jerosalema nandritra io mosary io.
Mitatitra tsy fahampian’ny varimbazaha niverimberina tany Roma tamin’ny andron’i Klaodio ny mpanoratra romana. Mitatitra mosary mafy i Dio ao amin’ny fitantarany ny 42 taor. J.K. (Dio 60.10.1, 60.11.1). Tamin’ny 51 taor. J.K., taorian’ny fotoam-pijinjana ratsy vokatra, dia sakafo ho an’ny dimy ambin’ny folo andro sisa no nananan’i Roma, ary nifanizina nanodidina ny emperora tao amin’ny Forum ny vahoaka (Tacitus, Ann. 12.41, 12.43; ampitahao Suetonius, Claud. 18.2).
Mametraka mosary amin’ny fanjakan’i Klaodio ny Asan’ny Apostoly, ary milaza fa nisy fanampiana nalefa tany Jodia (Asan’ny Apostoly 11:28–30). Mifanaraka amin’i Josefa izany momba ny fanjakana sy ny faritra. Tsy manome taona ny Asan’ny Apostoly, ary ny fametrahany izany akaikin’ny fahafatesan’i Heroda Agripa I (44 taor. J.K.; Asan’ny Apostoly 12:20–23) dia mifanaraka amin’ny tokony ho 44–48 ao amin’i Josefa amin’ny ankapobeny ihany; noraisin’i Ramsay ho fivoahana vetivety amin’ny fitantarana fototra ny Asan’ny Apostoly 12.

Izay tsy hamafisiny

Tsy milaza na inona na inona momba ny kristiana, ny faminanian’i Agabo, ny fanangonam-bola tany Antiokia, na ny dian’i Barnabasy sy i Saoly i Josefa (Asan’ny Apostoly 11:30; 12:25). Ny Asan’ny Apostoly irery no iorenan’ireo antsipiriany ireo. Tsy ampy hanamafisana ilay fitsidihana ny fahamarinan’ny mosary sy ny fanjakana.
Tsy misy loharano manoritsoritra mosary tokana nitranga niaraka nanerana ny tontolo romana. Tamin’ny taona sy toerana samy hafa ireo tsy fahampiana voamarina (Roma 42 sy 51; Ejipta tokony ho 45–46; Jodia tokony ho 44–48). Iadian-kevitra raha tsy fahampiana niely be iray no fitambaran’izany, na raha nanao filazana ankapobeny ny Asan’ny Apostoly.
Tsy azo faritana ny taona marina nisian’ilay mosary. Azo vakina ho mahakasika ireo prokuratora roa na i Tiberius Alexander irery ny Ant. 20.101. Manonona mpisoronabe atao hoe Ismaela ny fitantaran’i Josefa hafa momba ny mosary (Ant. 3.320), nefa ao amin’ny boky 20, aorian’ny fitantarana ny fahafatesan’i Klaodio vao manendry lehilahy atao hoe Ismaela i Agripa II (Ant. 20.179).
Tsy manampy porofo mahaleo tena ireo mpanoratra kristiana tatỳ aoriana. Manonona an’i Josefa i Eusebius (HE 2.11.3–2.12.1), ary i Orosius (Hist. 7.6.12) mametraka mosary nanerana an’i Syria tamin’ny taona fahefatra nanjakan’i Klaodio, sady manao an’i Helena ho niova finoana ho amin’i Kristy, mifanohitra amin’i Josefa. Raha nampiasa an’i Josefa i Lioka, dia tsy ho mahaleo tena koa ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly momba ny mosary.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Daty: nadikan’i Whiston hoe ‘tamin’ny andron’ireo prokuratora ireo’ ny Ant. 20.101, ka mahakasika an’i Fadus sy i Tiberius Alexander; milaza tokana kosa ny teny grika navoakan’i Niese, izay hametra ilay mosary ho amin’ny andron’i Tiberius Alexander (tokony ho 46–48). Manomboka amin’ny 46 (Ramsay) na 46/47 (Gapp, avy amin’ny papiry ejipsianina) ka hatramin’ny 47/48 (Jeremias, taona sabatika) ny daty natolotra. Faritra voakasika: i Ramsay sy Gapp dia samy mandray ny mosary maneran-tany ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho tena nisy, na dia samy hafa aza ny fomba andraisany azy; noheverin’i Schürer ho fanitarana tsy ara-tantara izany. Fiankinana: mitatitra an’i Teodasy avy eo ireo zanak’i Jodasy ny Ant. 20.97–102, ka misy milaza fa namaky an’i Josefa i Lioka; ny hafa mahita fa lehibe loatra ny fahasamihafana. Ilay fitsidihana: misy mampitovy azy amin’ny Galatiana 2:1–10; ny hafa mihevitra fa tsy mamela toerana ho azy ny Galatiana 1–2.

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities)

Loharano

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.51-53 (Whiston 20.2.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.101 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.102 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.103-104 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.17 (Whiston 20.2.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.97 (Whiston 20.5.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 3.320 (Whiston 3.15.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.179 (Whiston 20.8.8) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Suetonius, The Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 18.2 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 12.43 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 12.41 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1914–1927) — Dio 60.10.1 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1914–1927) — Dio 60.11.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.8.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.11.3-2.12.1 ↗
Orosius, Historiae adversus paganos — Hist. 7.6.12 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (Schürer's verdict) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (date of the famine) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (Galatians and the relief visit) ↗

I Heroda Agripa II mpanjaka sy i Berenika ao amin’i Josefa sy i Juvenal

Daty: Jewish War nosoratan’i Josefa, tokony ho 75–79 taor. J.K., sy Antiquities, 93/94 taor. J.K. (vita tamin’ny taona fahatelo ambin’ny folo nanjakan’i Domitian, Ant. 20.267); Satire 6 nosoratan’i Juvenal, fiandohan’ny taonjato faharoa. Manomboka amin’ny 44 taor. J.K. ka hatramin’ny taona 70 ireo zava-nitranga resahina. Ao anatin’ny elanelana dateFrom–dateTo i Tacitus sy Suetonius (fiandohan’ny taonjato faharoa); vavolombelona fanampiny tatỳ aoriana ivelan’izany i Dio (fiandohan’ny taonjato fahatelo).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 25:13–26:32; Asan’ny Apostoly 25:13–22; Asan’ny Apostoly 25:23; Asan’ny Apostoly 26:3; Asan’ny Apostoly 26:30–32
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Manamafy i Josefa fa mpanjaka niankina tamin’i Roma i Agripa II, nankinina taminy ny tempoly tao Jerosalema; ary asehony eo anilany ampahibemaso i Berenika anabaviny, toy ny ataon’ny Asan’ny Apostoly 25:13–26:32 tany Kaisaria. Mitatitra tsaho momba ny firaisana ara-nofo teo amin’izy mianadahy koa izy, izay averin’i Juvenal ho esoeso. Manamafy azy roa sy ny toerany ireo loharano ireo, fa tsy ny fihainoana ny raharahan’i Paoly, ary misy manam-pahaizana mihevitra fa naka tamin’i Josefa i Lioka.

Izay hamafisiny

Nanana fanjakana nomen’ny Romana azy nandritra ireo taona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 25–26 i Agripa II, zanak’i Heroda Agripa I. Nomen’i Klaodio azy ny tetrarkia notanan’i Filipo mpanapaka taloha, ho solon’i Chalcis; ary nampian’i Nero an’i Tiberias, Taricheae ary Julias izany (Josefa, Ant. 19.354; 20.138, 20.159). Mifanaraka amin’io firaketana io ny anaram-boninahitra maha-mpanjaka omen’ny Asan’ny Apostoly azy.
Asehon’i Josefa fa samy tafiditra tamin’ny fifanolanana momba ny tempoly tao Jerosalema i Agripa sy i Festo prokuratora. Lazainy fa nankinin’i Klaodio tamin’i Agripa ny fikarakarana ny tempoly, ary nanendry sy nanala mpisoronabe izy (Ant. 20.189–196, 20.222–223). Mifanaraka amin’ny sarin’i Festo mametraka raharaha ara-pivavahana jiosy eo anatrehany ao amin’ny Asan’ny Apostoly izany (Asan’ny Apostoly 25:13–22; 26:3).
Miseho ampahibemaso eo anilan’i Agripa tamin’ny 66 taor. J.K. i Berenika, anabaviny sady mpitondratena navelan’i Heroda avy any Chalcis (Ant. 20.145). Apetraka eo amin’ny toerana ahitan’ny vahoaka ao Jerosalema azy izy mandritra ny lahatenin’ny anadahiny, miara-mitomany aminy ary miara-miakatra any amin’ny tempoly aminy. Doràn’ny mpikomy ny lapan’i Agripa sy i Berenika (War 2.344, 402, 405, 426). Asehon’ny Asan’ny Apostoly miaraka amin’ny mpanjaka tany Kaisaria izy (Asan’ny Apostoly 25:13, 23; 26:30).
Nampita tsaho momba ny firaisana ara-nofo teo amin’i Berenika sy ny anadahiny ny mpanoratra fahiny. Mitatitra izany i Josefa, miaraka amin’ny fiezahany handiso azy tamin’ny fanambadiana an’i Polemo, mpanjakan’i Kilikia (Ant. 20.145–146); ary averin’i Juvenal ho teny maneso izany (Sat. 6.156–159). Mampiseho ny lazan’izy roa izany, fa tsy ny fahamarinan’ilay fiampangana.

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy amin’ireo loharano ireo manonona an’i Paoly na ny fihainoana tany Kaisaria. Manamafy ireo olona sy ny toerany izy ireo, fa tsy ny zava-nitranga, ny lahateny na ny didim-pitsarana tantaraina ao amin’ny Asan’ny Apostoly 25:13–26:32.
Tsy manaporofo ilay fiampangana firaisana teo amin’ny mpiray tampo izy ireo. Asehon’i Josefa ho resaka henona tamin’olona izany, izay noraisin’i Berenika ho fanendrikendrehana. Mpanoratra esoeso i Juvenal, nanoratra am-polony taona tatỳ aoriana, tao amin’i Roma izay nankahala ilay mpanjakavavy tatsinanana nifandray tamin’i Titosy zanak’i Vespasian (Tacitus, Hist. 2.2; Suetonius, Tit. 7.1; Dio 66.15.3–4).
Tsy mampiseho avy hatrany fa mahaleo tena amin’i Josefa i Lioka ny fifanarahana aminy. Mety ho avy amin’ny fahalalana ankapobeny ireo olona roa malaza ao amin’ny fianakavian’ny mpanjaka ny anarana sy anaram-boninahitra marina, ary misy manam-pahaizana manamafy fa nahalala ny asan’i Josefa i Lioka.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana roa no mbola misokatra. Voalohany, ny fifandraisan’ny Asan’ny Apostoly amin’i Josefa. Misy manam-pahaizana manamafy fa nampiasa ny Antiquities i Lioka, ka hahatonga ny fifanarahana momba an’i Agripa sy i Berenika ho avy amin’io loharano io, fa tsy mahaleo tena. Ny hafa manondro ny fahasamihafana any amin’ny toerana hafa sy ny fahalazan’izy roa tamin’ny taona 50 sy 60, ka mahita fahalalana mahaleo tena. Faharoa, ny fototr’ilay tsaho momba ny firaisana teo amin’ny mpiray tampo. Mety ho fosafosa feno fankahalana momba ny mpanjakavavy mpitondratena nipetraka tao an-dapan’ny anadahiny izany, izay nanafintohina an’i Roma niaraka tamin’i Titosy zanak’i Vespasian tatỳ aoriana; na mety ho finoana niely be tamin’izany. Tsy misy loharano manome mihoatra noho ny laza.

Famakiana hafa

Naka avy amin’i Josefa i Lioka. Raha nosoratana taorian’ny 93/94 taor. J.K. ny Asan’ny Apostoly, dia mety ho avy amin’ny Antiquities nosoratan’i Josefa ny sarin’i Agripa sy i Berenika ao aminy, araka ny nambaran’i Max Krenkel (1894) sy Richard Pervo (2006). Amin’io fomba fijery io, mampiseho ny loharanon’i Lioka ny fifanarahana, fa tsy fanamafisana mahaleo tena. Manamafy i Steve Mason (1992) fa azo inoana fa nahalala ny asan’i Josefa i Lioka, na dia ekeny aza fa tsy azo porofoina izany.
Fahalalana aloha sady mahaleo tena. I Colin Hemer (1989) sy ny hafa dia mihevitra fa maneho fahalalana aloha sady mahaleo tena ny fitondran’ny Asan’ny Apostoly ireo manam-pahefana romana sy ireo mpanjaka niankina tamin’i Roma. Amin’io fomba fijery io, olona malaza teo imason’ny besinimaro i Agripa sy i Berenika, izay fantatra betsaka tany Jodia sy Syria ny fiarahan’izy ireo niseho, ka tsy nila loharano an-tsoratra i Lioka mba hanonona tsara azy ireo.
Tsaho ho fanendrikendrehana na ho finoana. Asehon’i Josefa ho tatitra nezahin’i Berenika nolavina ilay fiampangana, ary fanevatevana ny andalan’i Juvenal, ka mpamaky maro no mandray ilay tsaho ho fosafosa. Manamarika kosa ny hafa fa mbola nifidy ny hirakitra azy i Josefa, izay tsara sitrapo tamin’i Agripa, ary milaza izy fa nandao an’i Polemo i Berenika, ‘araka ny voalaza’, noho ny fikasana maloto (Ant. 20.146). Raisin’izy ireo ho midika izany fa niely be ilay finoana, nefa mbola tsy voaporofo.

Loharano

Fandroahan’i Klaodio ny Jiosy avy tao Roma (Suetonius, Claudius 25.4)

Daty: Vavolombelona fototra: Lives of the Caesars nosoratan’i Suetonius, tokony ho 119–122 taor. J.K. Omen’i Rolfe (1913) daty 120 ny famoahana azy, ary apetrany amin’ny 119–121 ny naha-prefekta an’i Septicius Clarus, izay nanokanana azy; manome io elanelam-potoana nanoratana azy io ny dateFrom sy dateTo. Elanelam-potoanan’ny zava-nitranga: fepetra nataon’i Klaodio tamin’ny 41 ka hatramin’ny tokony ho 49 taor. J.K. I Dio (fiandohan’ny taonjato faha-3) dia mametraka fandrarana fivoriana jiosy anisan’ny asa tamin’ny taona voalohany nanjakan’i Klaodio (41 taor. J.K.); i Orosius (fiandohan’ny taonjato faha-5) mametraka ilay fandroahana amin’ny taona fahasivy nanjakan’i Klaodio (tokony ho 49 taor. J.K.).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 18:1–3; Asan’ny Apostoly 18:12–17; Romana 16:3–5; Asan’ny Apostoly 28:17
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

I Suetonius, mpanoratra tantaram-piainan’olona romana tsy kristiana, dia mitatitra fa nandroaka Jiosy avy tao Roma i Klaodio, satria nanakorontana hatrany izy ireo ‘noho ny fampirisihan’i Chrestus’ (Claud. 25.4). Porofo mahaleo tena momba ny karazana didy resahin’ny Asan’ny Apostoly 18:2 izany. Tsy manome daty i Suetonius. Avy amin’i Orosius tamin’ny taonjato fahadimy ihany ilay 49 taor. J.K. mahazatra; fandrarana fivoriana tamin’ny 41 taor. J.K. ihany no resahin’i Dio, ary iadian-kevitra raha i Kristy no tian’ny hoe ‘Chrestus’ holazaina.

Izay hamafisiny

I Suetonius (Claud. 25.4), mpanoratra tantaram-piainan’olona romana tsy kristiana, dia mitatitra fa nandroaka Jiosy avy tao Roma i Klaodio satria nanakorontana hatrany izy ireo noho ny fampirisihan’ny olona atao hoe ‘Chrestus’. Porofo mahaleo tena momba ny fandroahana nataon’i Klaodio toy ilay lazain’ny Asan’ny Apostoly 18:2 ho anton’ny nahatongavan’i Akyla sy i Prisila vao haingana avy tany Italia izany. Azo inoana fa didy iray ihany ireo, nefa miankina amin’ilay daty iadian-kevitra izany.
Tanisain’i Dio Cassius (60.6.6) anisan’ny asa tamin’ny taona voalohany nanjakan’i Klaodio (41 taor. J.K.) ny fepetra iray momba ny Jiosy. Lazainy fa maro loatra izy ireo ka tsy azo rarana tsy hiditra ilay tanàna raha tsy hiteraka korontana, ka tsy nandroaka azy ireo i Klaodio, fa namela azy hanohy ny fomba fiainany nentim-paharazana, ary nandrara azy tsy hivory. Iadian-kevitra raha hetsika iray ihany notantaraina tamin’ny fomba hafa izany, na fepetra misaraka.
I Orosius (Hist. adv. pag. 7.6.15) irery no manome daty mazava: taona fahasivy nanjakan’i Klaodio, tokony ho 49 taor. J.K. Lazainy fa avy amin’i Josefa ilay tatitra, nefa tsy misy andalana toy izany fantatra ao amin’ny asan’i Josefa mbola voatahiry. Mitantara fandroahana Jiosy avy tao Roma talohan’izany, tamin’ny andron’i Tiberius, ireo asa ireo (Ant. 18.81–84).
Nampifangaro ireo fanoratana roa ny mpanoratra fahiny. Manonona an’i Suetonius amin’ny hoe ‘inpulsore Christo’ i Orosius ary mandray izany ho i Kristy, na dia milaza aza izy fa tsy hainy raha ny Jiosy nikomy tamin’i Kristy no tian’i Klaodio holazaina, sa ny kristiana koa (7.6.16). Antsoin’ny fanamarihan’i Rolfe hoe ‘endrika hafa amin’ny Christus’ ny Chrestus, ary manondro ny fitarainan’i Tertullian momba ny fanononana dison’ny mpanompo sampy hoe ‘Chrestianus’ izy (Apol. 3). Mahatonga ny famakiana azy ho i Kristy ho azo inoana izany, nefa tsy manaporofo azy.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izany fa i Jesosy ilay ‘Chrestus’, na fa fifandirana momba ny fitoriana kristiana ireo korontana. Tsy milaza ireo i Suetonius. ‘Chresto’ no ao amin’ny lahatsoratra latina navoaka tao amin’ny Loeb, ary ‘Christiani’ no iantsoan’i Suetonius ny vondrona nosazina tamin’ny andron’i Nero (Nero 16.2).
Tsy mampiseho izany hoe firy ny Jiosy nandao an’i Roma, na hafiriana. Didy nahakasika ny Jiosy rehetra no faritan’ny Asan’ny Apostoly, fa ny tatitr’i Dio momba ny 41 taor. J.K. dia milaza fa tsy nandroaka azy ireo i Klaodio. Efa ao an-tanàna indray tatỳ aoriana i Priska sy i Akyla (raha nalefa tany Roma ny Romana 16), ary ireo mpitarika jiosy ao Roma (Romana 16:3–5; Asan’ny Apostoly 28:17).
Tsy manome daty azo antoka ho 49 taor. J.K. izany. Tsy manome daty i Suetonius ary mametraka ilay tatitra anisan’ny fepetra tsy mifandray, sady tsy azo hamarinina ny loharano tononin’i Orosius.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mpahay tantara maro no mandray ny ‘Chrestus’ ho fanoratana romana diso ny Christus. Amin’io fomba fijery io, niteraka fifandirana tao amin’ny synagogan’i Roma ny fitoriana an’i Jesosy ho Mesia, ka noroahina ireo voakasika. Tsy milaza ny Asan’ny Apostoly raha efa mpino i Akyla sy i Prisila. Ny hafa, toa an’i Slingerland, manamarika fa anarana mahazatra ny Chrestus, fa fantatr’i Suetonius ny teny hoe ‘Christiani’, ary fa mampiasa ny endrika marina ‘Christus’ i Tacitus, izay nanoratra tamin’ny fotoana nanodidina izany (Ann. 15.44). Amin’io fomba fijery io, olona hafa i Chrestus: mpanakorontana teo an-toerana, na olona nampirisika an’i Klaodio handray fepetra. Momba ny daty, maro no manaiky ny 49 taor. J.K. omen’i Orosius ary mandray ny fandrarana fivoriana ao amin’i Dio ho dingana teo aloha tamin’ny 41. Ny hafa mihevitra fa zava-nitranga iray ihany ireo tatitra roa, ary tsy matoky ny fanondroan’i Orosius an’i Josefa, izay tsy azo hamarinina.

Famakiana hafa

Chrestus ho olona hafa ankoatra an’i Kristy. Mety ho lehilahy tena atao hoe Chrestus no tian’i Suetonius holazaina. Nanolotra izany mety ho izy izany ny fanamarihan’i Rolfe tamin’ny 1914 (‘Jiosy iray mitondra io anarana io’), na dia noheveriny ho azo inoana kokoa aza ny famakiana azy ho i Kristy. Lavin’i H. Dixon Slingerland (1997) izany famakiana azy ho i Kristy izany, ary manolotra izy fa olona iray nampirisika an’i Klaodio handray fepetra i Chrestus, angamba mpanolo-tsaina efa afaka tamin’ny fanandevozana. Na izany na tsy izany, manamafy fandroahana nataon’i Klaodio ilay andalana, nefa tsy milaza na inona na inona momba ny mpino tao Roma.
Fepetra tokana tamin’ny 41 taor. J.K.. Hetsika tokana tany am-piandohan’ny fanjakan’i Klaodio no faritan’i Suetonius sy i Dio, ary tsy azo itokiana ny 49 omen’i Orosius. Raha izany, ny fahatongavan’i Akyla sy i Prisila vao haingana tany Korinto dia mitaky fitsidihan’i Paoly tany aloha kokoa, toy ny ao amin’ny fizotry ny fotoana araka an’i Lüdemann, na famakiana malalaka kokoa ny Asan’ny Apostoly 18:1–3.
Fepetra roa: 41 sy tokony ho 49 taor. J.K.. Mamaritra fandrarana voalohany ny fivoriana jiosy tamin’ny 41 i Dio. I Suetonius, ny Asan’ny Apostoly ary i Orosius no mamaritra fandroahana tatỳ aoriana, manodidina ny 49, angamba voafetra tamin’ireo voakasika tamin’ny korontana. Mifanaraka amin’ny fahatongavan’i Paoly tany Korinto taloha kelin’ny naha-prokonsily an’i Galiona izany (Asan’ny Apostoly 18:12–17).

Loharano

Suetonius, Life of Claudius (Lives of the Caesars) (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 25.4 ↗
J. C. Rolfe, Loeb Suetonius, editor's note 75 on Claud. 25.4 — Claud. 25.4, note 75 ↗
Suetonius, Divus Claudius (Latin text as printed in the Loeb Classical Library, 1913) — Claud. 25.4 ↗
J. C. Rolfe, Suetonius, vol. 1 (Loeb Classical Library), Introduction — Introduction, 'The Life and Works of Suetonius' ↗
J. C. Rolfe, Suetonius, vol. 1 (Loeb Classical Library), Introduction — Introduction, 'The Life and Works of Suetonius' ↗
Suetonius, Life of Nero (Lives of the Caesars) (J. C. Rolfe, 1914) — Nero 16.2 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1924) — 60.6.6 ↗
Paulus Orosius, Historiarum adversum paganos libri VII — 7.6.15 ↗
Paulus Orosius, Historiarum adversum paganos libri VII — 7.6.16 ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 18.81-84 (Whiston 18.3.5) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.44 ↗

Tacitus momba ny sazy nataon’i Nero tamin’ny kristiana taorian’ny haintrano tao Roma (Annals 15.44)

Daty: Nosoratana tamin’ny fiandohan’ny taonjato faha-2 taor. J.K.: tokony ho 110–120 no daty mahazatra omena ny Annals, ary apetrak’i Furneaux (1907) ho dimampolo taona feno taorian’ny fanenjehana ny nahavitana azy. Mitatitra zava-nitranga taorian’ny haintrano tamin’ny 19 Jolay 64 taor. J.K. (Ann. 15.41).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra. Voatahiry tamin’ny alalan’ny sora-tanana Medicean faharoa (tapany farany amin’ny taonjato faha-11) ny Annals 11–16; ao amin’ny Tranomboky Laurentian, Florence, izany ankehitriny (Furneaux 1907)
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 28:15; Asan’ny Apostoly 28:30–31; Romana 1:7–8
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny Annals 15.44 nosoratan’i Tacitus tamin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa no hany fitantarana mahaleo tena amin’ny antsipiriany momba ny nanomezan’i Nero tsiny ny kristiana tao Roma noho ny haintrano tamin’ny Jolay 64 sy ny namonoany maro tamin’izy ireo; miankina aminy ny fitantarana tatỳ aoriana nataon’i Sulpicius Severus. Manondro vondrona kristiana maro mpikambana tao amin’i Roma resahin’ny Romana sy ny Asan’ny Apostoly 28 izany. Tsy manonona apostoly izy ary tsy milaza na inona na inona momba ny fahafatesan’i Paoly, ary mpahay tantara vitsy an’isa no manamafy fa maneho ny andron’i Tacitus kokoa noho ny taona 60 izy io.

Izay hamafisiny

Loholona romana sy mpahay tantara i Tacitus, ary nankahala ilay hetsika izy. Mitatitra izy fa taorian’ny haintrano tamin’ny Jolay 64 dia nafindran’i Nero tamin’ireo olona nantsoin’ny vahoaka hoe kristiana ny tsiny, ary maro be no voaheloka sy novonoina tamin’ny fampisehoana tao amin’ny zaridainan’i Nero (Ann. 15.44; ao amin’ny 15.41 ny datin’ilay haintrano).
Araka ny fitantaran’i Tacitus, efa maro sy hita maso ampy ny kristiana tao Roma tamin’ny 64 ka azo navahana ho lasibatra. Mifanaraka amin’ny fiangonan’ny mpino efa niorina tao Roma, izay raisin’ny Romana 1:7–8 ho efa misy, ary misy mpikambana nivoaka hitsena an’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28:15, izany.
Tanisain’i Suetonius misaraka ho anisan’ny fepetra momba ny filaminana noraisin’i Nero ny fanasaziana kristiana (Nero 16.2). Noheverin’i Furneaux fa manaraka loharano hafa izy; tsy ampifandraisiny amin’ny haintrano izany. Noho izany, tsy i Tacitus irery no iorenan’ny fepetra namely kristiana tao Roma tamin’ny andron’i Nero, fa izy irery kosa no iorenan’ny fifandraisana amin’ny haintrano: tsy manonona kristiana ny fitantaran’i Dio an’ilay haintrano (Dio 62.16–18).
Manome ny tontolo tsy kristiana manodidina ny lovantsofina kristiana hoe maty tany Roma tamin’ny andron’i Nero i Paoly ilay andalana. Ny 1 Klementa 5 (matetika omena daty tokony ho 96 taor. J.K.) dia milaza fa nijoro ho vavolombelona teo anatrehan’ny mpitondra i Paoly ary nandao ity fiainana ity, nefa tsy manonona an’i Nero. I Tertullian manonona an’i Nero ho mpanenjika voalohany ary mametraka ny fahafatesan’i Paoly tany Roma; i Eusebius mametraka izany tamin’ny andron’i Nero (HE 2.25.4–5; Prescr. 36). Nivoatra tsy dia niankina tamin’i Tacitus izany lovantsofina izany.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona an’i Paoly, i Petera na kristiana tsirairay izy, ka tsy porofo fa maty tamin’ny famaliana tamin’ny 64 i Paoly. Avy amin’ny mpanoratra kristiana ny fifandraisana eo amin’i Nero sy ny fahafatesan’i Paoly. Amin’ireo mpanoratra kristiana fahiny, i Sulpicius Severus ihany (tokony ho 400 taor. J.K.) no manaraka mazava ny fitantaran’i Tacitus (Furneaux 1907), ary manohy izy ka mametraka ny fanamelohana an’i Paoly sy i Petera tamin’io vanim-potoana io (Chron. 2.29).
Tsy mamaritra ny taona, ny toerana tao Roma na ny fomba nahafatesan’i Paoly izy. Manondro fanapahan-doha i Tertullian (‘fahafatesana toy ny an’i Jaona’), ary mitatitra izany i Eusebius; tsy milaza na inona na inona momba izany i Tacitus. Fanontaniana misaraka ny hoe nafahana ve i Paoly taorian’ny fitazonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28.
Tsy mampiseho izany fa ny kristiana no nandoro, na i Nero: milaza i Tacitus fa tsy azo antoka ny antony (Ann. 15.38). Tsy mampiseho koa izany fa nisy lalàna ankapobeny namely kristiana, na fanenjehana nanerana ny empira tamin’ny 64.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny ankamaroan’ny mpahay tantara manaiky ny Annals 15.44 ho tena asan’i Tacitus. I Brent Shaw (2015) dia mihevitra fa azo inoana fa tena izy, nefa manamafy fa maneho ny hevitra tamin’ny andron’i Tacitus mihitsy. Laviny ny famonoana faobe nasain’i Nero natao sy ny fahafatesan’i Petera sy i Paoly tamin’ny andron’i Nero. Mamaly i Christopher P. Jones (2017) fa tsy misy antony tokony hisalasalana amin’ny tatitr’i Tacitus. Manamafy i Richard Carrier (2014) fa tokony ahiahiana ho nampidirina tatỳ aoriana ilay fehezanteny manonona ny Christus. Fanontaniana misaraka mbola misokatra ny hoe maty tamin’ny famaliana tamin’ny 64 ve i Paoly, sa talohan’izany, sa tatỳ aoriana tamin’ny fanjakan’i Nero rehefa nafahana.

Famakiana hafa

Tena izy nefa mampiditra hevitra avy amin’ny fotoana tatỳ aoriana (Shaw). Azo inoana fa asan’i Tacitus mihitsy ilay toko, fa ny fampifandraisany ny kristiana amin’ny haintrano kosa dia maneho ny fiheverana tamin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa. Amin’io fomba fijery io, tsy nandidy famonoana kristiana faobe tamin’ny 64 i Nero, ary tsy manamafy ny nahafatesan’i Petera sy i Paoly ho maritiora tamin’ny andron’i Nero ilay andalana.
Ahiahiana ilay fehezanteny momba ny Christus (Carrier). Mety ho fanampin’ny kristiana tatỳ aoriana ilay fehezanteny mamantatra ny Christus ho novonoina teo ambany fitondran’i Pontio Pilato, ka tokony horaisina amim-pisalasalana. Io fehezanteny io no iadian-kevitra, fa tsy ny tatitra momba ny sazy nataon’i Nero amin’ny maha-tatitra azy.
Fahafatesan’i Paoly tsy mifandray amin’ny haintrano. Mety ho maty talohan’ny 64 i Paoly, tamin’ny fiafaran’ny fitazonana roa taona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28:30–31. Na mety ho maty tatỳ aoriana tamin’ny fanjakan’i Nero, rehefa nafahana ary nogadraina fanindroany tany Roma, izay taterin’i Eusebius ho lovantsofina (‘voalaza’, HE 2.22.2). Amin’ireo fomba fijery roa ireo, ny tontolo ankapobeny no omen’i Tacitus, fa tsy ilay zava-nitranga.

Loharano

Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.44 ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.38 ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.41 ↗
Suetonius, Lives of the Caesars: Nero (J. C. Rolfe, 1914) — Nero 16.2 ↗
Cassius Dio, Roman History (epitome of Book 62) (Earnest Cary, 1925) — 62.16.1 (fire narrative 62.16-18; Christians not mentioned) ↗
Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot) — 1 Clem. 5.5-6 ↗
Eusebius (quoting Tertullian), Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.4 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.5 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.2 ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Prescr. 36 (of the church at Rome) ↗

Mpanoratra kristiana voalohany

Ny Letter to the Philippians nosoratan’i Polycarp momba an’i Paoly sy ny taratasiny

Daty: Tokony ho 110–140 taor. J.K. Matetika omena daty taoriana kelin’ny nandalovan’i Ignatius tany Smyrna sy Filipy tamin’ny diany nankany Roma; araka ny teorian’i Harrison momba ny taratasy roa, dia manodidina ny 135 ny toko 1–12. Ny fanamarihan’ny mpandika teny ao amin’ny Ante-Nicene Fathers dia nametraka ilay taratasy ho teo antenatenan’ny taonjato faharoa; ary vitsy an’isa, manaraka ny daty amin’ny taona 140 ho an’i Ignatius (Barnes), no hametraka azy tatỳ aoriana kokoa.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 16:11–40; Asan’ny Apostoly 2:24; Filipiana 1:5; Filipiana 2:16; 2 Tesaloniana 1:4; 1 Korintiana 6:2; 1 Korintiana 6:9–10; Galatiana 4:26; Galatiana 6:7; Efesiana 2:8–9; Efesiana 4:26; 1 Timoty 2:1–2; 1 Timoty 6:7–10; 2 Timoty 4:10
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny taratasin’i Polycarp avy any Smyrna ho an’ny fiangonana tao Filipy (tokony ho 110–140 taor. J.K.) dia mampahatsiahy fa nampianatra mivantana tao i Paoly, ary nanoratra ho azy ireo tatỳ aoriana (3.2; 11.3). Ataony anisan’ny apostoly nijaly i Paoly (9.1–2), lazainy fa avy aminy ny fampianarana hita ao amin’ny 1 Korintiana, ary misy fitovian-teny amin’ny Efesiana sy ny 1 Timoty, ka efa nampiasaina tany am-boalohany ireo taratasy sy fahatsiarovana ireo. Tsy mamaritra izay nanoratra ny Efesiana na ny 1 Timoty izany, ary tsy manampy zava-nitranga amin’ny Asan’ny Apostoly.

Izay hamafisiny

Lazain’i Polycarp amin’ny Filipiana fa nampianatra teo amin’izy ireo mivantana i Paoly, nanoratra taminy rehefa tsy teo, ary niasa mafy teo amin’izy ireo (3.2; 11.3). Fahatsiarovan’ny fiangonana tamin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa izany, mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 16 sy ny Filipiana nosoratan’i Paoly.
Lazainy fa fampianaran’i Paoly ilay hita ao amin’ny 1 Korintiana 6:2 (11.2). Mifanakaiky be amin’ny 1 Timoty 6:7 sy 6:10 (4.1), ny Efesiana 2:8–9 (1.3) ary ny Efesiana 4:26 (12.1) izy, ka tena azo inoana fa fantatra tany Smyrna tamin’ny nanoratany ny voambolan’ny Efesiana, ary azo inoana fa ny an’ny 1 Timoty koa.
Misy teny hafa mitovitovy amin’ny Galatiana 4:26 (3.3), Galatiana 6:7 (5.1), 1 Korintiana 6:9–10 (5.3), Filipiana 2:16 sy 2 Timoty 4:10 (9.2), ary 1 Timoty 2:1–2 (12.3). Fampitahana voambolana nataon’ny mpanonta ireo; mampiseho fahalalana ny fomba fitenin’i Paoly izy ireo, fa tsy izay taratasy nananan’i Polycarp na ny fomba nandraisany azy.
Apetrany eo anilan’i Ignatius sy ny mpino tao Filipy i Paoly mihitsy sy ireo apostoly hafa, ho ohatra amin’ny faharetana: olona niara-nijaly tamin’ny Tompo ary miaraka aminy ankehitriny (9.1–2).
Efa voamarina hatry ny ela ilay taratasy. Mankasitraka azy i Irenaeus manodidina ny 180 (Against Heresies 3.3.4). Manonona ny 9.1–2 sy 13.1–2 amin’ny teny grika i Eusebius tatỳ aoriana, mijanona alohan’ny fangatahana vaovao momba an’i Ignatius, ary manamarika ny fampiasany ny 1 Petera (Church History 3.36.13–15; 4.14.9).

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona taratasy amin’ny lohateniny i Polycarp, ary tsy manome anaran’ny mpanoratra ny voambolana mifanaraka amin’ny 1 Timoty na ny Efesiana. Mampiseho ireo fitoviana fa nampiasaina ilay voambolana, fa tsy hoe i Paoly no nanoratra ireo taratasy ireo.
Tsy manampy antsipiriany mahaleo tena momba ny asa fitorian’i Paoly tany Filipy na ny fahafatesany izy. Milaza ny 9.2 fa nijaly ireo apostoly ary miaraka amin’ny Tompo, fa tsy ny fomba, fotoana na toerana nahafatesan’i Paoly.
Tsy ampy samirery hampisehoana fa nanoratra taratasy mihoatra ny iray ho an’ny Filipiana i Paoly ny endrika grika milaza maro izay nadika hoe taratasy iray ao amin’ny 3.2.
Amin’ny teny latina ihany no voatahiry ny toko 10–12, ny faran’ny toko 13 ary ny toko 14 (voatahirin’i Eusebius amin’ny teny grika ny toko 9 sy ny ankamaroan’ny toko 13), ka tsy azo antoka ny teny marina ao, anisan’izany ilay matoanteny milaza ny ankehitriny ao amin’ny 13.2 sy ny fanondroana an’i Paoly ao amin’ny 11.2.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Firaisan’ny lahatsoratra sy daty: ny 9.1–2 dia mametraka an’i Ignatius ho anisan’ireo efa miaraka amin’ny Tompo, nefa ny 13.2 mangataka vaovao momba azy sy ireo miaraka aminy. Noho izany, nozarain’i P. N. Harrison ho taratasy fanolorana aloha (toko 13, angamba miaraka amin’ny 14) sy taratasy tatỳ aoriana manodidina ny 135 (toko 1–12) ilay lahatsoratra. I Lightfoot talohany, ary i Hartog tatỳ aoriana, dia miaro taratasy tokana nosoratana taoriana kelin’ny dian’i Ignatius. Nisy mpitsikera taloha kosa nandray ny toko 13 ho fanampiny nampidirina, hevitra izay hitan’ny fanamarihan’ny mpandika teny Ante-Nicene Fathers fa misy hery. Fanondroana: midika taratasy iray sa maromaro ilay endrika milaza maro ao amin’ny 3.2? Fiankinana: findramana ara-literatiora ve ny fitoviana amin’ny Efesiana sy ny 1 Timoty, ary noheverin’i Polycarp ho an’i Paoly ve ireo taratasy ireo?

Famakiana hafa

Laharana ao amin’ny katalaogy: CPG 1040

Loharano

Ny 1 Klementa momba ny fahafatesan’i Paoly sy ny taratasiny ho an’i Korinto

Daty: Matetika tokony ho 95–97 taor. J.K., tany amin’ny faramparan’ny fanjakan’i Domitian na taoriana kelin’izany (Lightfoot: manodidina ny 95 na 96 taor. J.K.). Manomboka amin’ny tokony ho 70 taor. J.K. (Edmundson, Robinson, Herron) ka hatramin’ny tokony ho 140 (fetra farany omen’i Welborn) ny daty natolotra. Ao amin’ny Codex Alexandrinus (taonjato faha-5) ny dika tranainy indrindra mbola voatahiry.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: 1 Korintiana 1:10–12; 1 Korintiana 3:4–6; 2 Korintiana 11:23–25; Asan’ny Apostoly 13:50; Asan’ny Apostoly 14:19; Romana 15:24; Romana 15:28; Asan’ny Apostoly 28:30–31
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Araka ny daty mahazatra omena azy (tokony ho 95–97 taor. J.K.), ny 1 Klementa, nalefan’ny fiangonana tao Roma ho an’ny fiangonana tao Korinto, no lahatsoratra voalohany ivelan’ny Testamenta Vaovao mitatitra ny fiafaran’ny fiainan’i Paoly, taorian’ny fanagadrana, fanaovana sesitany, fitoraham-bato ary fijoroana ho vavolombelona teo anatrehan’ny mpitondra. Izy koa no voalohany mampiverina ny mpamaky amin’ny taratasiny momba ny antoko tao Korinto (1 Korintiana). Tsy milaza ny toerana, fotoana na fomba nahafatesany izy.

Izay hamafisiny

Ny taratasy nalefa tamin’ny anaran’ny fiangonana tao Roma dia maneho an’i Petera sy i Paoly ho mpiady niavaka tamin’ny taranany, nenjehina ary niady hatramin’ny fahafatesana (1 Clem. 5.1–7). Araka ny daty mahazatra, noraisin’ny fiangonana romana taranaka iray tatỳ aoriana ho tantara vao haingana fantatra ny fahafatesan’i Paoly.
Fintininy ny asan’i Paoly sy ny niafarany: voafatotra impito, noroahina ho sesitany, notoraham-bato, nitory tany atsinanana sy andrefana, tonga tany amin’ny faran’ny Andrefana indrindra, nijoro ho vavolombelona teo anatrehan’ny mpitondra, ary nandao izao tontolo izao ho any amin’ny toerana masina avy eo (1 Clem. 5.6–7).
Asainy maka ny taratasin’i Paoly sambatra ny Korintiana, ary mampahatsiahy ny fananarany ireo antoko niorina nanodidina azy, i Kefasy ary i Apolosy (1 Clem. 47.1–3). Mifanaraka amin’ny 1 Korintiana 1:10–12 izany (ampitahao amin’ny 1 Korintiana 3:4–6), ary mampiseho fa nahalala ilay taratasy i Roma ka nihevitra fa mbola nanana azy i Korinto.
Mifanaraka amin’ny lisitr’i Paoly momba ny fijaliany sy amin’ny Asan’ny Apostoly ny lisitra omeny: momba ny fitoraham-bato (2 Korintiana 11:25; Asan’ny Apostoly 14:19), ny fanagadrana niverimberina (2 Korintiana 11:23), ary ny fandroahana toy ny ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13:50. Mihoatra noho izay tantarain’ny Asan’ny Apostoly ny fanagadrana impito isainy, ka tsy famintinana ny Asan’ny Apostoly fotsiny ilay lisitra.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manonona toerana, daty, emperora na fomba nahafatesana izy. Tsoahina avy amin’ny 6.1 ny hoe tany Roma; i Dionysio avy any Korinto (tokony ho 170, ao amin’i Eusebius, Church History 2.25.8) dia mampifandray an’i Petera sy i Paoly amin’i Roma, ary milaza fa nampianatra tany Italia izy roa ary maty maritiora tamin’ny fotoana iray. Manondro fanapahan-doha i Tertullian (tokony ho 200), ary apetrak’i Eusebius tany Roma tamin’ny andron’i Nero izany.
Tsy ampy samirery hanaporofoana asa fitoriana tany Espaina na famotsorana taorian’ny Asan’ny Apostoly 28 ilay faran’ny Andrefana indrindra. Maro no mamaky izany ho Espaina (ampitahao amin’ny Romana 15:24, 28), ary miresaka an’i Paoly niainga avy tany Roma nankany Espaina ny Muratorian Fragment tatỳ aoriana (iadian-kevitra ny datiny). Ny hafa mandray izany ho Roma na fomba fiteny milaza ny tontolo manontolo, ary mety ho avy amin’ny Romana 15 ilay teny fa tsy fahalalana mahaleo tena.
Tsy manonona ny mpanoratra azy na manome ny datiny ilay taratasy. Mifototra amin’ny fijoroana vavolombelona tamin’ny taonjato faharoa (Dionysio avy any Korinto, Hegesippus, Irenaeus) sy amin’ny tsoakevitra avy amin’ny lahatsoratra ny fanondroana an’i Klementa sy ny daty tokony ho 95–97.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana telo no mbola dinihina. Daty: ny ankamaroan’ny manam-pahaizana mametraka ilay taratasy ho tokony ho 95–97, mamaky ireo loza tampoka sy niverimberina (1.1) ao anatin’ny fanjakan’i Domitian. Miaro ny tokony ho 70 i Edmundson, Robinson ary Herron; i Welborn kosa miaro elanelana malalaka kokoa, 80–140 taor. J.K. Jeografia: nihevitra i Lightfoot fa tsy maintsy Espaina no dikan’ilay faran’ny Andrefana indrindra, ka midika izany fa nafahana taorian’ny Asan’ny Apostoly 28 i Paoly. Ny hafa mamaky izany ho Roma, fomba fiteny milaza ny tontolo manontolo, na akon’ny Romana 15:24. Antsipiriany: mitahiry lovantsofina mahaleo tena ve ny hoe voafatotra impito, sa isa mahazatra? Ary efa midika fahafatesana maritiora ve ny fijoroana ho vavolombelona, sa fijoroana teo amin’ny fitsarana ihany? Maro koa no mampifandray ireo niharam-boina maro be ao amin’ny 6.1 amin’ny fanenjehana tamin’i Nero faritan’i Tacitus (Annals 15.44), na dia tsy manonona emperora aza ilay taratasy.

Famakiana hafa

Daty aloha (tokony ho 70 taor. J.K.). Nanamafy i Edmundson (1913) fa mifanaraka amin’ny korontana tamin’ny 69 taor. J.K. ireo loza ao amin’ny 1.1, ary nosoratana tany am-piandohan’ny 70 taor. J.K. ilay taratasy. Miaro daty manodidina ny 70 koa i Robinson (1976) sy Herron (2008). Amin’io fomba fijery io, taona vitsivitsy taorian’ny fahafatesan’i Paoly no niavian’io fijoroana vavolombelona io.
Elanelam-potoana malalaka na tatỳ aoriana kokoa. Nanamafy i Welborn (1984; 1992) fa tsy voatery manondro fanenjehana tamin’ny andron’i Domitian ny 1.1, ka tsy manana fototra mafy ny daty mahazatra. Amin’io fomba fijery io, mety ho tamin’ny fotoana rehetra teo anelanelan’ny manodidina ny 80 sy 140 taor. J.K. ilay taratasy, ka tsy azo antoka ny elanelany tamin’ny fahafatesan’i Paoly.
Faran’ny Andrefana ho Roma na fomba fiteny. Misy mihevitra fa maty tamin’ny fiafaran’ny fitazonana romana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28 i Paoly. Raisin’izy ireo ilay teny ho Roma, fetra andrefan’ny asany manokana, na ho teny mifanandrify ara-kabary amin’ny hoe izao tontolo izao manontolo. Notanisain’i Lightfoot ireo famakiana ireo ary nolaviny, satria tsy dia mety hiantso an’i Roma ho faran’ny andrefana ny mpanoratra ao Roma.
Fito ho isa mahazatra. Mety ho isa boribory na an’ohatra ireo fanagadrana impito, ao anatin’ny lisitry ny fahoriana manome ohatra, nosoratana hampirisihana ny firaisana, fa tsy fanisana nalaina avy amin’ny firaketana.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CPG 1001; Gregory-Aland 02 (Codex Alexandrinus), London, British Library, Royal MS 1 D VIII, 5th century; 1 Clement incomplete (a leaf lost near the end); Codex Hierosolymitanus 54 (Jerusalem, Holy Sepulchre collection), dated AD 1056, 1 Clement on fols. 51b-70a; formerly no. 456 in the Holy Sepulchre library at Constantinople (Lightfoot 1890)

Loharano

2 Petera 3:15–16: fanondroana aloha ny taratasin’i Paoly ho vondrona iray

Daty: Iadian-kevitra: antenatenan’ny taona 60 taor. J.K. raha nosoratan’i Petera; faramparan’ny taonjato voalohany ka hatramin’ny taonjato faharoa raha mpanoratra hafa nampiasa ny anarany (isa boribory ho an’ny daty natolotra tamin’ny taonjato faharoa ilay fetra ambony 150). Sora-tanana voalohany P72 (taonjato faha-3/faha-4); i Origen no voalohany nanonona ny anarany, niaraka tamin’ny fisalasalana (taonjato faha-3, notononin’i Eusebius).
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: 2 Petera 3:15–16; 2 Petera 3:1; 2 Petera 1:14; Kolosiana 4:16; 1 Tesaloniana 5:27; Galatiana 2:9; Galatiana 2:11–14; Asan’ny Apostoly 15:7–11; 1 Korintiana 6:2
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Ao amin’ny 2 Petera 3:15–16, ilay mpanoratra, miteny amin’ny anaran’i Petera, dia miantso an’i Paoly ho rahalahy malala, miresaka ny taratasiny ho fitambarana efa fantatry ny mpamaky, ary mampitovy laharana azy amin’ny Soratra Masina ankolaka. Anisan’ny vavolombelona voalohany momba ny fahafantarana miaraka taratasin’i Paoly maromaro izy, na dia tsy manonona izay taratasy aza; ary miankina amin’ny daty iadian-kevitra ny lanjany: antenatenan’ny taona 60 raha i Petera no nanoratra, tatỳ aoriana raha mpanoratra hafa nampiasa ny anarany.

Izay hamafisiny

Manondro taratasin’i Paoly maromaro ny 2 Petera 3:15–16, ho fitambarana efa fantatry ny mpamaky, fa tsy taratasy nalefa ho azy ireo ihany. Mihevitra izany fa efa niparitaka tany ankoatry ny toerana nisy ireo nandray azy voalohany ny dika tamin’ny taratasin’i Paoly maromaro; ny baikon’i Paoly mihitsy mba hamakiana ny taratasy amin’ny mpino rehetra sy hampitana azy amin’ny fiangonana eo akaiky (1 Tesaloniana 5:27; Kolosiana 4:16) dia mahatonga izany fiparitahana izany ho azo inoana.
Ampidirin’ilay andalana ankolaka ho isan’ny Soratra Masina ny taratasin’i Paoly; toy izany no fandraisan’ny ankamaroan’ny mpamaky ilay teny, na dia vitsy an’isa aza no mandray azy ho asa soratra hafa amin’ny ankapobeny. Milaza izy fa misy zavatra sarotra ao amin’ireo taratasy ireo ary ahodin’ny mpamaky tsy nandray fampianarana sy tsy miorina tsara, ka efa niadian-kevitra ny fandikana an’i Paoly tamin’ny fotoana nanoratana azy.
Anisan’ny vavolombelona aloha maromaro momba ny famakiana ny taratasin’i Paoly tany ankoatry ny toerana nandefasana azy voalohany izy. Mampiverina an’i Korinto amin’ny 1 Korintiana ny 1 Klementa 47. Fantatr’i Polycarp (Philippians 3.2; 11.2) fa nanoratra ho an’i Filipy i Paoly, ary lazainy fa avy aminy ny fampianarana hita ao amin’ny 1 Korintiana 6:2. Milaza i Ignatius (Ephesians 12.2) fa manonona ny Efesiana amin’ny taratasy rehetra i Paoly, fanitarana ara-kabary izay manondro fa nahalala taratasy maromaro izy.
Ny sora-tanana tranainy indrindra mbola voatahiry misy ilay andalana dia P72 (P. Bodmer VIII, ao amin’ny Tranomboky Vatican ankehitriny), omen’ny INTF daty taonjato faha-3 na faha-4; ny pejy 35–36 ao aminy no mandrakotra ny 2 Petera 3:11–18. Ho fampitahana, tsy misy ny 2 Petera ao amin’ny P46 (daty araka ny INTF tokony ho 200–225), kôdeksa voalohany ahitana taratasin’i Paoly sy ny Hebreo.

Izay tsy hamafisiny

Tsy milaza izy hoe iza na firy amin’ny taratasin’i Paoly no fantatr’ilay mpanoratra. Noho izany, tsy porofo momba ny fitambarana efa nokarakarain’ny mpanonta izy, na fitambarana raikitra misy taratasy telo ambin’ny folo na efatra ambin’ny folo, na kanona efa mihidy.
Tsy mamaha ny maha-mpanoratra na datiny izy. Raha mpanoratra hafa nampiasa ny anaran’i Petera no nanoratra ny 2 Petera, dia mampiseho ny fomba nanehoan’ny mpanoratra tatỳ aoriana ny fiheveran’i Petera an’i Paoly ilay andalana, fa tsy ny tenin’i Petera mihitsy.
Tsy milaza na inona na inona momba ny dian’i Paoly izy, ary tsy manome fanamafisana mahaleo tena ny lalam-pitety na ny fizotry ny fotoana ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana tsikera dia mihevitra fa mpanoratra hafa nampiasa ny anaran’i Petera no nanoratra ny 2 Petera. Tondroiny ny fomba fanoratra sy ny voambolana, izay samy hafa amin’ny 1 Petera; ny fitoviana akaiky amin’ny Joda; ny fandraisana azy miadana sy feno fisalasalana tany am-boalohany (ny fisalasalan’i Origen sy ny nametrahan’i Eusebius azy ho anisan’ny boky iadian-kevitra); ary io fanondroana ny taratasin’i Paoly ho vondrona mitovy laharana amin’ny Soratra Masina io mihitsy. Mamaly ny mpiaro ny maha-mpanoratra an’i Petera fa mety ireo taratasy fantatry ny mpanoratra ihany no tondroin’ilay endrika milaza maro, ary mifanaraka amin’i Petera ny feo mafana nefa milaza ny marina. Adihevitra hafa ny hoe nampiasa ny Apocalypse of Peter ve ny 2 Petera, sa io asa io no nampiasa azy.

Famakiana hafa

Nosoratan’i Petera, antenatenan’ny taona 60. Nanoratra taloha kelin’ny fahafatesany tamin’ny andron’i Nero i Petera, angamba nampiasa mpanoratra mpanampy. Hampiseho ilay andalana fa nadika sy novakina nanerana ny fiangonana ny taratasin’i Paoly tao anatin’ny taona vitsivitsy taorian’ny nanoratana azy; ary nankasitraka azy ilay apostoly efa nifandona taminy (Galatiana 2:11–14), nefa nanohana ny asa fitoriana tamin’ny jentilisa koa (Galatiana 2:9; Asan’ny Apostoly 15:7–11).
Mpanoratra nampiasa anarana hafa, taorian’ny apostoly. Nampiasa ny anaran’i Petera ny mpanoratra tatỳ aoriana, naneho ilay taratasy ho faharoa nosoratan’i Petera sady hafatra fanaovam-beloma (2 Petera 3:1; 2 Petera 1:14). Raha izany, manamarina ny fisian’ny taratasin’i Paoly maromaro nanana fahefana tamin’ny taranaka taorian’ny apostoly ilay andalana, miaraka amin’ny fahatsiarovana an’i Petera sy i Paoly ho nifanaraka.
Taonjato faharoa, taorian’ny Apocalypse of Peter. Manamafy i Jörg Frey fa miankina amin’ny Apocalypse of Peter ny 2 Petera. Hametraka ilay taratasy ho efa lalina tao anatin’ny taonjato faharoa izany, ka ho vavolombelon’ny fomba nandraisana ny taratasin’i Paoly tamin’izany vanim-potoana izany, fa tsy tamin’ny andron’ny apostoly.

Laharana ao amin’ny katalaogy: Gregory-Aland P72 (P. Bodmer VIII, Vatican Library; 2 Peter 3:11-18 on pp. 35-36)

Loharano

Eusebius of Caesarea, Church History, Book III (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.3.1 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History, Book III (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.25.3 ↗
Eusebius of Caesarea (quoting Origen, Commentary on John, Book 5), Church History, Book VI (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.25.8 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Eph. 12.2 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 3.2 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.2 ↗
Clement of Rome (the church at Rome to the church at Corinth), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-2 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P72 — docID 10072 (P72; P. Bodmer VIII, Biblioteca Apostolica Vaticana: 1 Pet 1:1-5:14, 2 Pet 1:1-3:18; P. Bodmer VII, Bibliotheca Bodmeriana: Jude); date III/IV (200-399) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P46 — docID 10046 (P46; Dublin, Chester Beatty Library, CBL BP II, and Ann Arbor, University of Michigan Library, Inv. 6238; date III (A), 200-225) ↗
Wikidata entity: Second Epistle of Peter — Q131178 ↗
Wikidata entity: Papyrus 72 — Q673569 ↗

Ny taratasin’i Ignatius avy any Antiokia momba an’i Paoly

Daty: Matetika tokony ho 105–117 taor. J.K. (faramparan’ny fanjakan’i Trajan) na tatỳ aoriana kelin’izany; miaro ny taona 140 i Barnes (2008). Ny fiheverana fa tena nosoratan’i Ignatius izy ireo ihany no rakotry ny dateFrom sy dateTo; ny vinavina fa hosoka izy ireo kosa hametraka azy tatỳ aoriana tamin’ny taonjato faharoa.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 9:15; Asan’ny Apostoly 10:41; Asan’ny Apostoly 19:1–41; Asan’ny Apostoly 20:17–38; Asan’ny Apostoly 28:14–31; Romana 1:7–15; 1 Korintiana 1:18–20; 1 Korintiana 4:13; 1 Korintiana 6:9–10; 1 Korintiana 15:8–9; 1 Korintiana 15:32; 1 Korintiana 16:8; Efesiana 1:1; 1 Timoty 1:3; 2 Timoty 1:18; 2 Timoty 4:12
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny taratasin’i Ignatius avy any Antiokia, izay matetika omena daty tokony ho 110 taor. J.K. ary nosoratana raha nambenana teny an-dalana ho any Roma izy, dia mampiseho fa efa nomena voninahitra aloha i Paoly ho apostoly sy mpanoratra taratasy, nefa tsy manampy zava-misy vaovao momba ny asany. Ao amin’ny Ign. Eph. 12.2, antsoiny hoe mpiara-nampidirina tamin’i Paoly amin’ny zava-miafina ny Efesiana, izay lazainy fa tononin’i Paoly ‘amin’ny taratasy rehetra’. Ao amin’ny Ign. Rom. 4.3, ampitahainy amin’ny tenany, lehilahy voaheloka, i Petera sy i Paoly, apostoly afaka nandidy.

Izay hamafisiny

Ao amin’ny endrika antonony amin’ny lahatsoratra, izay eken’ny ankamaroan’ny manam-pahaizana, dia antsoin’i Ignatius hoe voahasina sy mendrika ny fankasitrahana rehetra i Paoly, manantena ny hanaraka ny diany izy, ary milaza fa manonona ny Efesiana ‘amin’ny taratasy rehetra’ i Paoly (Ign. Eph. 12.2). Efa nahalala an’i Paoly ho mpanoratra taratasy nifandray akaiky tamin’i Efesosy àry ny eveka siriana iray, ary ho mpanoratra taratasy maromaro araka ny famakiana mahazatra.
Miara-manonona an’i Petera sy i Paoly ny Ign. Rom. 4.3 ho apostoly afaka nanome baiko ny fiangonana romana, zavatra lavin’i Ignatius, gadra voaheloka, ny hanao azy. Ao amin’ireo endrika telo mbola voatahiry amin’ny lahatsoratra ilay andalana: ny fanafohezana siriaka, ny endrika antonony ary ny endrika lava.
Mampiasa indray voambolana avy amin’ny 1 Korintiana i Ignatius. Misy akon’ny 1 Kor 1:18–20 sy 4:13 ao amin’ny Eph. 18.1; ny Rom. 9.2, izay iantsoany ny tenany ho farany indrindra sy toy ny zaza teraka tsy tonga volana, dia misy akon’ny 1 Kor 15:8–9; ary misy akon’ny 1 Kor 6:9–10 ao amin’ny Eph. 16.1 sy Phld. 3.3. Raha atambatra ireo, dia ny 1 Korintiana no tranga mazava indrindra amin’ny taratasin’i Paoly fantany.
Efa voamarina aloha, ary avy amin’ny loharano ivelany, ireo taratasy ireo. I Polycarp (Phil. 13.2) dia miresaka ny fanangonana sy fandefasana ny taratasin’i Ignatius. Manonona ny Ign. Rom. 4.1 i Irenaeus (Haer. 5.28.4) nefa tsy manonona ny anarany; i Eusebius (HE 3.36.12) kosa milaza fa avy amin’i Ignatius ilay teny. Tanisain’i Eusebius ao amin’ny HE 3.36.5–10 ireo taratasy fito mandrafitra ny endrika antonony.

Izay tsy hamafisiny

Tsy fanamarinana mahaleo tena ny Asan’ny Apostoly izany. Tsy manonona mazava ny Asan’ny Apostoly mihitsy i Ignatius. Ny fitoviana akaiky indrindra, ny Smyrn. 3.3 amin’ny Asan’ny Apostoly 10:41, dia mety ho avy amin’ny lovantsofina iombonana ka tsy mampiseho fa namaky ny Asan’ny Apostoly izy. Ao amin’ny endrika lava tamin’ny taonjato fahefatra ihany vao miditra ao amin’ny Eph. 12 ilay filazana fitaovana voafidy (Asan’ny Apostoly 9:15). Tsy vavolombelona misaraka momba ny Asan’ny Apostoly 19–20 ny sary omeny ny fifandraisan’i Paoly tamin’i Efesosy.
Tsy azo raisina ara-bakiteny ny hoe ‘amin’ny taratasy rehetra’, satria amin’ny sasany amin’ireo taratasy lazaina fa an’i Paoly ihany no voatonona i Efesosy (ohatra, 1 Korintiana 15:32; 16:8; 1 Timoty 1:3; 2 Timoty 1:18; 4:12). Tsy mampiseho ilay teny hoe firy na iza amin’ireo taratasy amin’ny anaran’i Paoly no nananan’i Ignatius, ary tsy mamaha raha nanonona an’i Efesosy ny Efesiana 1:1 tany am-boalohany.
Tsy milaza ny Rom. 4.3 fa maty tany Roma i Petera sy i Paoly, na nanorina ny fiangonana romana, na ny baiko nomeny; tsoakevitra sy lovantsofina tatỳ aoriana ireo. Ao amin’ny Eph. 12.2, ilay teny nadikan’i Lightfoot hoe nahazo laza tsara dia nadikan’i Roberts-Donaldson hoe maty maritiora, ka tsy porofo azo antoka momba ny fahafatesan’i Paoly ho maritiora izany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana, manaraka an’i Zahn sy Lightfoot, dia manaiky ny endrika antonony misy taratasy fito ho tena izy, ary mametraka azy amin’ny faramparan’ny fanjakan’i Trajan na tatỳ aoriana kelin’izany; i Barnes miaro ny taona 140. Vitsy an’isa, indrindra i Joly, no mandray ireo taratasy ho hosoka tatỳ aoriana. Momba ny Eph. 12.2, manontany ny mpamaky raha fanitarana ny hoe ‘amin’ny taratasy rehetra’, na midika hoe ‘manerana ny taratasy iray’, na maneho fitambarana fantatra amin’ny taratasin’i Paoly; raha midika hoe voamarina tsara sa maty maritiora ilay teny mamaritra an’i Paoly; ary hoe firy ny taratasy ankoatra ny 1 Korintiana tena nampiasain’i Ignatius.

Famakiana hafa

Hosoka tatỳ aoriana. Asa nosoratana tamin’ny anaran’olona hafa tamin’ny faramparan’ny taonjato faharoa ireo taratasy fito (Joly 1979 no fanazavana malaza indrindra). Amin’io fomba fijery io, mbola mampiseho ny fomba nahatsiarovana an’i Paoly tamin’ny taonjato faharoa ny Eph. 12.2 sy Rom. 4.3, nefa tsy vavolombelona avy ao anatin’ny taranaka iray na roa taorian’ny fahafatesany intsony.
Fanitarana sy fahalalana voafetra. Fanitarana ara-kabary ny hoe ‘amin’ny taratasy rehetra’, ary mety ho tsy nahalala mihoatra firy ny 1 Korintiana i Ignatius. Mety ho avy amin’ny lovantsofina am-bavan’ny fiangonana ny sasany amin’ireo teny mitovitovy amin’ny an’i Paoly, fa tsy avy amin’ny famakiana taratasy an-tsoratra.
Ilay endrika siriaka fohy no tany am-boalohany. Nanamafy i Cureton (1845) fa ireo taratasy siriaka telo nohafohezina ihany no tena izy. Tsy misy toko 12 ny Ephesians amin’ny teny siriaka, ka araka ny fiheverany, tsy tenin’i Ignatius mihitsy ilay andalana milaza ny hoe ‘amin’ny taratasy rehetra’. Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana tatỳ aoriana mandray ny siriaka ho fanafohezana ny endrika antonony.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CPG 1025.1 (Ignatius, Ad Ephesios)

Loharano

Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 12.2 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 4.3 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 9.2 (echo of 1 Cor 15:8-9) ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 18.1 (echo of 1 Cor 1:18-20; 4:13) ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Smyrn. 3.3 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians, shorter (middle) recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Eph. 12 (shorter version) ↗
Ignatius of Antioch (long recension, 4th-century revision), Epistle to the Ephesians, longer recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Eph. 12 (longer version) ↗
Ignatius of Antioch (Syriac abridgment), Epistle to the Romans, Syriac version, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Rom. 4 (Syriac version) ↗
Ignatius of Antioch (long recension, 4th-century revision), Epistle to the Romans, longer recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Rom. 4 (longer version) ↗
ANF editors (A. Roberts, J. Donaldson; A. C. Coxe), Introductory Note to the Epistles of Ignatius, ANF 1 — ANF 1, Introductory Note to the Epistles of Ignatius ↗
Eusebius of Caesarea, Ecclesiastical History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.36.10 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Pol. Phil. 13.2 ↗
Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.28.4 (quoting Ign. Rom. 4.1) ↗
Wikidata: Epistle of Ignatius to the Ephesians — Q65051525 (P7988 CPG 1025.1) ↗
Wikidata: Letters of Ignatius — Q350126 ↗

Ny lisitry ny taratasin’i Paoly ao amin’ny Muratorian Fragment

Daty: Azo inoana fa nosoratana tamin’ny faramparan’ny taonjato faha-2 (tokony ho 170–200, na fiandohan’ny taonjato faha-3 farafahatarany). Vitsy an’isa no mametraka azy amin’ny taonjato faha-4, ary misy tohan-kevitra vao haingana manao azy ho hosoka tamin’ny faramparan’ny Andro Fahagola. Mandrakotra ny fiheverana ny taonjato faha-4 ny dateTo 400, fa tsy ilay teorian’ny hosoka. Antenatenan’ny taonjato faha-8 ilay dika tokana manontolo (Lowe, CLA III 352: ‘VIII med’).
Toerana misy azy ankehitriny: Biblioteca Ambrosiana, Milan (I 101 sup., antsoina koa hoe J 101 sup.)
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 1:1–2; Kolosiana 4:14; Kolosiana 4:16; Romana 15:24–28; 1 Korintiana 1:10–12; Galatiana 5:2–6; 1 Timoty 1:1–2; 2 Timoty 1:1–2; Titosy 1:1–4; Filemona 1:1–3
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

Ny Muratorian Fragment, lisitry ny bokin’ny Testamenta Vaovao amin’ny teny latina, izay matetika omena daty tokony ho 170–200 (misy miaro ny taonjato faha-4), dia mandray taratasin’i Paoly telo ambin’ny folo, anisan’izany ny Filemona, ny Titosy ary roa ho an’i Timoty, ary mandà ny taratasy ‘ho an’ny Laodikeana’ sy ‘ho an’ny Aleksandriana’ ho hosoka. Ao amin’ny sora-tanana iray tany Milan avy amin’ny antenatenan’ny taonjato faha-8 ihany no voatahiry manontolo izy. Mampiseho ny fomba nandraisana ny taratasin’i Paoly izy, fa tsy izay nanoratra azy.

Izay hamafisiny

Mandray taratasy telo ambin’ny folo amin’ny anaran’i Paoly ilay lahatsoratra mbola voatahiry. Misy taratasy ho an’ny fiangonana fito (ny Korintiana, Efesiana, Filipiana, Kolosiana, Galatiana, Tesaloniana ary ny Romana), misy taratasy faharoa avy ho an’ny Korintiana sy ny Tesaloniana, miampy iray ho an’i Filemona, iray ho an’i Titosy ary roa ho an’i Timoty. Tondroin’ilay sombin-dahatsoratra ankolaka io isa io fa tsy lazainy mihitsy, ary tsy manonona ny Hebreo izy.
Faritany ho taratasy manokana ny ho an’i Filemona, i Titosy ary i Timoty, izay mbola raisin’ny Fiangonana Katolika (izany hoe maneran-tany) ho masina sy ampiasainy amin’ny fitsipi-pifehezan’ny fiangonana. Laviny ho hosoka tamin’ny anaran’i Paoly, mifandray amin’ny fampianaran-dison’i Marcion, ny taratasy ‘ho an’ny Laodikeana’ sy ‘ho an’ny Aleksandriana’. Nanavaka ny taratasy noraisina ho an’i Paoly sy ireo nosoratana tamin’ny anarany àry ny mpanoratra.
Lazainy fa an’i Lioka, ilay mpitsabo noraisin’i Paoly ho namany, ny asan’ny apostoly rehetra, ary nalefa ho an’i Teofilo ilay boky. Hazavainy ny tsy nilazan’ny Asan’ny Apostoly ny fahafatesan’i Petera na ny dian’i Paoly avy tany Roma ho any Espaina: araka ny filazany, izay hitan’i Lioka maso ihany no nosoratany.
Kôdeksa latina misy soratra unsiala avy amin’ny taonjato faha-8, avy amin’ny tranombokin’i Bobbio, no hany dika manontolo; ao amin’ny Biblioteca Ambrosiana, Milan, izy ankehitriny. Ny CLA nataon’i Lowe dia mihevitra azy ho avy amin’ny antenatenan’ny taonjato faha-8, ary azo inoana fa nosoratana tao Bobbio. Navoakan’i Muratori tamin’ny 1740 izy (fanamarihana fanokafana ao amin’ny ANF). Misy fehezanteny vitsivitsy voatahiry koa ao amin’ny sora-tanana Monte Cassino misy ny taratasin’i Paoly.

Izay tsy hamafisiny

Mampiseho izy hoe iza amin’ireo taratasy no noraisin’ny mpanoratra sy ny vondrona nisy azy ho an’i Paoly, tamin’ny daty sy toerana iadian-kevitra nanaovana ilay lisitra. Tsy mamaha samirery izay nanoratra ny Taratasy Pastoraly na taratasy hafa iadian-kevitra izy.
Ny filazany fa nandeha avy tany Roma ho any Espaina i Paoly dia mitatitra finoana nananan’ny mpanoratra, nampiasaina hanazavana ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly. Tsy porofo mahaleo tena fa tena nitranga ilay dia izany.
Tsy vavolombelona tamin’ny taonjato voalohany izy, ary iadian-kevitra ny datiny sy ny niaviany, ka tsy afaka manaporofo kanona efa mihidy tamin’ny 200 taor. J.K. izy. Manatsotra koa ny fanamarihany ara-tantara: lazainy fa manaraka an’i Jaona, izay nialoha lalana azy, i Paoly amin’ny fanoratana ho an’ny fiangonana fito, izay tsy fizotry ny fotoana azo itokiana.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Zavatra roa indrindra no iorenan’ny daty faramparan’ny taonjato faha-2: ny filazana fa nanoratra ny Shepherd ‘vao haingana tokoa, amin’izao androntsika izao’ i Hermas tamin’ny andron’i Pius, evekan’i Roma teo antenatenan’ny taonjato faha-2, ary ireo vondrona lavin’ilay lisitra (Marcion, Valentinus, ny Montanista). I Sundberg (1973) sy Hahneman (1992) miaro lisitra tatsinanana tamin’ny taonjato faha-4; i Rothschild (2018) kosa miaro hosoka tamin’ny faramparan’ny Andro Fahagola. Mamaly i Ferguson, Hill, Verheyden, Schnabel ary Guignard fa tontolo tandrefana manodidina ny 200 no mifanaraka indrindra. Araka ny fanadihadian’i Schnabel tamin’ny 2014, mitsikera an’i Hahneman ny ankamaroan’ny valinteny. Ilay teny nadikan’ny ANF tamin’ny 1886 hoe ‘nalefa hanohitra ny fampianaran-dison’i Marcion’ dia matetika kokoa vakina ho hosoka natao hanohanana ny fampianaran-dison’i Marcion.

Famakiana hafa

Lisitra tatsinanana tamin’ny taonjato fahefatra. Malalaka ny fandraisan’i Sundberg sy Hahneman ny hoe ‘vao haingana tokoa, amin’izao androntsika izao’, ary ampidiriny miaraka amin’ny katalaogin’ny kanona tamin’ny taonjato faha-4 ilay lahatsoratra. Apetrak’i Hahneman ho tokony ho 375 tany Syria na Palestina izy. Amin’io fomba fijery io, mampiseho ny fandraisana ireo taratasy telo ambin’ny folo mitovy amin’ny anaran’i Paoly tamin’ny taonjato faha-4 ilay lisitra, fa tsy tamin’ny taonjato faha-2.
Hosoka tamin’ny faramparan’ny Andro Fahagola. Manamafy i Rothschild fa nosoratana tatỳ aoriana ilay lisitra ary natao ho toa aloha, ka fitaovana ara-literatiora ny fanondroany an’i Pius. Mamaly i Guignard fa nampiasa ilay lahatsoratra i Chromatius avy any Aquileia (maty 407), ary sarotra ampifanarahana amin’ny hosoka tandrefana tatỳ aoriana ny lahatsoratra grika tany am-boalohany.
Ny maha-izy ireo taratasy nolavina. Misy mandray ilay ‘Laodikeana’ nolavina ho lohateny nomen’i Marcion ilay taratasy nantsoin’ny fiangonana hoe Efesiana (Tertullian, Against Marcion 5.17). Ny hafa mihevitra taratasy misaraka nosoratana tamin’ny anaran’olona hafa, toy ilay Epistle to the Laodiceans latina fohy hita ao amin’ny Baiboly latina tatỳ aoriana. Tsy fantatra ilay taratasy ‘ho an’ny Aleksandriana’, ary vinavina ny fampitoviana azy amin’ny Hebreo.

Laharana ao amin’ny katalaogy: CLA III 352

Loharano

Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Laodiceans and Alexandrians (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Acts and Theophilus (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Peter's passion and Paul's journey to Spain (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 4 (ANF 5:604) ↗
ANF vol. 5 editors (editorial headnote), Ante-Nicene Fathers vol. 5, note to 'Canon Muratorianus' — ANF 5:603, headnote (CCEL note 4977) ↗
Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗
Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17 ↗
Wikidata item: Muratorian fragment — Q692665 ↗

Dionysio avy any Korinto, Gaio mpanoratra romana ary Tertullian momba ny fahafatesan’i Paoly tany Roma

Daty: Dionysio avy any Korinto tokony ho 170 taor. J.K. (taratasy ho an’ny fiangonana romana tamin’ny andron’i Soter eveka); Gaio mpanoratra romana sy Tertullian tokony ho 200 taor. J.K.; natambatra tsikelikely ny Church History nosoratan’i Eusebius ary vita tamin’ny taona 320. Amin’ny endrika teny notononin’i Eusebius ihany no voatahiry ny tenin’i Dionysio avy any Korinto sy i Gaio mpanoratra romana.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 18:1–11; Asan’ny Apostoly 22:25–28; Asan’ny Apostoly 28:16; Asan’ny Apostoly 28:30–31; 1 Korintiana 1:12; 1 Korintiana 3:6–10; 1 Korintiana 4:15; Romana 1:13; Romana 15:20–23; Romana 15:24–28; Filipiana 1:25–26; Filipiana 2:24; Filemona 1:22; 2 Timoty 4:6–8; 2 Timoty 4:16–18
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Famakiana nentim-paharazana

Mifototra amin’ny lovantsofin’ny fiangonana ny famonoana an’i Paoly tany Roma, fa tsy amin’ny Asan’ny Apostoly, izay mifarana alohan’ny hamahana ny fitsarana azy. Milaza i Dionysio avy any Korinto (tokony ho 170) fa tamin’ny fotoana nifanarakaraka no nahafatesan’i Petera sy i Paoly ho maritiora. I Gaio mpanoratra romana (tokony ho 200) dia manondro ny tsangambaton’ireo apostoly ao Vatican sy amin’ny Lalana Ostiana; i Tertullian (tokony ho 200) manondro fanapahan-doha. Tsy manonona toerana ny vavolombelona lehibe talohan’izy ireo, ny 1 Klementa 5 (matetika omena daty tokony ho 96). I Eusebius (fiandohan’ny taonjato faha-4) no voalohany milaza mazava famotsorana sy fanagadrana fanindroany.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy misy manome ny fiampangana, ny fitsarana na ny toerana namonoana; ary tsy misy mamaritra ny datin’ny fahafatesana afa-tsy amin’ny fampifandraisana azy amin’i Petera na i Nero. Amin’ny sombin-dahatsoratra nofidin’i Eusebius ihany no ahatongavan’i Dionysio avy any Korinto sy i Gaio mpanoratra romana amintsika. Fantatr’i Tertullian ny asa soratra momba an’i Paoly sy Tekla, ary nolaviny ho hosoka izany; matetika no ampitovina amin’ny Acts of Paul izy io, izay ny Martyrdom ao anatiny koa milaza fa nasain’i Nero notapahina ny lohan’i Paoly. Tsy azo lavina ny mety hisian’ny lovantsofina iombonana.
Tsy milaza i Gaio mpanoratra romana fa fasana ireo tsangambato, na hoe iza amin’ireo toerana no an’ny apostoly iza. Fandikana nataon’i Eusebius ny fandraisana azy ho toerana fandevenana. Avy amin’ny lovantsofina romana ny fanomezana ny Lalana Ostiana ho an’i Paoly, fa tsy avy amin’ny tenin’i Gaio mpanoratra romana.
Tsy misy mpanoratra talohan’i Eusebius milaza mazava ny famotsorana sy fanagadrana fanindroany, na dia mety hanondro asa taorian’ny Asan’ny Apostoly 28 aza ny 1 Klementa 5 (ny faran’ny Andrefana indrindra) sy ny dia nankany Espaina ao amin’ny Muratorian Fragment. Miankina amin’ny maha-taratasin’i Paoly ny 2 Timoty sy ny nanoratana azy taorian’ny Asan’ny Apostoly ilay fandrafetana, izay samy iadian-kevitra.
Tsy azo itokiana amin’ny antsipiriany rehetra i Dionysio avy any Korinto. Sarotra ampifanarahana amin’ny Asan’ny Apostoly 18:1–11 sy ny taratasin’i Paoly mihitsy ny filazany fa niara-nanorina ny fiangonan’i Korinto sy i Roma i Petera sy i Paoly (1 Korintiana 3:6–10; 4:15; Romana 1:13; 15:20–23). Noheverin’i McGiffert fa azo inoana fa avy amin’ny antokon’i Kefasy ao amin’ny 1 Korintiana 1:12 ny ampahany tamin’ilay lovantsofina momba an’i Korinto.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ny ankamaroan’ny mpahay tantara manaiky fa maty tany Roma i Paoly. Ny fanontaniana misokatra dia ny halehiben’ny zavatra ampian’ny vavolombelona tsirairay amin’ny fomba mahaleo tena. Mety hanamarika fasana na toerana namonoana ireo tsangambato lazain’i Gaio mpanoratra romana. Miankina indrindra amin’ny maha-taratasin’i Paoly mihitsy ny 2 Timoty, nosoratana taorian’ny Asan’ny Apostoly, ny famotsorana sy fanagadrana fanindroany, zavatra mampisalasala ny manam-pahaizana maro. Lavin’i Brent Shaw ny hoe fanenjehana tamin’ny andron’i Nero no nahafaty an’i Petera sy i Paoly. Miaro ny tatitr’i Tacitus momba izany fanenjehana izany i Christopher Jones. Lavin’i Otto Zwierlein ny hoe efa tany Roma i Petera, ka misy fiantraikany amin’ny filazan’i Dionysio avy any Korinto fa niara-maty maritiora izy roa izany.

Famakiana hafa

Famotsorana, asa fitoriana fanampiny, fahafatesana tamin’i Nero. Nafahana taorian’ireo roa taona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 28:30–31 i Paoly, ary nanohy niasa, angamba tany atsinanana ary angamba tany Espaina (Romana 15:24, 28), talohan’ny fisamborana fanindroany sy ny namonoana azy tamin’ny andron’i Nero, teo antenatenan’ny taona 60. Izany no fitantaran’i Eusebius, izay matetika arahina amin’ireo manaiky ny 2 Timoty ho an’i Paoly. Raha avy tamin’ny fitazonana tany Roma ny Filipiana sy ny Filemona, dia manantena famotsorana i Paoly ao (Filipiana 1:25–26; 2:24; Filemona 1:22).
Fitazonana romana tokana niafara tamin’ny fahafatesana. Amin’io fomba fijery io, tsy nafahana mihitsy i Paoly. Niafara tamin’ny famonoana azy ny fitazonana faritan’ny Asan’ny Apostoly 28, ary tsoahina avy amin’ny Taratasy Pastoraly ilay fanagadrana fanindroany. Efa nanamarika i McGiffert (1890) fa ny ankamaroan’ny manam-pahaizana mandà ny maha-tena an’i Paoly ny Pastoraly dia mandà koa ny fanagadrana fanindroany.
Fahafatesana tany Roma tsy nisy fanenjehan’i Nero. Manamafy i Brent Shaw fa maneho hevitra tamin’ny andron’i Tacitus mihitsy ny fitantarany an’i Nero manenjika kristiana. Raha izany, mety ho fandrafetana tatỳ aoriana ny fifandraisana eo amin’ny fahafatesan’ireo apostoly sy i Nero. Mamaly i Christopher Jones fa tsy misy antony tokony hisalasalana amin’ny tatitr’i Tacitus.
Fahafatesan’i Petera ho maritiora tany Roma ho fandrafetana tatỳ aoriana. Manamafy i Otto Zwierlein fa tsy tonga tany Roma mihitsy i Petera. Raisiny ho fivoarana ara-literatiora tamin’ny taonjato faharoa ny lovantsofina mampiaraka an’i Petera sy i Paoly, anisan’izany ny taratasin’i Dionysio avy any Korinto. Mahakasika ny filazana fa niara-maty maritiora izy roa izany kokoa noho ny fahafatesan’i Paoly tany Roma, satria ny Asan’ny Apostoly mihitsy no mitondra an’i Paoly any.

Loharano

Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.6-7 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.8 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.5 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.2 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 4.23.9 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.20.3 ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Praescr. 36, on Peter and Paul ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Praescr. 36, on the apostle John ↗
ANF editors, The Prescription against Heretics, ANF vol. 3, footnote — Praescr. 36, ANF footnote on 'a death like John's' (CCEL note 2235) ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.22.2 (CCEL footnote 474), opening ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.22.2 (CCEL footnote 474), on the second imprisonment ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.25.8 (CCEL footnote 555) ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.25.8 (CCEL footnote 556) ↗
Tertullian, On Baptism (S. Thelwall, 1885) — De bapt. 17 ↗
Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 5 ↗
Wikidata item: Caius (early 3rd-century Christian author) — Q2441699 ↗
Pleiades place record: Via Ostiensis — 390205932 ↗

Ny fanontana misy taratasin’i Paoly folo nataon’i Marcion (ny ‘Apostolikon’)

Daty: Antenatenan’ny taonjato faharoa. Apetrak’i Tertullian tamin’ny andron’i Antoninus Pius (138–161) i Marcion; tsy fantatra ny datin’ilay fanontana, ary mety ho talohan’izany. Ny elanelana 138–161 eto dia ny fotoana niasan’i Marcion, fa tsy datin’ilay fanontana.
Toerana misy azy ankehitriny: Fampitana lahatsoratra (very; narafitra avy amin’ny teny notononin’i Tertullian, Epiphanius sy ny hafa)
Mifandray amin’ny: Kolosiana 4:16; Efesiana 1:1; Efesiana 2:12; 1 Timoty 6:7; 1 Timoty 6:10
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Tohanan’ny loharano

I Marcion avy any Pontus, mpampianatra teo antenatenan’ny taonjato faharoa, dia nampiasa fanontana misy taratasy folo amin’ny anaran’i Paoly, ka ny Galatiana no voalohany. Tsy nisy ny 1 Timoty, 2 Timoty ary Titosy tao, ary araka an’i Tertullian, nomeny lohateny hoe ‘Ho an’ny Laodikeana’ ny Efesiana. Very izy ary amin’ny alalan’ny mpanohitra ihany no ahafantarana azy, indrindra i Tertullian (nanomboka tokony ho 207) sy i Epiphanius (faramparan’ny taonjato fahefatra). Mampiseho izy fa efa natambatra ho fanontana tokana ny taratasy folo teo antenatenan’ny taonjato faharoa. Tsy afaka mamaritra samirery ny datin’ny Pastoraly izy.

Izay hamafisiny

Niasa teo antenatenan’ny taonjato faharoa i Marcion. I Justin Martyr, notononin’i Eusebius (Church History 4.11.9), dia milaza azy ho mbola velona sy mampianatra. Antsoin’i Tertullian hoe mpampianatra diso tamin’ny fanjakan’i Antoninus Pius, 138–161, izy (Against Marcion 1.19.2). Efa ampangain’i Irenaeus ho nanala tamin’ny taratasin’i Paoly izay nanonona ny Mpanao izao tontolo izao ho Rain’i Kristy izy (Against Heresies 1.27.2).
Manohitra ny famakian’i Marcion ny taratasy folo araka izao filaharana izao i Tertullian ao amin’ny Against Marcion boky 5: Galatiana, 1 Korintiana sy 2 Korintiana, Romana, 1 Tesaloniana sy 2 Tesaloniana, ‘Laodikeana’ (Efesiana), Kolosiana, Filipiana ary Filemona. I Epiphanius (Panarion 42), vavolombelona tatỳ aoriana izay milaza fa avy amin’ny lahatsoratr’i Marcion mihitsy no iadiany hevitra, dia manome ireo folo ihany, ka ny Galatiana no voalohany; nefa Efesiana no anarany, ary ataony fahasivy ny Filemona ary fahafolo ny Filipiana.
Tsy tao amin’ilay fanontana ny 1 Timoty, 2 Timoty ary Titosy. Milaza i Tertullian fa neken’i Marcion ilay taratasy fohy manokana ho an’i Filemona, fa nolaviny kosa ny taratasy ho an’i Timoty sy i Titosy (Against Marcion 5.21.1). Tsy hita amin’ireo lisitra roa ny Hebreo.
Tamin’ny fampiasan’ny mpanaraka an’i Marcion, dia ‘Ho an’ny Laodikeana’ no lohatenin’ilay taratasy fantatry ny fiangonana ho Efesiana. Rehefa miresaka ny Efesiana 2:12 i Tertullian, dia milaza fa heverin’ireo mpampianatra diso ho nosoratana ho an’ny Laodikeana izy, ary i Marcion no omeny tsiny noho ilay lohateny vaovao (Against Marcion 5.11.12; 5.17.1). I Epiphanius (Panarion 42) kosa mitanisa ny Efesiana, nefa milaza fa nanana ampahany tamin’ny antsoina hoe ‘Laodikeana’ koa i Marcion.

Izay tsy hamafisiny

Tsy manome ny teny marina nampiasain’i Marcion izy. Amin’ny teny notononina sy famerenana amin’ny teny hafa ataon’ny mpanohitra ihany no ahitana ilay lahatsoratra, ka samy hafa ny fanarenana maoderina azy; ary mety ho vakiteny tranainy kokoa nolovainy ny sasany amin’ireo vakiteny nomena tsiny an’i Marcion.
Tsy mampiseho ny fotoana na izay nanoratra ny Taratasy Pastoraly izy. Mifanaraka amin’ny filazan’i Tertullian fa nolavin’i Marcion izy ireo ny tsy fisiany. Mifanaraka koa amin’ny tsy nahafantaran’i Marcion azy ireo izany, na amin’ny nanoratana azy ireo tatỳ aoriana.
Tsy mampiseho izy fa nalefa tany Laodikea tany am-boalohany ny Efesiana. Mety ho tsoakevitra avy amin’ny Kolosiana 4:16 ny lohatenin’i Marcion, nampiharina tamin’ny dika tsy nisy ny adiresin’i Efesosy. Raisin’i Tertullian ho zava-baovao nataon’i Marcion ilay lohateny.
Tsy mampiseho izy fa i Marcion no namorona ny fitambaran’ny taratasy amin’ny anaran’i Paoly, na hoe valin-kafatra taminy fotsiny ny Testamenta Vaovaon’ny fiangonana.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Fanontaniana telo no mbola misokatra. Voalohany, i Marcion ve no nanangona ilay fanontana sa nandova azy, ary hatraiza ny nanovàny azy? Ny mpitsikera azy milaza fa niniany nesorina ny ampahany (Tertullian, Against Marcion 5.13.4). Manamafy i Clabeaux sy Schmid fa efa niely ny maro tamin’ireo vakiteniny, ka fitambarana nolovainy no novolavolainy. Faharoa, midika ve ny tsy fisian’ny 1 Timoty, 2 Timoty ary Titosy fa nolaviny izy ireo, araka ny filazan’i Tertullian? Mety ho tsy fantany izy ireo, na mbola tsy voasoratra. Fahatelo, mitahiry adiresy tena izy ve ny ‘Laodikeana’ ho an’ny taratasy izay tsy hita amin’ny dika aloha iray farafahakeliny (P46) ny adiresin’i Efesosy? Sa avy amin’ny Kolosiana 4:16 no nanatsoahan’i Marcion izany?

Famakiana hafa

Loharano

Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11.12 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13.4 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.19.2 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.15 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.27.2 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 4.11.9 (quoting Justin) ↗
Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r ↗

Irenaeus avy any Lyon momba ny taratasy pastoraly sy ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly

Daty: Tokony ho 180 taor. J.K. (nosoratana fony i Eleutherius no mpitandrina tany Roma ny Boky III; omena fe-potoana telo ambin’ny folo taona izy ao amin’i Eusebius, mifarana amin’ny taona fahafolo nanjakan’i Commodus, tokony ho 189)
Toerana misy azy ankehitriny: Lahatsoratra nampitain’ny sora-tanana (fandikan-teny latina tranainy ihany no mitahiry azy manontolo; misy ampahany amin’ny teny grika voatahiry ao amin’ny teny nalain’i Hippolytus, Epiphanius ary Eusebius)
Mifandray amin’ny: 1 Timoty 1:4; 1 Timoty 6:7; 1 Timoty 6:10; 1 Timoty 6:20; 2 Timoty 4:10–11; 2 Timoty 4:21; Titosy 3:10; Kolosiana 4:14; Galatiana 2:1–2; Asan’ny Apostoly 9:15–16; Asan’ny Apostoly 11:27–30; Asan’ny Apostoly 15:1–4; Asan’ny Apostoly 16:8–13; Asan’ny Apostoly 20:5–6; Asan’ny Apostoly 27:1–28:16
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Voamarina mivantana

I Irenaeus avy any Lyon, izay nanoratra ny Against Heresies tokony ho 180 taor. J.K., dia manonona mazava ny taratasy ho an’i Timoty sy Titosy ho taratasin’i Paoly, ary milaza fa i Lioka, izay antsoiny hoe namana tsy nisaraka tamin’i Paoly, no nanoratra ny Filazantsara sy ny Asan’ny Apostoly. Anisan’ny vavolombelona tranainy indrindra azo faritana daty momba ireo fanondroana mpanoratra roa ireo izy. Mampiseho ny fomba nandraisana ireo boky tamin’izany izany; tsy mamaha ny resaka mpanoratra, satria ny Asan’ny Apostoly ihany no anisan’ny iorenan’ny filazany fa naman’i Paoly i Lioka.

Izay hamafisiny

Efa noraisina ho taratasin’i Paoly ny taratasy ho an’i Timoty sy Titosy tany amin’ireo fiangonana nisoloan’i Irenaeus tena, tokony ho 180 taor. J.K. Manonona an’i Paoly izy rehefa maka teny ao amin’ny 2 Timoty (Against Heresies 3.3.3; 3.14.1) sy ny Titosy (1.16.3; 3.3.4), manonona ny 1 Timoty 1:4 ho tenin’ny apostoly ao amin’ny teny fampidirana voalohany, ary manome ilay asa lohateny nalaina avy amin’ny 1 Timoty 6:20 (5, teny fampidirana; Eusebius, Church History 5.7.1).
Manondro an’i Lioka, izay antsoiny hoe naman’i Paoly, ho mpanoratra ny Filazantsara fahatelo i Irenaeus (3.1.1), ary mandray ny Asan’ny Apostoly ho asan’i Lioka. Maka teny ao amin’ireo andalana mampiasa ny hoe izahay ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16 sy 20 izy, ary mamintina ny sisa amin’ilay dia, hatramin’ny fiantsambo mankany Potioly sy Roma, ho fitantaran’i Lioka manokana ny zava-nitranga hitany (3.14.1). Ambarany koa fa i Lioka no nitantara ny fiantsoana an’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly (3.15.1).
Miara-mamaky ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasin’i Paoly izy. Manohana ny hevitra izy fa ilay fitsidihana tany Jerosalema ao amin’ny Galatiana 2:1–2 no ilay voalazan’ny Asan’ny Apostoly 15:2, noho ny resaka famorana, ka mifanaraka amin’ny fitantaran’i Lioka ny filazan’i Paoly (3.13.3). Mbola iadian-kevitra raha mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 15 ny Galatiana 2, na amin’ilay fitsidihana nandritra ny mosary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:27–30.
Azo apetraka amin’ny fotoana naha-mpitandrina an’i Eleutherius ny Boky III. Manomboka amin’i Linus, izay ampitovin’i Irenaeus amin’ilay Linus ao amin’ny taratasy ho an’i Timoty, ka hatramin’i Eleutherius, izay mpitandrina tamin’izay, ny lisitry ny mpitondra fiangonana tany Roma ao anatiny (3.3.3). Manonona ilay lisitra amin’ny teny grika i Eusebius ary, miorina amin’izany, milaza fa nosoratana tamin’ny andron’i Eleutherius ilay asa (Church History 5.5.9; 5.6.1).

Izay tsy hamafisiny

Tsy manaporofo ho azy fa i Paoly no nanoratra ny taratasy pastoraly na i Lioka no nanoratra ny Asan’ny Apostoly izany. Maherin’ny zato taona taorian’i Paoly no nanoratan’i Irenaeus, tao anatin’ny fanoherany ireo noheveriny ho mpampianatra hevi-diso. Ny andalana mampiasa ny hoe izahay ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ny Kolosiana 4:14 ary ny 2 Timoty 4:11 ihany no anisan’ny iorenan’ny filazany fa naman’i Paoly i Lioka.
Tsy io no soritra voalohany amin’ireo boky. Misy fitoviana amin’ny 1 Timoty efa aloha kokoa ao amin’ny taratasin’i Polycarp ho an’ny Filipiana (4.1), na dia tsy manonona an’i Paoly aza izany. Fanondroana mazava ny mpanoratra no marihin’i Irenaeus, fa tsy fampiasana voalohany. Tsy izy irery koa: manondro an’i Lioka ho mpanoratra ny Asan’ny Apostoly ny Muratorian Fragment, izay iadian-kevitra ny datiny, ary mitanisa taratasy iray ho an’i Titosy sy roa ho an’i Timoty ho isan’ny taratasin’i Paoly.
Lovantsofin’ny fiangonana tamin’ny faramparan’ny taonjato faharoa ny lisitry ny fifandimbiasan’ny mpitondra omeny, izay mametraka an’i Linus ho mpitandrina voalohany tany Roma. Tsy manamafy amin’ny fomba mahaleo tena ny fomba nandaminana ny fiangonana tany Roma tamin’ny andron’i Paoly izany.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mizarazara ny mpikaroka amin’izay porofo omen’ny tenivavolombelon’i Irenaeus. Maro amin’ny mpikaroka mpitsikera no mihevitra fa mpanoratra hafa nampiasa ny anaran’i Paoly no nanoratra ny taratasy pastoraly, ary misalasala fa naman’i Paoly no nanoratra ny Asan’ny Apostoly; misy mametraka ny Asan’ny Apostoly amin’ny taonjato faharoa, ary ampifandraisin’i Tyson amin’ny adihevitra momba an’i Marcion izany. Araka io fomba fijery io, ny fandraisana ireo boky no vavolombelomin’i Irenaeus, fa tsy ny niandohany. Ny hafa kosa mihevitra fa mitahiry lovantsofina taloha mifanaraka amin’ny lahatsoratra ireo fanondroany mpanoratra tsy miovaova. Milaza i Tertullian fa nolavin’i Marcion ny taratasy pastoraly; iadian’ny mpikaroka hevitra raha nolaviny ireny na tsy fantany mihitsy.

Famakiana hafa

Fifanarahan-kevitra tatỳ aoriana. Efa raikitra ireo fanondroana mpanoratra ireo tany amin’ny fiangonana fantatr’i Irenaeus tany Gaul, Roma ary Asia, tokony ho 180; nefa mety ho nahatonga izany fifanarahan-kevitra izany ny fielezan’ireo boky nandritra ny am-polony taona. Araka io fomba fijery io, mety ho taorian’i Paoly no nanoratana ny taratasy pastoraly, ary mpanoratra tatỳ aoriana no nanoratra ny Asan’ny Apostoly, ka ny fandraisana ireo boky ihany no vavolombelomin’i Irenaeus.
Lovantsofina taloha voatahiry. Milaza i Irenaeus fa nahita an’i Polycarp izy tamin’ny fahatanorany, ary miantso ny fiangonana naorin’ny apostoly ho vavolombelona. Araka io fomba fijery io, lovantsofina efa raikitra no ampitainy. Rehefa ampiarahina amin’ireo andalana mampiasa ny hoe izahay ao amin’ny Asan’ny Apostoly izany, dia manohana an’i Lioka ho mpanoratra ny Asan’ny Apostoly ary mifanaraka amin’ny fiheverana an’i Paoly ho mpanoratra ny taratasy pastoraly.
Fanatsoahan-kevitra avy amin’ny lahatsoratra ny ampahany. Mety ho tamin’ny fiaraha-mamaky ireo andalana mampiasa ny hoe izahay ao amin’ny Asan’ny Apostoly sy ny Kolosiana 4:14 ary ny 2 Timoty 4:11 no nanondroan’i Irenaeus an’i Lioka. Raha izany, dia tsy mahaleo tena tanteraka amin’ireo porofo ao amin’ny Testamenta Vaovao izay ampiasana azy ho fanohanana ny tenivavolombelony.

Loharano

Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1, preface 1 (ANF editors' note identifies 1 Tim 1:4) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.1.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.3.3 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.3.4 (Titus 3:10 cited as Paul's) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.13.3 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.14.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.15.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.16.3 (Titus 3:10 cited as Paul's command) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5, preface (the work's title adopts the phrase of 1 Tim 6:20) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.5.9 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.6.1 (Greek text of Haer. 3.3.3) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.7.1 (title Irenaeus gave his five books) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.8.3 (Greek text of Haer. 3.1.1) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.22 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗
Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 2 (printed in ANF 5 among the 'Fragments of Caius') ↗
Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (printed in ANF 5 among the 'Fragments of Caius') ↗
Polycarp, Epistle to the Philippians (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Phil. 4.1 (parallels 1 Tim 6:7, 10 without naming Paul) ↗

Ny Acts of Paul and Thecla sy ny filazalazana tranainy indrindra momba an’i Paoly

Daty: Nosoratana talohan’ny On Baptism an’i Tertullian (tokony ho 200 taor. J.K.; napetrak’i Ramsay tokony ho 195), azo inoana fa tokony ho 150–200 taor. J.K.; tokony ho 160 taor. J.K. no naroson’i M. R. James (1924). Tatỳ aoriana lavitra ireo sora-tanana mbola voatahiry.
Toerana misy azy ankehitriny: Lahatsoratra nampitain’ny sora-tanana (amin’ny teny grika, miaraka amin’ny dika kopta, latina, siriaka ary teny hafa)
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 13:50–51; 2 Timoty 1:15–18; 2 Timoty 2:17–18; 2 Timoty 3:11; 2 Timoty 4:10; 2 Timoty 4:19; 2 Korintiana 10:10; Galatiana 4:13–14
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Famakiana nentim-paharazana

Mampiseho ny fomba nahatsiarovan’ny Kristiana tamin’ny taonjato faharoa sy nakany sary an-tsaina an’i Paoly ny Acts of Paul and Thecla; tsy fitantarana mahaleo tena ny diany izy io. Ity tantara noforonina ity, izay fizarana iray tao amin’ny Acts of Paul sady niparitaka nitokana koa, dia mirakitra ny filazalazana tranainy indrindra fantatra momba ny endrik’i Paoly. I Tertullian, izay nanoratra tokony ho 200 taor. J.K., dia milaza fa loholona iray tany Asia no nanoratra asa momba an’i Thecla tamin’ny anaran’i Paoly noho ny fitiavany an’i Paoly, ary nesorina tamin’ny toerany izy.

Izay hamafisiny

Efa nisy asa tamin’ny anaran’i Paoly nampiasa ny ohatr’i Thecla hiarovana ny fampianarana sy fanaovana batisa ataon’ny vehivavy, tokony ho 200 taor. J.K. Milaza i Tertullian fa loholona iray tany Asia no nanoratra izany, toy ny hoe hanampy ny lazan’i Paoly; rehefa voaporofo ny nataony ary niaiky izy fa noho ny fitiavany an’i Paoly no nanaovany izany, dia nesorina tamin’ny toerany (On Baptism 17.5).
Manome ny filazalazana tranainy indrindra fantatra momba ny endrik’i Paoly izy io: fohy, sola, mivilana miolika ny ranjo, matanjaka vatana, mitohy ny volomaso ary somary lava orona, feno fahasoavana, indraindray toa olombelona ary indraindray manana tarehin’anjely (Acts of Paul and Thecla 3).
Manomboka amin’i Paoly miakatra ho any Ikonioma izy io rehefa avy nandositra an’i Antiokia any Pisidia, tahaka ny ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13:50–51, raha miandry azy eo amin’ny lalana mankany Lystra i Onesiforosy (ampitahao amin’ny 2 Timoty 3:11). Mampiasa anarana hita koa ao amin’ny 2 Timoty izy io (Demasy, Hermogenes, Onesiforosy, Titosy), ary manome an’i Demasy sy Hermogenes ny fampianarana fa efa nitranga ny fitsanganana amin’ny maty, izay lazain’ny 2 Timoty 2:17–18 fa fampianaran’i Hymenaeus sy Philetus.
Efa nosokajin’i Eusebius ho isan’ny asa nolavina, ivelan’ireo boky nekena, ny Acts of Paul tamin’ny fiandohan’ny taonjato fahefatra (Church History 3.25.4).

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho ny tena endrik’i Paoly izy io. Mety ho sivifolo taona na mihoatra taorian’ny nahafatesany no nanoratana ilay filazalazana, ary isan’ny olona ao amin’ilay tantara ihany i Titosy, izay voalaza ho loharanom-baovao.
Tsy vavolombelona mahaleo tena manamarina ny Asan’ny Apostoly izy io. Mety ho nalaina tamin’ny Asan’ny Apostoly sy ny 2 Timoty ny toerana sy anarana ao anatiny, ka tsy manampy fanamafisana hafa ny fifanarahana amin’ireo boky ireo.
Tsy manamafy ny fitsapana niaretan’i Thecla, ny fahagagana nataony na ny anjara asan’i Tryphaena mpanjakavavy tamin’izany izy io. Na dia ilay mpanjakavavy nanjaka teo ambany fahefan’i Roma izay notondroin’i James sy Ramsay aza i Tryphaena, tsy manamarina ilay tantara ny fanononana olona tena nisy.
Ny fampiasana ny ohatr’i Thecla ihany no entin’i Tertullian hamantarana ilay asa. Tsy voaporofo fa nifanaraka isaky ny fizarana tamin’ny Acts of Paul and Thecla mbola voatahiry ny lahatsoratra fantany; tatỳ aoriana lavitra ireo sora-tanana, ary tsy mitovy ireo dika vavolombelona (manonta fiafarana hafa avy amin’ny sora-tanan’i Grabe ny fanontan’i Walker).

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana roa. Voalohany, mitahiry fahatsiarovana ve ilay filazalazana ny endrik’i Paoly? Noheverin’i Ramsay fa ahitana lovantsofina tena tany am-boalohany ireo antsipiriany tsotra tsy mandokadoka, ary mampiseho mpanoratra nahalala ny faritra ny jeografia eo an-toerana ao anatiny; ny hafa kosa mandinika ireo toetra ara-batana amin’ny alalan’ny fomba fanao Grika amin’ny filazalazana ny vatana sy ny toetran’olona, ka ho filazalazana ara-literatiora izany. Faharoa, ahoana ny fifandraisan’ilay tantara amin’ny 2 Timoty, izay ahitana anarana mitovy aminy? Mety ho nalain’ny mpanoratra tao amin’ilay taratasy ireo anarana, na, araka ny tohan-kevitr’i MacDonald, samy mety ho taratry ny tantara am-bava niadian-kevitra momba an’i Paoly izy roa.

Famakiana hafa

Loharano

Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 1 (section numbers as in James 1924): Paul goes up to Iconium ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 3 (section numbers as in James 1924): Onesiphorus waits on the road to Lystra ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 3 (section numbers as in James 1924): description of Paul ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 14 (section numbers as in James 1924): Demas and Hermogenes on the resurrection ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla, editor's note introducing the alternative ending from Grabe's manuscript ↗
Tertullian, On Baptism (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (S. Thelwall, 1885) — On Baptism 17.5 (Thecla's example) ↗
Tertullian, On Baptism (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (S. Thelwall, 1885) — On Baptism 17.5 ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.25.4 ↗

Fanadihadiana kilasika

Ny Horae Paulinae (1790) an’i William Paley: fifanarahana tsy nomanina eo amin’ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasin’i Paoly

Daty: 1790 (navoaka voalohany); avy amin’ny Works natambatra tamin’ny 1819 ireo teny nalaina eto
Toerana misy azy ankehitriny: Boky vita pirinty; efa natao nomerika ao amin’ny archive.org ny fanontana tany Dublin tamin’ny 1790 sy ny Works tamin’ny 1819
Mifandray amin’ny: Romana 15:24–28; Asan’ny Apostoly 20:2–3; Asan’ny Apostoly 20:16; Asan’ny Apostoly 24:17–19; 1 Korintiana 16:1–4; 2 Korintiana 8:1–4; 2 Korintiana 9:2; 1 Korintiana 4:17–19; 1 Korintiana 16:10–11; Asan’ny Apostoly 19:21–22; Asan’ny Apostoly 16:1; 2 Timoty 1:5; 2 Timoty 3:15; Galatiana 2:1–10; Asan’ny Apostoly 15:1–29
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Mampitaha ny taratasin’i Paoly sy ny Asan’ny Apostoly ny Horae Paulinae (1790) an’i William Paley, ary manohana ny hevitra fa mampiseho ny fifotoran’izy roa amin’ny tena zava-nitranga ireo fifanarahana toa tsy nomanina. Ny famoriam-bola ho an’i Jerosalema no ohatra lehibe indrindra omeny: lazain’ny Romana 15 ao amin’ny toerana iray izany, fa ny Asan’ny Apostoly sy ny 1 Korintiana ary 2 Korintiana kosa manome ny antsipiriany miparitaka. Tohan-kevitra avy amin’ny fampitahana ny loharano ao anatiny izany, fa tsy porofo vaovao, ary rehefa tsy nomanina sady mahaleo tena ihany ireo fifanarahana vao manan-kery izany, nefa toherin’ny mpikaroka sasany izany fepetra izany.

Izay hamafisiny

Ny fitsapana ataon’i Paley (toko 1): tsy isaina ho porofo ny fifanarahana eo amin’ny tantara sy ny taratasy raha tsy toa tsy nomanina. Samy hiteraka fifanarahana nomanina ny tantara natsangana avy amin’ny taratasy, ny taratasy noforonina avy amin’ny tantara, na izy roa nalaina avy amin’ny loharano iray iombonana. Ampihariny amin’ny Asan’ny Apostoly sy taratasy telo ambin’ny folo izany fitsapana izany, ary omeny laharana ny ohatra tsirairay mba hahafahan’ny mpamaky mandà izay malemy nefa tsy manary ny ambiny.
Mifototra amin’ny fandinihana marina ny lahatsoratra ny ohatra lehibe indrindra omeny (toko 2, laharana 1). Ampifandraisin’ny Romana 15:25–26 amin’ny dia efa akaiky ho any Jerosalema ny fanomezan’ireo any Makedonia sy Akaia. Milaza ny fijanonana tany Gresy sy ny fahamaikana ho any Jerosalema ny Asan’ny Apostoly 20:2–3 sy 20:16, nefa tsy ny famoriam-bola, izay tsy tononin’ny Asan’ny Apostoly afa-tsy ao amin’ny fiarovan-tenan’i Paoly teo anatrehan’i Feliksa (24:17). Manome ny fanomezan’ireo any Akaia sy Makedonia ny 1 Korintiana 16:1–4 sy ny 2 Korintiana 8:1–4 ary 9:2.
Ohatra faharoa (toko 3, laharana 3–4): alefan’ny Asan’ny Apostoly 19:21–22 mialoha an’i Paoly ho any Makedonia i Timoty sy Erasto. Milaza ny 1 Korintiana 4:17 fa efa nalefa i Timoty, fa mbola raisin’ny 16:10–11 ho tsy azo antoka kosa ny fahatongavany any Korinto. Ampifanarahan’i Paley ireo amin’ny lalana mandalo an’i Makedonia. Fanatsoahan-keviny manokana io lalana io, ary asehony ho azo inoana, fa tsy ho voalazan’ny lahatsoratra.
Ireo ohatra lehibe roa ireo dia tsy miankina afa-tsy amin’ireo taratasy izay eken’ny saika mpikaroka rehetra ho an’i Paoly (Romana, 1 Korintiana ary 2 Korintiana).

Izay tsy hamafisiny

Fa marina manontolo ny Asan’ny Apostoly. Ny drafi-dia, ny namana sy ny famoriam-bola no voakasik’ireo fifanarahana, fa tsy ny kabary, ny fahagagana na ny fandikan’ny mpitantara ny zava-nitranga.
Fa an’i Paoly avokoa ireo taratasy telo ambin’ny folo nampiasain’i Paley. Ny tanjaky ny ohatra avy amin’ny taratasy iadian-kevitra, toy ny 2 Timoty, dia miankina amin’ny tanjaky ny antony ametrahana ny datin’ireny taratasy ireny amin’ny andron’i Paoly.
Fa tsy misy isalasalana ny fahaleovantenan’ireo fifanarahana. Raha nahalala ireo taratasy ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, dia ho vokatry ny fiankinan-doha ny sasany amin’ireo fifanarahana fa tsy fanamafisana avy amin’ny loharano hafa.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Tsy manan-kery ny fanatsoahan-kevitr’i Paley raha tsy mahaleo tena ireo fifanarahana. Hatramin’i F. C. Baur, maro amin’ny mpikaroka mpitsikera no namaky ny Asan’ny Apostoly ho fitantarana tatỳ aoriana novolavolaina, ary taratasy fito monja no eken’ny ankamaroany ho azo antoka fa an’i Paoly. Nanohana ny hevitra i Richard Pervo fa tamin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa ny datin’ny Asan’ny Apostoly ary nampiasa ny taratasin’i Paoly izy io, dia ilay fiankinan-doha izay kendren’ny fitsapana ataon’i Paley hialana indrindra. Ny valin’io fomba fiasa io, hatramin’i Paley ka hatramin’i Lydia McGrew, dia hoe tsy mivantana loatra ireo fifanarahana ka tsy tokony ho fakana tahaka: amin’ireo ohatra omen’i Paley, zara raha tononin’ny Asan’ny Apostoly ny famoriam-bola, ary amin’ny 19:22 dia any Makedonia ihany no alefany i Timoty. Iadian-kevitra koa raha kisendrasendra na niniana ireny fahanginana ireny. Maro ny mpikaroka mihevitra fa tsy nahalala ireo taratasy ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, ka ekeny ilay fepetra momba ny fahaleovantena iaingan’i Paley. Ny valin’izy ireo kosa dia hoe mampiseho vaovao tsara momba ny fivezivezen’i Paoly ny fifanarahana momba ny dia sy ny namana, fa tsy ny fahamarinan’ny kabary na ny teolojian’ny Asan’ny Apostoly; omeny laharam-pahamehana ny taratasy rehefa misy fifanoherana eo amin’izy roa (Knox).

Famakiana hafa

Loharano

William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 132 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 133 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 139 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 2 (Romans), no. 1; Works (London, 1819) vol. 2, p. 145 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (First Corinthians), no. 3; Works (London, 1819) vol. 2, p. 178 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2; Works (London, 1819) vol. 2, p. 235 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 12 (Second Timothy), no. 2; Works (London, 1819) vol. 2, p. 355 ↗
William Paley, Horae Paulinae (Dublin printing) — Title page and contents, Dublin printing of 1790 (Princeton Theological Seminary Library copy) ↗

Ny fanadihadiana ara-pitaterana an-dranomasina nataon’i James Smith momba ny fiantsambo sy fahavakisan-tsambon’i Paoly (1848)

Daty: 1848 (fanontana voalohany; fanontana tatỳ aoriana tamin’ny 1856, 1866 ary 1880)
Toerana misy azy ankehitriny: Boky navoaka; natao nomerika ao amin’ny Internet Archive ny fanontana voalohany tamin’ny 1848, avy amin’ny dika tao amin’ny Harvard College Library
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 27:12; Asan’ny Apostoly 27:13–20; Asan’ny Apostoly 27:21–26; Asan’ny Apostoly 27:27–29; Asan’ny Apostoly 27:39–44; Asan’ny Apostoly 28:1
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Naorina indray araka ny porofo

Tao amin’ny The Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848), i James Smith avy any Jordanhill, Ekosey mpitondra sambo fialam-boly sady jeolojista, dia nanamarina ny Asan’ny Apostoly 27 tamin’ny alalan’ny sarintanin-dranomasina, toromarika momba ny fitondrana sambo ary torohevitr’ireo manamboninahitra an-dranomasina. Nanohana ny hevitra izy fa mifanaraka amin’ny fahatongavana tao St Paul’s Bay any Malta ny tafio-drivotra, ny fialofana tao ambadik’i Cauda, ny famehezana ny vatana ambany amin’ny sambo, ny fifindran’ilay sambo ary ny fandrefesana ny halalin’ny rano. Mampiseho firindrana ara-pitaterana an-dranomasina izany, na dia avy tamin’ny Asan’ny Apostoly ihany aza ny antontan-kevitra sasany nampiasaina. Tsy afaka manaporofo ny mpanoratra na ny zava-nitranga tsirairay izany.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Tsy vavolombelona mahaleo tena momba ilay fiantsambo izany. Avy amin’ny jeografia ao amin’ilay fitantarana ihany no nanatsoahan’i Smith ny fitodian’ny rivotra, ary avy amin’ny tomban’ny manamboninahitra tamin’ny taonjato fahasivy ambin’ny folo ny hafainganam-pifindran’ilay sambo; nampiasainy koa ilay toerana famaranana nentin-drazana any Malta. Noho izany, mampiseho ny fifanarahan’ilay fitantarana amin’ny tena rivotra, sarintany sy morontsiraka ilay fifanandrifiana; tsy manamafy ny antsipiriany tsirairay amin’ny porofo avy any ivelany izy io.
Tsy mampiseho izany fa nanoratra ho vavolombelona nahita maso i Lioka, na tena nitranga ireo zavatra tsy azo tsapaina amin’ny fahalalana ny sambo, toy ny hafatry ny anjely sy ny toky nomen’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 27:21–26. Ny filazan’i Smith fa tsy misy olona tsy tantsambo afaka manoratra mirindra toy izany raha tsy tena nandinika dia fanatsoahan-kevitra avy amin’ny firindran’ilay fitantarana, ary toherin’ny hafa. Na i Ramsay aza dia nihevitra fa nampita vaovao avy tamin’olon-kafa momba an’i Foiniksa i Lioka ary nilazalaza ny fifindran’ilay sambo toy ny olona tsy mpandeha an-dranomasina.
Tsy mamaritra ny tena toerana niantsonana izany, ary tsy mamaha ny antsipiriany ara-teknika rehetra. Mila morontsiraka tsy misy intsony ilay helodrano kely nofidin’i Smith, ary mbola iadian-kevitra ny fomba namatorana ny vatana ambany amin’ny sambo sy ny fitodihan’ny seranana tao Foiniksa.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Ireo mankasitraka an’i Smith, hatramin’i Ramsay ka hatramin’i Colin Hemer, dia mandray ny firindran’ilay fitantarana ara-pitaterana an-dranomasina ho mariky ny fitaterana avy amin’ny nahita maso. Ny hafa kosa mamaly fa fomba ara-literatiora mahazatra ny fitantarana dia an-dranomasina mampiasa mpisolo tena olona voalohany (Vernon Robbins), na maka tahaka ny fahavakisan-tsambon’i Odysseus ny Asan’ny Apostoly 27–28 (Dennis MacDonald). Amin’ireny famakiana ireny, mety hampiseho fahalalana ny fitondrana sambo ny fahamarinan’ny antsipiriany, fa tsy ny fisiana tao an-tsambo. Namaly i Hemer fa tsy manaporofo izany fomba fanao izany ireo fitoviana nomen’i Robbins, nefa niaiky fa ny fahitsiana ara-pitaterana an-dranomasina ihany dia mampiseho fotsiny fa efa nanao dia toy izany ilay mpanoratra. Mbola misokatra koa ireo fanontaniana ara-teknika: niampita ny sakany sa nanaraka ny halavan’ny vatam-tsambo ireo tady namatorana ny faritra ambany, nitodika taiza i Foiniksa, ary i Malta tokoa ve i Melita? Nanohana an’i Kephallenia i Heinz Warnecke, ary i A. Acworth sy O. F. A. Meinardus kosa an’i Mljet.

Famakiana hafa

Fomba ara-literatiora mahazatra. Manohana ny hevitra i Vernon Robbins fa anisan’ny fomba fanao tamin’ny fitantarana dia an-dranomasina fahiny ny fampiasana mpisolo tena olona voalohany milaza maro. Araka io famakiana io, mampiseho ireo fitsapana nataon’i Smith fa nahalala ny fihetsiky ny sambo sy ny rivotra ao amin’ny Ranomasina Mediteranea ilay mpanoratra, fa tsy hoe tao an-tsambo izy. Namaly i Hemer fa tsy manaporofo izany sokajy ara-literatiora izany ireo ohatra nomen’i Robbins.
Fakan-tahaka an’i Homera. Manohana ny hevitra i Dennis MacDonald fa manondro matetika ny fahavakisan-tsambon’i Odysseus ny Asan’ny Apostoly 27–28, ka samy ahitana sary momba ny fitondrana sambo, fampanantenana fiarovana avy amin’ny andriamanitra ary maherifo noraisin’ny mponin’ny nosy. Izany dia natao hanandratana an’i Paoly sy an’Andriamanitra ivavahany amin’ny alalan’ny fampitahana. Raha izany, dia ara-literatiora ny firafiny na dia misy aza ny jeografia mifanaraka amin’ny tena zava-misy.
Nosy hafa. Napetrak’i Heinz Warnecke tany Kephallenia, any andrefan’i Gresy, ny fahavakisan-tsambo. Ny hevitra taloha kokoa, nolavin’i Smith ary novelomin’i A. Acworth (1973) sy O. F. A. Meinardus, dia nametraka an’i Melita ho i Mljet (Meleda) any amin’ny Ranomasina Adriatika. Mbola i Malta, indrindra i St Paul’s Bay, no toerana eken’ny ankamaroan’ny mpikaroka.

Loharano

James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. ix, note ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. xiii ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. xix ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 60 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 64 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 81 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 82 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 85 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 87 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — The Shipwreck, p. 102 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 326 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 329 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 334 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 341 ↗
Wikidata — Q6143365 ↗

Ny St Paul the Traveller (1895) an’i W. M. Ramsay sy ny tohan-kevitra momba ny fahamarinan’ny Asan’ny Apostoly

Daty: Navoaka voalohany tamin’ny 1895 (17 Septambra ny datin’ny fanokanana, 23 Septambra 1895 ny teny fampidirana); nohamarinina tamin’ny fanontana fahafolo, Hodder and Stoughton, 1907, ireo teny nalaina
Toerana misy azy ankehitriny: Boky navoaka; nataon’ny Christian Classics Ethereal Library nomerika ny fanontana fahafolo (Hodder and Stoughton, 1907)
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 13:49; Asan’ny Apostoly 14:1–7; Asan’ny Apostoly 14:11; Asan’ny Apostoly 16:6; Asan’ny Apostoly 18:23; Galatiana 1:2; Galatiana 3:1
Haavon’ny fahatokiana: antonony ka hatramin’ny avo
Fomba anohanana azy: Iadian-kevitra

Tao amin’ny St Paul the Traveller (1895), i W. M. Ramsay, mpikaroka momba ny tontolo klasika tany Aberdeen, dia nanoratra fa efa nanaiky ny fomba fijerin’ny sekolin’i Tübingen ny Asan’ny Apostoly ho asa tamin’ny taonjato faharoa izy taloha. Ny fikarohana nandritra ny taona maro tany Asia Minora no nandresy lahatra azy fa mifanaraka amin’ny Galatia teo ambany fahefan’i Roma tamin’ny taonjato voalohany ireo voambolana ara-paritra ao anatiny, toy ny tamin’ny fandosirana avy any Ikonioma ho any Lykaonia (Asan’ny Apostoly 14:6). Raha mitombina ireo fandikany, dia mampiseho ny fahafantaran’ilay mpanoratra ny faritra izany; tsy manamarina ny zava-nitranga tsirairay izy ireo, ary mbola iadian-kevitra ny elanelan-taona omeny sy ny tohan-keviny momba ny faritra atsimon’i Galatia.

Izay hamafisiny

Tamin’ny 1895, nanoratra i Ramsay fa efa naharesy lahatra azy tanteraka ny petra-kevitry ny sekolin’i Tübingen ary noraisiny ho asa nosoratana tamin’ny taonjato faharoa ny Asan’ny Apostoly. Nilaza izy fa niova tsikelikely ny fomba fijeriny rehefa nampiasa ny Asan’ny Apostoly ho loharano momba ny endriky ny tany, ny zavatra fahagola sy ny fiarahamonina tany Asia Minora.
Nanohana ny hevitra izy fa manamarika sisintany tena nisy ny Asan’ny Apostoly 14:6. Araka ny fanazavany, tao amin’ny faritra Frygia ao amin’ny faritanin’i Galatia i Ikonioma, fa i Lystra sy Derbe kosa tao amin’ny ampahan’i Lykaonia teo ambany fahefan’i Roma (nantsoina hoe Galatika). Noheveriny fa teo anelanelan’ny 37 sy 72 taor. J.K. ihany no marina izany filazalazana izany.
Noheverin’i Ramsay fa tsy afa-misaraka amin’ny niandohan’ny Asan’ny Apostoly tamin’ny taonjato voalohany sy ny nanoratan’i Lioka azy ny famakiana ny Galatiana ho natao ho an’ny faritra atsimon’i Galatia. Efa hatramin’ny voalohany no nanohitra ny tohan-keviny momba an’i Galatia i Dr Chase tao amin’ny Expositor (1893–94), ary tatỳ aoriana i James Moffatt. Na ny mpandinika nankasitraka azy toa an’i F. F. Bruce (1966) aza dia nihevitra fa nirona hanitatra ny tohan-keviny izy, na dia tohan-kevitra tsara aza izany.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izany fa tena nitranga araka ny fitantarana azy ireo zava-nitranga, kabary na fahagagana ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Ny sisintany, anaram-pahefana na faritra voatonona marina dia mampiseho fa nahalala ny toerana ilay mpanoratra, fa tsy manaporofo fa ara-tantara ny fizarana tsirairay.
Ny fitantaran’i Ramsay ny fiovan-keviny dia porofo fa niova hevitra izy, fa tsy fanamafisana mahaleo tena ny Asan’ny Apostoly. Ao amin’ny fitantarany indray tamin’ny 1915, araka ny famintinan’i Gasque azy, ny zava-nitranga tany Lykaonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:5–12 no teboka nampiodina azy. Ny lahatsoratra tamin’ny 1895 kosa manasongadina ny adihevitra raha namakivaky ny faritra avaratr’i Galatia i Paoly na an’i Lykaonia.
Tsy mamaha izany raha ny faritra atsimon’i Galatia no nandefasana ny Galatiana, na manaporofo daty tany aloha sy an’i Lioka ho mpanoratra ny Asan’ny Apostoly. Mbola iadian-kevitra ireo telo ireo.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana telo. Voalohany, manondro naman’i Paoly ve ny fahalalana marina ny toerana (Ramsay, Hemer), sa mifanaraka amin’ny mpanoratra tatỳ aoriana nahalala tsara ny zava-misy nefa namolavola ny zava-nitranga araka ny teolojia? Manomboka amin’ny fiandohan’ny taona 60 (Hemer), mandalo amin’ny taona 80 izay eken’ny maro, ka hatramin’ny taonjato faharoa (O’Neill) ny daty aroso ho an’ny Asan’ny Apostoly. Milaza i Gasque fa neken’i Barrett ho mety ny daty tara hatramin’ny 95–115. Faharoa, tany amin’ireo tanàna atsimon’ny faritany teo ambany fahefan’i Roma ve no nonina ireo Galatiana nanoratan’i Paoly, sa tany amin’ny faritra avaratra nisy ny vahoaka Galatiana ara-poko (Lightfoot, Moffatt)? Fahatelo, tena hentitra araka ny nambarany ve ilay elanelana 37–72 omen’i Ramsay, izay mifototra amin’ny fizarana an’i Lykaonia ho ampahany fehezin’i Roma sy ampahany antsoina hoe Antiokiana, raha i Ramsay ihany aza niaiky fa vitsy ny porofo momba ireo fizarana tao amin’ilay faritany?

Famakiana hafa

Mpanoratra tatỳ aoriana nahalala tsara ny zava-misy. Mety ho avy amin’ny loharano, ny fahalalana ny dia na ny fomba fiteny ara-paritra naharitra ela ny jeografia sy ireo voambolana ara-pitantanana marina. Noho izany, mifanaraka amin’ny mpanoratra tamin’ny faramparan’ny taonjato voalohany na taorian’izay izy ireo, izay namolavola ny tantara ho amin’ny tanjona ara-teolojia. Araka io fomba fijery io, nampiseho i Ramsay fa nahalala an’i Asia Minora ilay mpanoratra, fa tsy hoe naman’i Paoly izy.
Famakiana mifototra amin’ny faritra avaratr’i Galatia. I J. B. Lightfoot, mpiaro malaza an’io fomba fijery io tamin’ny andron’i Ramsay, dia nandray ireo Galatiana nanoratan’i Paoly ho ilay vahoaka galika tao afovoan’i Asia Minora, notsidihina nandritra ireo dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:6 sy 18:23. Nitana izany fomba fijery izany nanohitra an’i Ramsay i Moffatt, toy ny ankamaroan’ny fikarohana alemà araka ny tatitr’i Gasque. Mampiasa ny Asan’ny Apostoly koa ireo mpiaro azy mba hamaritana ny lalan’i Paoly, ka fanatsoahan-kevitr’i Ramsay manokana ny filazany fa tsy mety hifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly nosoratan’i Lioka tamin’ny taonjato voalohany ny fomba fijerin’izy ireo.
Fanatsarana an’i Ramsay fa tsy fandavana azy. Mitana ny fomba fiasan’i Ramsay amin’ny fanamarinana ny Asan’ny Apostoly amin’ny soratra voasokitra sy ny jeografia ireo mpandimby mankasitraka azy toa an’i Gasque sy Hemer. Heverin’i Gasque fa mankasitraka ny tohan-kevitra momba ny faritra atsimon’i Galatia ny porofo, saingy tsy azo porofoina hahafa-po ny mpikaroka tsirairay izany. Tao amin’ny sasin-teniny ho an’ny bokin’i Gasque, nihevitra i Bruce fa nanimba ny lazany ara-pikarohana ny anjara asan’i Ramsay tatỳ aoriana ho mpiaro finoana ho an’ny besinimaro.

Loharano

W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. 1 §1 (Trustworthiness) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. 5 §6 (The Cities of Lycaonia) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Preface to the second edition (dated 25 March 1896) ↗
Wikidata item for William Mitchell Ramsay — Q326308 ↗

Anaram-pahefana ao amin’ny Asan’ny Apostoly, isaky ny tanàna

Daty: Fampiasana voaporofo nanomboka tamin’ny 22 tal. J.K. (naverina teo ambany prokonsily i Kyprosy) ka hatramin’ny antenatenan’ny taonjato faharoa taor. J.K. (i Filipo Asiarka tany Smyrna, tokony ho 155–160 araka ny daty mahazatra; didin’ny tanàna tany Efesosy hatramin’ny 160 taor. J.K.). Tatỳ aoriana ny loharano mitatitra sasany (Cassius Dio, fiandohan’ny taonjato fahatelo; Eusebius, fiandohan’ny fahefatra). Tokony ho 46–60 taor. J.K. ireo zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly araka ny fizotry ny fotoana mahazatra.
Toerana misy azy ankehitriny: Tsy mihatra eto: topimaso momba ny lahatsoratra sy soratra voasokitra maromaro ity; jereo ireo lahatsoratra ampifandraisina aminy hahitana ny toerana misy ny zavatra tsirairay.
Mifandray amin’ny: Asan’ny Apostoly 13:6–12; Asan’ny Apostoly 16:12–40; Asan’ny Apostoly 17:5–9; Asan’ny Apostoly 18:12–17; Asan’ny Apostoly 19:29–41; Asan’ny Apostoly 21:30–40; Asan’ny Apostoly 22:24–29; Asan’ny Apostoly 23:10–30; Asan’ny Apostoly 24:22; Asan’ny Apostoly 28:7–10
Haavon’ny fahatokiana: avo
Fomba anohanana azy: Tohanan’ny loharano

Manome anaram-pahefana mifanaraka amin’ny toerana tsirairay lazainy ny Asan’ny Apostoly: prokonsily any Kyprosy sy Akaia, politarka any Tesalonika, pretora miaraka amin’ny liktora ao amin’ny zanatany Filipy, asiarka sy mpitan-tsoratry ny tanàna any Efesosy, lehilahy voalohany any Malta ary komandin’ny miaramila avy amin’ny tafik’i Roma any Jerosalema. Voalazan’ny soratra voasokitra sy mpanoratra fahiny ny ankamaroan’ireo; tany Filipy dia fanajana no niantsoana azy ireo hoe pretora. Mampiseho fahalalana tsara ny toerana na loharano tsara izany; tsy manaporofo ny zava-nitranga tsirairay na manome daty ny Asan’ny Apostoly.

Izay hamafisiny

Izay tsy hamafisiny

Fa tena nitranga araka ny fitantarana azy ny toe-javatra iray. Ny anaram-pahefana marina ho an’ireo manam-pahefana tany Tesalonika na Malta dia tsy manamafy ny fanafihana ny tranon’i Jasona na ny fanasitranana ny rain’i Poblio; mila tombana manokana ny zava-nitranga tsirairay.
Ny daty na ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly amin’izy irery. Nampiasaina nandritra ny taranaka maro ny ankamaroan’ireo anaram-pahefana ireo (politarka tany Tesalonika hatramin’ny taonjato faharoa, asiarka mbola tamin’ny antenatenan’ny taonjato faharoa), ka afaka nahamarina azy ireo koa ny mpanoratra tatỳ aoriana nanana loharano tsara.
Fahitsiana ara-teknika mitovy hatrany. Tany Filipy, raha ny tomban’i Ramsay, anaram-panajana ny pretora fa tsy anarana ofisialin’ny zanatany, ary mampiasa teny ankapobeny ilazana ny mpitondra koa ny Asan’ny Apostoly ao (Asan’ny Apostoly 16:19). Fahamarinan’ny fomba fitenin’ny olona nahita fianarana sy nahalala vaovao izany, fa tsy voambolana ara-dalàna.
Fa voamarina tsirairay amin’ny loharano mahaleo tena ireo manam-pahefana voatonona anarana, na nanana heviny raikitra iray ny anaram-pahefana tsirairay. Mbola iadian-kevitra avokoa raha misy soratra voasokitra manonona an’i Sergio Paolo prokonsily, ny tena asan’ireo asiarka, ary raha andraikitra ofisialy na laharam-panajana ilay hoe voalohany tany Malta (milaza fotsiny ny fanamarihan’i Kaibel fa mari-panavahana sivily voafaritra no tiana holazaina).

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Noraisin’i Ramsay, Sherwin-White ary Hemer ho porofo mitambatra ireo antsipiriany momba ny toerana voalaza marina, anisan’izany ny anaram-pahefana, fa mifototra amin’ny fahalalana tany aloha sy vaovao tsara ny Asan’ny Apostoly. Nanohana an’i Lioka ho naman’i Paoly i Ramsay; i Hemer kosa niaro an’i Lioka ho mpanoratra sy daty talohan’ny 70 taor. J.K. Mamaly i Pervo fa nampiasa olona tena nisy sy fomba fanao tamin’ny fanoratana tantara koa ny tantara noforonina fahiny, ary napetrany tokony ho 115 ny datin’ny Asan’ny Apostoly; i Witetschek kosa mandray ny antsipirian’ny toerana any Efesosy ho porofo momba ny andron’i Lioka mihitsy kokoa noho ny andron’i Paoly. Mbola misokatra ireo fanontaniana voafetra kokoa, indrindra raha ny lehiben’ny mpisorona tany Asia ihany no atao hoe asiarka (ny hevitr’i Ramsay, niombonan’i Hicks tamin’ny 1890), na zavatra hafa, fisalasalana alain’i Witetschek avy amin’ny Asan’ny Apostoly 19:31 ihany.

Famakiana hafa

Namana nahalala tsara ny zava-misy. Mampiseho mpanoratra niara-dia tamin’i Paoly na nahafantatra mivantana ireo tanàna ireo ny karazan’anaram-pahefana marina mifanaraka amin’ny toerana, araka ny tohan-kevitr’i Ramsay sy Hemer. Mifanaraka amin’ireo andalana mampiasa ny hoe izahay izany, saingy fanatsoahan-kevitra avy amin’ny fahamarinan’ny antsipiriany, fa tsy porofon’ny mpanoratra.
Mpanoratra tatỳ aoriana nanana loharano tsara. Ny mpanoratra tamin’ny faramparan’ny taonjato voalohany na fiandohan’ny faharoa, niantehitra tamin’ny fanamarihana momba ny dia, olona teo an-toerana nanome vaovao na fitantarana taloha kokoa, dia afaka namerina ireo anaram-pahefana mbola nampiasaina tamin’ny androny. Araka io fomba fijery io, manamarina ny hatsaran’ny loharano na ny andron’ilay mpanoratra mihitsy ireo anaram-pahefana, mihoatra noho ny daty tany aloha (Pervo; Witetschek).
Fampisehoana toa tena izy ao amin’ny literatiora. Nampiasa olona sy toerana tena nisy ary fomba fanao tamin’ny fanoratana tantara koa ny tantara noforonina fahiny, ka mampiseho fahaizana ny antsipirian’ny toerana voalaza marina, nefa tsy afaka manavaka ho azy ny tantara tena nitranga sy ny foronina. Tsy maintsy tsaraina amin’ny porofo momba azy manokana ny zava-nitranga tsirairay.

Laharana ao amin’ny katalaogy: IG XIV 601

Loharano

Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1917) — 54.4.1 (22 BC) ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 1.76 (AD 15) ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1924) — 60.24.1 (AD 44) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. X sect. 3, p. 218 (praetors at Philippi) ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 4.15.27 (quoting Mart. Pol. 12.2) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII sect. 5, p. 281 (Asiarchs) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII sect. 5, p. 281 (town clerk) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV sect. 9, p. 343 (Malta) ↗
G. Kaibel, Inscriptiones Graecae XIV: Inscriptiones Siciliae et Italiae — IG XIV 601 (p. 112) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 5.243-244 (Whiston 5.5.8; his 'legion' renders a general Greek word for a military unit) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.136 (Whiston 20.6.3) ↗

Ampidino ity andiana angona ity (JSON, CC BY 4.0)

Ny fotoana voalohany nahafantarana ny taratasy tsirairay

Romana

Manonona ny Romana ho taratasin’i Paoly i Irenaeus tokony ho 180 taor. J.K.; nahitana lahatsoratra nohafohezina ny fanontan’i Marcion tamin’ny tapaky ny taonjato faharoa, izay fantatra avy amin’ny tatitr’i Tertullian, mpanohitra azy. Azo inoana fa maka ny fomba fiteniny ny 1 Clement (matetika atao tokony ho 96) sy i Polycarp; mety maneho fanekem-pinoana iombonana kosa ny fitoviana amin’i Ignatius. Manonona azy nefa tsy milaza ny anarany ny taratasin’ny fiangonana tany Galia tamin’ny 177. P46, izay atao tokony ho 200 taor. J.K. araka ny sorany, no sora-tanana tranainy indrindra.

1 Clement (ny fiangonana any Roma ho an’i Korinto) · tokony ho 95–97 taor. J.K. (manomboka amin’ny tokony ho 70 ka hatramin’ny 140 ny soso-kevitra) · Fanondroana ankolaka azo inoana
Misy teny iombonan’ny lisitry ny faharatsiana ao aminy sy ny Romana 1:29–32, anisan’izany ny fanendrikendrehana sy ny fankahalana an’Andriamanitra, ary samy manameloka ny mpankasitraka izany sy ny mpanao azy. Nosoratana tany Roma izy, izay nandefasana ny Romana; mamela toerana ho an’ny fifanandrifiana ireo lisitry ny faharatsiana mahazatra.
- Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 35.6 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Smyrnaeans · tokony ho 105–117 taor. J.K. (misy manohana ny taompolo 140) · Akon-teny mety ho izy
Miantso an’i Kristy ho taranak’i Davida ara-nofo, nefa Zanak’Andriamanitra noho ny herin’Andriamanitra, ilay fampiarahana hita ao amin’ny Romana 1:3–4. Maro no mihevitra fa manova fanekem-pinoana efa nisy i Paoly ao, ka mety io raikipiteny iombonana io no averin’i Ignatius fa tsy ilay taratasy.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Smyrn. 1.1 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Fanondroana ankolaka azo inoana
Ampifandraisiny ny fijoroana eo anatrehan’ny fitsaran’i Kristy sy ny ampamoahan’ny olona tsirairay momba ny tenany, toy ny ataon’ny Romana 14:10–12. Hita ao amin’ny 2 Korintiana 5:10 koa ilay teny momba ny fitsarana, ary tsy manonona loharano i Polycarp, ka mbola azo heverina ny fahatsiarovana mifangaro na teny iombonana.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 6.2 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · niasa i Marcion tokony ho 138–161 taor. J.K.; nanoratra i Tertullian nanomboka tokony ho 207 · Lisitry ny taratasy
Fahefatra no dinihin’i Tertullian ny Romana ao amin’ny fanontan’i Marcion misy taratasy folo, aorian’ny Galatiana sy ny 1 Korintiana ary 2 Korintiana. Milaza izy fa nanapaka andalana manontolo i Marcion, ary mifarana amin’ny Romana 14:10 ny fandinihany. Amin’ny tatitry ny mpanohitra ihany no ahafantarana ilay fanontana, ka tsy azo antoka ny tena votoatiny.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13 ↗
Taratasin’ny fiangonana tany Vienne sy Lyons · tokony ho 177–178 taor. J.K. (notahirin’i Eusebius, fiandohan’ny taonjato faha-4) · Teny nalaina mazava
Rehefa milaza ireo maritiora tany Galia izy, dia mamerina saika teny isaky ny teny ny Romana 8:18 nefa tsy manonona an’i Paoly. Milaza i Eusebius fa ny tenin’ireo fiangonana mihitsy no omeny, ary mametraka ilay fanenjehana amin’ny taona fahafito ambin’ny folo nanjakan’i Antoninus Verus, izany hoe Marcus Aurelius (177 taor. J.K.).
- Eusebius (quoting the churches of Vienne and Lyons), Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.1.6 ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Milaza izy fa i Paoly, raha nanoratra ho an’ny Romana, dia nampiseho fa iray ihany i Jesosy sy i Kristy, avy eo manonona ny Romana 1:1–4 sy Romana 9:5, sady manonona indray ilay taratasy ao amin’ny 3.16.9. Tamin’ny andron’i Eleutherius, evekan’i Roma, ny datin’ny Boky 3.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.16.3 ↗
Muratorian Fragment · azo inoana fa tokony ho 170–200 taor. J.K.; vitsy anisa no mametraka azy amin’ny taonjato faha-4 · Lisitry ny taratasy
Mitanisa ny Romana ho anisan’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana fito izy, ka milaza fa nosoratany momba ny fitsipiky ny Soratra Masin’ny Testamenta Taloha izany, ary i Kristy no votoatiny voalohany. Matetika ny datiny no faritana amin’ny filazany fa vao haingana no nanoratan’i Hermas, tamin’ny andron’i Pius; misy mametraka azy amin’ny taonjato fahefatra.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Paul's letters to seven churches ↗
Papyrus 46 (P46) · tokony ho 200 taor. J.K. araka ny sora-tanana (CSNTM: faran’ny taonjato faha-2 na fiandohan’ny faha-3; INTF: fiandohan’ny taonjato faha-3) · Sora-tanana
Matetika heverina ho sora-tanana tranainy indrindra amin’ny Romana, izay voalohany amin’ny filaharan’ny taratasiny. Very ireo ravina mialoha ny Romana 5:17, sy ravina roa misy ny ankamaroan’ny Romana 6:14–8:15. Apetrany aorian’ny Romana 15:33 ny teny fiderana (Romana 14:24–26 amin’ny fanisana andininy ampiasain’ny WEB). Ny endri-tsoratra ihany no amaritana ny datiny.
- CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗

1 Korintiana

Voaporofo tany am-boalohany ny fisian’ny 1 Korintiana: ny 1 Clement, izay matetika atao tokony ho 96 taor. J.K., dia milaza amin’i Korinto mba handray ny taratasin’i Paoly momba ny antoko nifanditra tao, angamba ny fanononana voalohany indrindra taratasy iray nosoratan’i Paoly. Manonona azy i Ignatius sy i Polycarp am-polony taona vitsivitsy taorian’izay; tafiditra ao amin’ny fanontan’i Marcion sy ny lisitra Muratoriana izy, manonona azy i Irenaeus, ary P46, tokony ho 200 taor. J.K., no dika tranainy indrindra mbola voatahiry.

1 Clement · tokony ho 95–97 taor. J.K. (iadian-kevitra) · Voatonona anarana mazava
Manoratra avy any Roma ho an’i Korinto izy, ka milaza amin’ny mpamaky mba handray ny taratasin’i Paoly momba ireo antokony nanaraka an’i Paoly, Kefasy ary Apolosy (1 Korintiana 1:10–12). Azo inoana fa mampiasa ny 1 Korintiana 12–13 ny toko 37–38 sy 49, na dia sary mahazatra aza ny vatana. Manomboka amin’ny tokony ho 70 ka hatramin’ny 140 ny daty natolotra.
- Clement of Rome, The Epistle of S. Clement to the Corinthians (Lightfoot, Apostolic Fathers Part I, vol. 2) (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Ephesians · tokony ho 105–117 taor. J.K. (iadian-kevitra) · Teny nalaina mazava
Tsy misy marika fanononana nefa saika mitovy teny: roa amin’ireo fanontaniana telo hoe aiza ny… ao amin’ny 1 Korintiana 1:20, eo anilan’ny hazo fijaliana ho fahatafintohinana sy famonjena (1 Korintiana 1:18–23); misy akon’ny 1 Korintiana 6:9–10 koa ao amin’ny Eph. 16.1. Matetika atao tokony ho 105–117; manohana ny taompolo 140 i Barnes (2008); vitsy anisa no misalasala ny maha-tena izy azy.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 18.1 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Romans · tokony ho 105–117 taor. J.K. (iadian-kevitra) · Fanondroana ankolaka azo inoana
Miantso ny tenany ho tsy mendrika, farany indrindra ary teraka tsy tonga volana i Ignatius, fiteny miara-hita ao amin’ny 1 Korintiana 15:8–9. Azo inoana nefa tsy azo antoka: ampihariny amin’ny toerany eo amin’ny fiangonana any Syria izany. Toy izany koa no akany avy amin’ny 1 Korintiana 4:4 ao amin’ny Rom. 5.1.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Rom. 9.2 ↗
Polycarp, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. (iadian-kevitra) · Teny nalaina mazava
Lazain’i Polycarp fa avy amin’i Paoly ny momba ny hitsaran’ny olona masina izao tontolo izao (1 Korintiana 6:2), ka manonona ilay apostoly izy fa tsy ilay taratasy. Amin’ny fandikan-teny latina ihany no mbola ahitana ny toko 11; mamerina ampahany amin’ny lisitry ny faharatsiana ao amin’ny 1 Korintiana 6:9–10 ny teny grika ao amin’ny 5.3, nefa tsy milaza loharano.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.2 ↗
Apostolikon an’i Marcion, amin’ny alalan’i Tertullian · tapaky ny taonjato faha-2 (notaterina tamin’ny fiandohan’ny faha-3) · Lisitry ny taratasy
Faharoa, aorian’ny Galatiana, no dinihin’i Tertullian ny 1 Korintiana amin’ny fandinihany ny fanontan’i Marcion, ary ampangainy ho nanova ny lahatsorany tao amin’ny 1 Korintiana 15:45 i Marcion. Tatitry ny mpanohitra nosoratana am-polony taona tatỳ aoriana izany; iadian-kevitra ny habetsahan’izay novain’i Marcion raha oharina amin’izay efa noraisiny.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.10 ↗
Irenaeus, Against Heresies · tokony ho 180 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Manonona ilay taratasy i Irenaeus ary manonona ny 1 Korintiana 10:1–12, rehefa mampita ny tenin’ny loholona iray tsy voatonona anarana izay nianatra tamin’ireo nahita ny apostoly (4.27.1). Tsy mazava ny haben’ny tohan-kevitra avy amin’ilay loholona raha oharina amin’ny an’i Irenaeus manokana.
- Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.27.3 ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200 taor. J.K. (misy manohana ny taonjato faha-4) · Lisitry ny taratasy
Indroa izy no mametraka ny taratasy ho an’ny Korintiana ho voalohany amin’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana, ary manamarika taratasy roa ho an’i Korinto. Ny ankamaroany dia mametraka azy tokony ho 170–200, satria lazainy ho vao haingana i Hermas; manohana ny taonjato fahefatra i Sundberg (1973) sy i Hahneman (1992). Ao amin’ny dika latina tamin’ny taonjato fahafito na fahavalo no mbola itahirizana azy.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (ANF 5 numbering) ↗
Papyrus 46 (P46) · tokony ho 200 taor. J.K. (faran’ny taonjato faha-2 na fiandohan’ny faha-3) · Sora-tanana
Apetraky ny CSNTM tokony ho 200 ny datiny, amin’ny faran’ny taonjato faharoa na fiandohan’ny fahatelo. Ny endri-tsoratra ihany no iorenan’ilay daty; nanohana ny faran’ny taonjato voalohany i Kim (1988), hevitra lavin’ny ankamaroany. Manaraka ny Romana sy ny Hebreo ny 1 Korintiana; misy andalana vitsivitsy very noho ny ravina simba.
- CSNTM manuscript record, Gregory-Aland P46 — GA P46 (Dublin, CBL BP II) ↗

2 Korintiana

Ao amin’ny fitambaran-taratasin’i Marcion no voaporofo mazava voalohany ny 2 Korintiana (tokony ho taompolo 140, fantatra amin’ny alalan’i Tertullian), ary i Irenaeus no manonona voalohany ny anarany (tokony ho 180), avy eo i Clement avy any Aleksandria sy ny lisitra Muratoriana (iadian-kevitra ny datiny). Azo inoana fa misy akony ao amin’i Polycarp; tsy mihoatra ny mety ho akony malemy kosa no hita amin’i Ignatius sy ny 1 Clement. Papyrus 46 (tokony ho 200) no sora-tanana tranainy indrindra.

1 Clement (avy any Roma ho an’i Korinto) · tokony ho 96 (80–100 no natolotra) · Akon-teny mety ho izy
Mety ho akon’ny 2 Korintiana 3:18 ilay sary momba ny fitaratra, na dia akaiky tahaka izany koa aza ny 1 Korintiana 13:12. Taratasy iray ihany avy amin’i Paoly ho an’i Korinto no anononan’i Clement anarana (47.1); ny sasany mahita izany ho famantarana fa tsy mbola fantatra tany Roma ny 2 Korintiana, ny hafa kosa mihevitra fa nifidy ny taratasy nifanaraka tamin’ny resaka izy.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 36.2 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Trallians sy To the Philadelphians · tokony ho 110 (misy manohana ny tokony ho 140) · Akon-teny mety ho izy
Mitovitovy amin’ny 2 Korintiana 4:14 ny Trall. 9.2 (hanangana ny mpino ny Ray tahaka ny nananganany an’i Jesosy), nefa toy izany koa ny 1 Korintiana 6:14; mampahatsiahy ny 2 Korintiana 11:9 ny Phld. 6.3 (tsy manavesatra olona), nefa toy izany koa ny 1 Tesaloniana 2:9. Tsy azo aseho ho miankina amin’ny 2 Korintiana izany.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Trallians (J. B. Lightfoot, 1891) — Trall. 9.2 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 (iadian-kevitra ny daty) · Fanondroana ankolaka azo inoana
Teny telo no mifanakaiky amin’ny 2 Korintiana 4:14 (Andriamanitra manangana ny mpino tahaka ny nananganany an’i Jesosy), 2 Korintiana 6:7 (fitaovam-piadian’ny fahamarinana) ary 2 Korintiana 8:21 (mendrika eo anatrehan’Andriamanitra sy ny olona). Samy manana fitoviana any an-kafa izy ireo (1 Korintiana 6:14; Romana 6:13; Romana 12:17), ka ilay fitambarany no iorenan’ny tohan-kevitra.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 2.2 ↗
Apostolikon an’i Marcion (araka ny tatitr’i Tertullian) · tokony ho 140–150; notaterina tokony ho 208 · Lisitry ny taratasy
Mandinika tsikelikely ny lahatsoratry ny 2 Korintiana ao amin’i Marcion i Tertullian, fahatelo amin’ny filaharany aorian’ny Galatiana sy ny 1 Korintiana, ary mitsipaka ny mari-piatoan’i Marcion amin’ny 2 Korintiana 4:4. Io no famantarana mazava voalohany fa niely tao anaty fitambaran’ny taratasin’i Paoly ilay taratasy, na dia amin’ny tatitry ny mpanohitra ihany aza no ahafantarana azy.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11 ↗
Irenaeus avy any Lyon, Against Heresies · tokony ho 180 · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy faharoa ho an’ny Korintiana i Irenaeus rehefa mamaly ireo mpanohitra namaky ny 2 Korintiana 4:4 ho porofo momba ny andriamanitra faharoa ambany kokoa, ilay andininy izay lazain’i Tertullian fa novain’i Marcion ny mari-piatoany. Samy nandray ilay taratasy ho an’i Paoly ny andaniny sy ny ankilany.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 3.7.1 ↗
Muratorian Fragment · faran’ny taonjato faha-2, na taonjato faha-4 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Milaza ilay lisitra fa indroa i Paoly no nanoratra ho an’ny Korintiana, ka fantany ny taratasy roa ho an’i Korinto. Raha tamin’ny faran’ny taonjato faharoa sy avy any Roma izy, dia lisitry ny kanona tany am-boalohany; raha tamin’ny taonjato fahefatra kosa, araka ny tohan-kevitr’i A. C. Sundberg sy G. M. Hahneman, dia kely ny porofo omeny momba ny vanim-potoana voalohany.
- Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5:603) ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy faharoa ho an’ny Korintiana i Clement ary manonona andalana lava ao aminy ao amin’ny Strom. 4.21. Miaraka amin’i Irenaeus tany Galia sy i Tertullian tany Carthage, dia mampiseho izany fa novakina ho taratasin’i Paoly nanerana ny fiangonana ilay taratasy tokony ho tamin’ny 200.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Strom. 4.16 ↗
Papyrus 46 (P46) · tokony ho 200 (faran’ny taonjato faha-2 na fiandohan’ny faha-3) · Sora-tanana
Ny sora-tanana tranainy indrindra amin’ny 2 Korintiana, ao anaty kôdeksan’ny taratasin’i Paoly izay mizara any Dublin (CBL BP II, ravina 56) sy Ann Arbor (P.Mich. inv. 6238, ravina 30). Apetraky ny CSNTM tokony ho 200 ny datiny; vitsy no nanohana ilay daty tamin’ny taonjato voalohany natolotr’i Y. K. Kim tamin’ny 1988.
- Manuscript P46 — GA P46 ↗

Galatiana

Hita mazava voalohany ny fampiasana ny Galatiana rehefa manonona ny Galatiana 6:7 i Polycarp (tokony ho 110–140). Toa napetrak’i Marcion (tokony ho taompolo 140) voalohany tao amin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly izany. Manonona azy i Irenaeus (tokony ho 180) ary mampitovy ny fitsidihana an’i Jerosalema ao aminy amin’ny Asan’ny Apostoly 15. P46 (tokony ho 200) no sora-tanana tranainy indrindra. Mety ho akony ny fitoviana ao amin’ny 1 Clement sy i Ignatius, fa tsy porofo.

1 Clement (Roma) · tokony ho 96 (iadian-kevitra) · Akon-teny mety ho izy
Antsoiny hoe andrin’ny fiangonana ireo apostoly nenjehina, ka anisan’izany i Petera sy i Paoly, teny ampiasain’ny Galatiana 2:9 ho an’i Jakoba, Kefasy ary Jaona. Nanamarika i Lightfoot fa sary mahazatra teo amin’ny soratra jiosy izany, ka mampisalasala ny fifampiankinana. Ny hany taratasin’i Paoly resahin’i Clement mivantana dia ny 1 Korintiana (47.1).
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 5.2 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Philadelphians · tokony ho 110 (misy manohana ny taompolo 130 sy 140) · Akon-teny mety ho izy
Milaza izy fa tsy avy amin’ny tenany na tamin’ny alalan’ny olona ny fanompoan’ilay eveka. Akaiky ny fandavan’ny Galatiana 1:1 ny fiaviana amin’olombelona ny fomba fiteny, nefa eveka no lazainy eto. Fitoviana ara-lohahevitra ny fampitandreman’i Ignatius momba ny fivavahana jiosy (Magnesians 8.1, 10.3), fa tsy porofo fa namaky ny Galatiana izy.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Philadelphians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philadelphians 1.1 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 · Teny nalaina mazava
Ampidiriny amin’ny hoe fantatra fa ilay fomba fiteny miavaka ao amin’ny Galatiana 6:7, raikipiteny ampiasainy koa ho an’ny 1 Timoty 6:7 (4.1). Azo heverina ny teny iombonana efa nisy taloha nefa tsy misy porofo manamarina azy. Azo inoana fa akon’ny Galatiana 4:26 ny fiantsoany ny finoana ho renin’ny mpino rehetra (3.3). I Paoly no anononany anarana, fa tsy ny Galatiana.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philippians 5.1 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · tokony ho 140–150 (notaterina tokony ho 208) · Lisitry ny taratasy
Amin’ny alalan’ny mpanohitra ihany no ahafantarana ny fitambaran’i Marcion misy taratasy folo. Toa nanomboka tamin’ny Galatiana izy, izay dinihin’ny Boky 5 nosoratan’i Tertullian voalohany. Milaza i Tertullian fa nesorin’i Marcion ny filazana an’i Abrahama (5.3–4); misy mihevitra fa samy hafa fotsiny ny lahatsoratr’i Marcion. Ny fahefan’ilay taratasy no porofoiny kokoa noho ny lahatsorany manontolo.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Against Marcion 4.3 ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180 · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy ho an’ny Galatiana, manonona ny fitantarany ny niakarana niaraka tamin’i Barnabasy sy i Titosy, ary milaza fa mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 15 ireo taona. Mbola iadian-kevitra io fampitoviana io: maro no misafidy ilay fitsidihana tamin’ny mosary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:30, ary misy mahita fihenjanana tena misy eo amin’ireo fitantarana.
- Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.13.3 ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200, na taonjato faha-4 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Milaza izy fa nosoratana handrarana ny famorana ny Galatiana, ary mitanisa azy indray eo amin’ireo fiangonana fito. Manondro an’i Roma tokony ho 170–200 ny filazany momba an’i Hermas, nefa manohana ny taonjato fahefatra i Sundberg sy Hahneman. Ao amin’ny dika latina tamin’ny taonjato fahafito na fahavalo no mbola itahirizana azy.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5, Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 · Voatonona anarana mazava
Ampidiriny ho tenin’i Paoly manoratra ho an’ny Galatiana ny Galatiana 4:19 (amin’ny teny latina no anontan’ny ANF an’ity boky ity). Manonona matetika ny Galatiana ny Stromata. Manonona ny anarany koa i Tertullian tany Carthage (Prescription against Heretics 6), ka tokony ho tamin’ny 200 dia mpanoratra tany amin’ny faritra maro no nitanisa azy tamin’ny anarany.
- Clement of Alexandria, The Stromata, or Miscellanies (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (W. Wilson, 1885) — Stromata 3.15 ↗
Papyrus 46 (P46) · tokony ho 200 (araka ny endri-tsoratra) · Sora-tanana
Sora-tanana tranainy indrindra amin’ny Galatiana: kôdeksan’ny taratasin’i Paoly, azo inoana fa avy any Ejipta, izay manaraka ny Efesiana ny Galatiana. Ny endri-tsoratra ihany no amaritana ny datiny. Tokony ho 200 no omen’ny CSNTM, ary ny fiandohan’ny taonjato fahatelo no omen’ny INTF Liste; manomboka amin’ny faran’ny taonjato voalohany ka hatramin’ny fahatelo ireo soso-kevitra navoaka.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗

Efesiana

Efa fantatra ny Efesiana tokony ho 110–140 taor. J.K.: manonona ny Efesiana 4:26 i Polycarp (amin’ny teny latina ihany no voatahiry), azo inoana fa manondro azy an-kolaka i Ignatius, ary misy mety ho akony ao amin’ny 1 Clement. Nomen’i Marcion ny lohateny hoe Laodiceans izy; manonona ny anarany i Irenaeus sy i Clement avy any Aleksandria; tsy manonona tanàna amin’ny fiarahabany ny P46 (tokony ho 200). Mampiseho ny fielezany tamin’ny anaran’i Paoly izany, fa tsy ny mpanoratra azy, izay iadian-kevitry ny manam-pahaizana maro.

1 Clement (ny fiangonana any Roma ho an’i Korinto) · tokony ho 95–97 taor. J.K. (tokony ho 70–140 ny soso-kevitra) · Akon-teny mety ho izy
Mitovitovy amin’ny Efesiana 4:4–6 ny fanamafisan’i Clement fa iray Andriamanitra, iray i Kristy, iray ny Fanahy ary iray ny fiantsoana (46.6); mitovitovy amin’ny Efesiana 1:18 ny vavaka ataony hampahiratra ny mason’ny fo (59.3). Mety hanazava azy roa ny fiteny litorjika iombonana; hitan’ny komity iray tany Oxford (1905) fa tsy azo hamarinina ny fifampiankinana.
- Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 46.6 ↗
Ignatius avy any Antiokia · tokony ho 105–117 taor. J.K. araka ny daty mahazatra; misy manohana daty tatỳ aoriana · Fanondroana ankolaka azo inoana
Mamerina voambolana momba ny fitahiana avy amin’ny Efesiana 1:3–12 ny fiarahabany an’i Efesosy; misy akon’ny Efesiana 5:25 ny To Polycarp 5.1. Tsy manonona taratasy ny filazany fa miresaka azy ireo amin’ny taratasy rehetra i Paoly (12.2). Noheverin’ny komity iray tany Oxford (1905) ho saika azo antoka fa tsy kisendrasendra ireo akony; nisalasala ny fifampiankinana i von der Goltz.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. inscription ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Teny nalaina mazava
Ampiarahin’i Polycarp ny fehezanteny roa izay ao amin’ny Efesiana 4:26 ihany no miara-hita, ary antsoiny hoe soratra masina; manakaiky be ny Efesiana 2:8–9 ny akony ao amin’ny toko fanokafana. Amin’ny teny latina ihany no voatahiry ny toko 12, ary hita ao amin’ny Salamo amin’ny teny grika koa ilay fehezanteny voalohany, ka mety ilay Salamo no tian’ilay fiantsoana holazaina.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 12.1 ↗
Apostolikon an’i Marcion (araka ny tatitr’i Tertullian) · tapaky ny taonjato faha-2, tokony ho 138–161 taor. J.K.; notaterina tokony ho 207–208 · Voatonona anarana mazava
Nitondra ity taratasy ity tamin’ny lohateny hoe To the Laodiceans ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nohitsin’i Marcion, angamba notsoahina avy amin’ny Kolosiana 4:16 na avy tamin’ny dika tsy nanonona tanàna. Milaza i Tertullian, mpitatitra manohitra azy, fa Efesiana no iantsoan’ny lovantsofin’ny fiangonana azy, ary miampanga an’i Marcion ho namafa teny izy (5.17–18).
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180 taor. J.K. (nosoratana fony evekan’i Roma i Eleutherus ny Boky 3) · Voatonona anarana mazava
Miverimberina manonona ilay taratasy i Irenaeus (ao amin’ny 5.8.1 sy 5.14.3 koa), ary mitatitra fa mitanisa ny teniny ho an’i Paoly ny mpampianatra valentiniana (1.8.4–5). Tokony ho tamin’ny 180, dia samy nandray azy ho an’i Paoly izy sy ny mpanohitra azy; mampiseho ny fanekena azy izany, fa tsy hoe iza no nanoratra azy.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.2.3 ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200 taor. J.K. araka ny daty nentim-paharazana; misy manohana ny taonjato faha-4 · Lisitry ny taratasy
Mametraka ny Efesiana ho faharoa amin’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana fito voatonona anarana izy. Maro no mametraka ilay lisitra tokony ho 170–200 tany Andrefana; manohana lisitra tatsinanana tamin’ny taonjato fahefatra i Sundberg (1973) sy Hahneman (1992). Sora-tanana latina tamin’ny taonjato fahavalo no dika fototra ananany.
- Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5 numbering) ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 198–210 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Manonona ilay taratasy i Clement ary manonona avy amin’ny Efesiana 5:21–29 miaraka amin’ny raikipiteny hoe voasoratra, avy eo mitodika amin’ny Kolosiana. Mpampianatra tany Aleksandria izy, ka mampiseho fa novakina ho manana fahefana tany Ejipta izany, toy ny asehon’i Irenaeus ho an’i Galia.
- Clement of Alexandria, Stromata (William Wilson, 1885) — Strom. 4.8 ↗
Papyrus 46 (P46) · tokony ho 200 taor. J.K. (araka ny endri-tsoratra) · Sora-tanana
Ny sora-tanana tranainy indrindra: kôdeksa papyrus misy ny taratasin’i Paoly, atao tokony ho 200 taor. J.K. araka ny endri-tsoratra, miaraka amin’ny elanelam-pahadisoana am-polony taona. Tsy manonona tanàna izy ao amin’ny Efesiana 1:1, toy ny Sinaiticus sy Vaticanus talohan’ny nanampian’ny mpanitsy tatỳ aoriana an’i Efesosy.
- CSNTM manuscript record: GA P46 — GA P46 ↗

Filipiana

Voaporofo tsara ny fisian’ny Filipiana amin’ny faran’ny taonjato faharoa. Mampahatsiahy ny Filipiana i Polycarp (tokony ho 110–140) fa nanoratra ho azy ireo i Paoly; tafiditra ao amin’ny fitambaran’i Marcion (tokony ho taompolo 140) izy; manonona azy ny taratasy iray avy any Lyons (tokony ho 177); manonona azy amin’ny anarany i Irenaeus sy i Clement avy any Aleksandria; mitahiry azy ny P46 (tokony ho 200). Mety hisy akony ao amin’ny 1 Clement sy i Ignatius, nefa tsy voaporofo.

1 Clement (avy any Roma ho an’i Korinto) · tokony ho 95–100 (iadian-kevitra) · Akon-teny mety ho izy
Ampiarahin’ny 21.1 ny teny hoe mendrika sy ilay matoanteny grika momba ny fitondrana ny fiainana amin’ny maha-olom-pirenena, toy ny ataon’ny Filipiana 1:27, ary mifanaraka amin’ny Filipiana 4:15 ny hoe tamin’ny fiandohan’ny Filazantsara ao amin’ny 47.2. Mety ho fomba fiteny Kristiana iombonana izy roa; ny taratasin’i Paoly ho an’i Korinto ihany no anononan’i Clement anarana.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 21.1 ↗
Ignatius avy any Antiokia, taratasy · tokony ho 110 (iadian-kevitra) · Akon-teny mety ho izy
Iombonan’ny Philadelphians 8.2 sy ny Filipiana 2:3 ny teny grika hoe tsy misy avy amin’ny fifandrafiana; mitovitovy amin’ny Filipiana 4:13 ny Smyrnaeans 4.2, momba ny fiaretana ny zavatra rehetra noho ny fampaherezan’i Kristy azy. Tsy manonona ny Filipiana mihitsy i Ignatius, ary mety niely tsy miankina ny teny toy izany, ka azo heverina ny fampiasany azy nefa tsy voaporofo.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Philadelphians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phld. 8.2 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 · Voatonona anarana mazava
Milaza amin’ny Filipiana izy fa, rehefa tsy teo i Paoly, dia nanoratra taratasy ho azy ireo izy (endrika milaza maro amin’ny teny grika; adikan’i Lightfoot ho taratasy iray): samy misy mpanohana ny hoe taratasy iray, taratasy maro, na Filipiana natambatra. Iombonan’ny 9.2 sy ny Filipiana 2:16 ny fomba fiteny (ampitahao amin’ny Galatiana 2:2); mety misy akon’ny Filipiana 3:18 ny 12.3, izay amin’ny teny latina ihany no mbola misy.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 3.2 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · tokony ho taompolo 140 (notaterina tamin’ny fiandohan’ny taonjato faha-3) · Lisitry ny taratasy
Avy amin’ireo taratasin’i Paoly neken’i Marcion ihany no anorenan’ny Boky 5 ny tohan-keviny; mandinika ny Filipiana ny toko 20, ka mamaly ilay filazan’ny mpanaraka an’i Marcion, avy amin’ny Filipiana 2:6–8, fa toa nanana nofo fotsiny i Kristy. Amin’ny alalan’ny mpitatitra manohitra azy ihany no itahirizana ny fitambaran’i Marcion, ka tsy azo antoka ny teny marina tao aminy.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Marc. 5.20 ↗
Taratasin’ny fiangonana tany Vienne sy Lyons, ao amin’i Eusebius · tokony ho 177 (notahirin’i Eusebius, fiandohan’ny taonjato faha-4) · Teny nalaina mazava
Milaza ny fanahafan’ny maritiora an’i Kristy amin’ny tenin’ny Filipiana 2:6 izy, manonona azy nefa tsy milaza ny anaran’ilay taratasy. Amin’ireo sombin-teny nalain’i Eusebius ihany no mbola itahirizana ny taratasin’ireo fiangonana tany Galia, ka amin’ny alalany no ahatongavan’ny teniny amintsika.
- Eusebius of Caesarea, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 5.2.2 ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180–189 · Voatonona anarana mazava
Ampidiriny amin’ny hoe araka ny lazain’i Paoly koa amin’ny Filipiana ny Filipiana 4:18, ilay fanomezana nentin’i Epafrodito, ho maodelin’ny fanatitry ny fiangonana. Anisan’ny fanononana tranainy indrindra mbola voatahiry izay milaza ny olona nandefasana ilay taratasy.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.18.4 ↗
Muratorian fragment · faran’ny taonjato faha-2 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Mametraka ny Filipiana ho fahatelo amin’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana fito izy, fandaharana ara-tandindona. Maro no mametraka ilay lisitra ho tany Roma tamin’ny faran’ny taonjato faharoa; nanohana fiaviana tamin’ny taonjato fahefatra i Sundberg sy Hahneman. Ao amin’ny sora-tanana latina tamin’ny taonjato fahafito na fahavalo no mbola itahirizana azy.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) — Pauline letter list ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 (iadian-kevitra) · Voatonona anarana mazava
Manonona ny Filipiana 1:28–2:2 sy 2:20–21 izy, mamintina ny 2:17 amin’ny teny hafa, ary milaza ny Filipiana ho olona nandefasan’ilay apostoly ny taratasiny, ka mampiseho fa nampiasaina tany Aleksandria ilay taratasy tokony ho tamin’ny 200.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Strom. 4.13 ↗
Papyrus 46 (Chester Beatty BP II sy Michigan) · tokony ho 200 (iadian-kevitra) · Sora-tanana
Ny sora-tanana tranainy indrindra mbola voatahiry amin’ny Filipiana, ao anaty kôdeksan’ny taratasin’i Paoly izay mizara any Dublin (Chester Beatty BP II) sy Ann Arbor (P. Mich. inv. 6238). Ny ankamaroany dia mametraka ny datiny manakaiky ny 200; vitsy no nanohana ny daty tamin’ny faran’ny taonjato voalohany natolotr’i Young Kyu Kim.
- P46 manuscript record — Gregory-Aland P46 ↗

Kolosiana

I Irenaeus, tokony ho tamin’ny 180, no mpanoratra voalohany azo antoka ny datiny izay manonona ny Kolosiana. Talohan’izany, efa tao amin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nataon’i Marcion izy tokony ho tamin’ny 150, araka ny tatitr’i Tertullian, ary nitanisa azy ho an’i Paoly ny mpampianatra valentiniana. Mety misy akony ao amin’i Ignatius sy i Polycarp, nefa tsy azo antoka izy roa. Papyrus 46, tokony ho 200, no dika tranainy indrindra mbola voatahiry. Tsy mamaha ny fanontaniana momba ny mpanoratra ny fampiasana azy tany am-boalohany.

Ignatius avy any Antiokia, To the Trallians · tokony ho 110 taor. J.K. (iadian-kevitra ny daty) · Akon-teny mety ho izy
Apetrak’i Ignatius miaraka amin’ny laharan’anjely ny zavatra hita sy tsy hita, toy ny ataon’ny Kolosiana 1:16, ary mitovitovy amin’izany ny Smyrnaeans 6.1. Mety niombonan’ny Kristiana io fomba filazana ny lanitra io nefa tsy nalaina tamin’ilay taratasy, ka mety ho akony fotsiny izany.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Trallians (J. B. Lightfoot, 1891) — To the Trallians 5.2 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Akon-teny mety ho izy
Mitovitovy amin’ny Kolosiana 1:23 ny fiantsoana hiorina amin’ny finoana sy tsy hangozohozo, nefa farafahakeliny akaiky tahaka izany koa ny 1 Korintiana 15:58. Amin’ny dika latina ihany no mbola ahitana ity toko ity, ka tsy azo ampitahaina ny teny grika tao aminy.
- Polycarp, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — To the Philippians 10.1 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · tokony ho 140–150 taor. J.K. (notaterina tokony ho 207–208) · Lisitry ny taratasy
Mamaly an’i Marcion avy amin’ireo taratasy ao amin’ny fanontan’i Marcion i Tertullian, ary eto dia avy amin’ny Kolosiana ao amin’i Marcion no anorenany hevitra, ka efa tao amin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nataon’i Marcion ilay taratasy tamin’ny tapaky ny taonjato faharoa. Iadian-kevitra ny halehiben’ny fitovian’ny lahatsoratr’i Marcion amin’ny antsika.
- Tertullian, Against Marcion, Book 5 (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Against Marcion 5.19 ↗
Mpampianatra valentiniana, araka ny tatitr’i Irenaeus · talohan’ny tokony ho 180 taor. J.K. · Teny nalaina mazava
Mitatitra i Irenaeus fa mitanisa an’i Paoly amin’ny teny akaikin’ny Kolosiana 3:11 sy Kolosiana 2:9 ny mpampianatra valentiniana, mba hampisehoana fa avy amin’ny Aeons rehetra ny Mpamonjy. Efa nandray ny tenin’ilay taratasy ho an’i Paoly àry ny mpamaky ivelan’ireo fiangonana lehibe talohan’ny tokony ho 180.
- Irenaeus, Against Heresies, Book 1 (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 1.3.4 ↗
Irenaeus avy any Lyon, Against Heresies · tokony ho 180–189 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy ho an’ny Kolosiana i Irenaeus ary mitanisa ny fiarahaban’i Lioka ao amin’ny Kolosiana 4:14, mba hampisehoana fa nijanona akaikin’i Paoly i Lioka. Manonona indray ilay taratasy any an-kafa izy, ohatra ao amin’ny Against Heresies 5.14.2.
- Irenaeus, Against Heresies, Book 3 (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.14.1 ↗
Muratorian Fragment · faran’ny taonjato faha-2, na taonjato faha-4 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Mametraka ny Kolosiana ho fahefatra amin’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana fito ilay lisitra. Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana dia mametraka azy tokony ho 170–200, ary vitsy anisa no mametraka azy amin’ny taonjato fahefatra. Amin’ny sora-tanana latina tamin’ny taonjato fahafito na fahavalo ihany no mbola itahirizana ny lahatsorany manontolo.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF numbering) ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy nosoratana ho an’ny Kolosiana i Clement ary manonona andalana maro ao aminy, anisan’izany ny Kolosiana 1:9–11 sy Kolosiana 1:25–27, momba ny zava-miafina nambara tamin’ny mpino matotra. Namaky azy ho taratasin’i Paoly ny Kristiana tany Aleksandria tokony ho tamin’ny 200.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book 5 (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Stromata 5.10 ↗
Papyrus 46 (Gregory-Aland P46) · tokony ho 200 taor. J.K. (iadian-kevitra) · Sora-tanana
Ao amin’ity kôdeksan’ny taratasin’i Paoly ity, dia manohy avy hatrany amin’ny Kolosiana ny Filipiana, ary manohy amin’ny 1 Tesaloniana ny Kolosiana. Apetraky ny CSNTM tokony ho 200 ny datiny. Eo anelanelan’ny tokony ho 175 sy 250 ny ankamaroan’ny daty faritana araka ny endri-tsoratra; vitsy no nanohana ny soso-kevitra momba ny taonjato voalohany.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: GA P46 — GA P46 (CSNTM images 134471, Philippians 4 to Colossians 1; 134835, Colossians 4 to 1 Thessalonians 1) ↗

1 Tesaloniana

I Irenaeus, nanoratra tokony ho 180–189, no mpanoratra avy amin’ny fiangonana voalohany azo antoka ny datiny izay manonona ny 1 Tesaloniana, ka manonona ny vavaka ao aminy momba ny fanahy, aina ary vatana. Asehon’ny fandavan’i Tertullian tatỳ aoriana fa efa tao amin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nataon’i Marcion tamin’ny taompolo 140 izy. Mety ho akony fotsiny no hita amin’i Ignatius sy i Polycarp. Manonona azy mazava i Clement avy any Aleksandria. Mitahiry ampahany amin’ny toko 1–2 ny Papyrus 46, tokony ho 200.

Ignatius avy any Antiokia · tokony ho 110 (misy manohana ny tokony ho 140) · Akon-teny mety ho izy
Milaza amin’ny Efesiana izy mba hivavaka tsy tapaka ho an’ny any ivelany, ilay baiko ao amin’ny 1 Tesaloniana 5:17; ao amin’ny To the Romans 2.1 dia ampifanohariny ny fampifaliana olona sy ny fampifaliana an’Andriamanitra, toy ny ataon’ny 1 Tesaloniana 2:4. Noho ny fiteny mitovitovy ao amin’ny Romana 1:9 sy Galatiana 1:10, dia azo heverina ny fifampiankinana nefa tsy voaporofo.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 10.1 ↗
Polycarp avy any Smyrna · tokony ho 110–140 · Akon-teny mety ho izy
Adikan’i Lightfoot ho fadio ny ratsy rehetra ilay teny; mampiasa ny fiteny ao amin’ny 1 Tesaloniana 5:22 kosa ny dikan’ny ANF. Amin’ny teny latina ihany no mbola ahitana ilay toko, ary fampianarana ara-pitondran-tena mahazatra ilay ohabolana, ka akony farafahabetsany no azo lazaina; mitanisa ny 1 Korintiana ho an’i Paoly ny 11.2.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.1 ↗
Apostolikon an’i Marcion (araka ny tatitr’i Tertullian) · tokony ho 140–150 (notaterina tokony ho 207–212) · Lisitry ny taratasy
Mamaly ny fanontan’i Marcion ny taratasin’i Paoly tsirairay i Tertullian, ary miampanga ireo mpivadi-pinoana ho nanampy ny hoe ny azy manokana ao amin’ny 1 Tesaloniana 2:15, ka tao amin’ny Apostolikon an’i Marcion ity taratasy ity. Tsy mivantana ny porofo: amin’ny tatitry ny mpanohitra ihany no mbola itahirizana ny lahatsoratr’i Marcion, nosoratana tokony ho 207–212 eto.
- Tertullian, Against Marcion, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.15 (on 1 Thessalonians 2:15) ↗
Irenaeus avy any Lyons · tokony ho 180–189 · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy voalohany ho an’ny Tesaloniana izy ary manonona ny 1 Tesaloniana 5:23 ho tenin’ilay apostoly, ka manamafy fa tafiditra ao amin’ny famonjena ny vatana. Manonona ilay faharoa izy ao amin’ny Against Heresies 3.7.2. Io no fanononana mazava ny anarana voalohany azo antoka ny datiny avy amin’ny mpanoratra avy amin’ny fiangonana.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Adv. Haer. 5.6.1 ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200, na taonjato faha-4 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Mametraka ny taratasy ho an’ny Tesaloniana ho fahenina amin’ny taratasin’i Paoly ho an’ny fiangonana fito izy, ary milaza fa indroa no nanoratany ho an’ny Korintiana sy ny Tesaloniana. Matetika atao tokony ho 170–200 ary apetraka tany Roma; misy, indrindra i Hahneman (1992), manohana ny taonjato fahefatra.
- Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — §3 in ANF numbering (Paul's letters) ↗
Papyrus 46 (GA P46) · tokony ho 200 (taonjato faha-2–faha-3) · Sora-tanana
Mampiseho ny Kolosiana 4:16–18 arahin’ny 1 Tesaloniana 1:1 sy 1:9–2:3 ny sarin’ny folio 94 ao amin’ny CSNTM. Apetraky ny CSNTM tokony ho 200 ny datin’ilay kôdeksa, ary amin’ny taonjato fahatelo kosa ny Chester Beatty Library; vitsy no nanohana ny daty tamin’ny taonjato voalohany natolotra.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, Manuscript record: GA P46 (Chester Beatty Biblical Papyrus II) — GA P46, images P46_094a and P46_094b (Dublin, Chester Beatty Library, CBL BP II; 2nd-3rd century) ↗
Clement avy any Aleksandria · tokony ho 200 · Teny nalaina mazava
Manonona lava ny 1 Tesaloniana 4:3–8 ho tenin’ilay apostoly araka an’Andriamanitra izy rehefa mamaly an’i Basilides; any an-kafa ao amin’ny Stromata (1.11, 6.13), dia mitanisa ny 1 Tesaloniana 5:21 sy 4:17 ho an’ilay apostoly. Fampiasana mazava sy manam-pahefana izany, na dia tsy manonona ny anaran’ilay taratasy aza ireo andalana ireo.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book IV (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 4.12 (against Basilides) ↗
Tertullian · tokony ho 207–212 · Teny nalaina mazava
Mandinika tsikelikely ilay taratasy ho fanoherana an’i Marcion izy, ka manonona na mamintina amin’ny teny hafa ny 1 Tesaloniana 2:15, 4:3–5, 4:15–17, 5:19–20 ary 5:23; toa an’i Irenaeus, ampiasainy ny vavaka momba ny fanahy, aina ary vatana mba hiarovana ny famonjena ny vatana. Tsy manonona ny anaran’ilay taratasy ilay andalana.
- Tertullian, Against Marcion, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.15 (on 1 Thessalonians 5:23) ↗

2 Tesaloniana

Azo inoana fa nampiasa ny 2 Tesaloniana i Polycarp (tokony ho 110–140), ka nampahatsiahy ny fireharehan’i Paoly momba ny Tesaloniana rehefa nanoratra ho an’i Filipy, ary tao amin’ny fanontan’i Marcion tamin’ny tapaky ny taonjato faharoa koa izy. I Irenaeus (tokony ho 180) no mpanoratra voalohany mbola voatahiry manonona ny anarany; isain’ny lisitra Muratoriana izy. Mety ho akony fotsiny no hita amin’i Ignatius. Anisan’ny dikany tranainy indrindra ny P30, papyrus tamin’ny taonjato fahatelo. Tsy mamaha ny fanontaniana momba ny mpanoratra ny fampiasana azy tany am-boalohany.

Ignatius avy any Antiokia, To the Romans · tokony ho 105–117 (misy manohana ny taompolo 140) · Akon-teny mety ho izy
Raha adika ara-bakiteny, dia miresaka ny fiaretan’i Jesosy Kristy ny teny grikan’i Ignatius, akaikin’ny fomba fiteny ao amin’ny 2 Tesaloniana 3:5. Mampiasa fiteny mitovitovy ny Apokalipsy 1:9, ka mety ho fomba fiteny iombonana izany. Nosokajian’ny komitin’i Oxford tamin’ny 1905 ho kilasy d izy, tsy azo antoka loatra ka tsy azo ianteherana.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 10.3 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 · Fanondroana ankolaka azo inoana
Rehefa manoratra ho an’i Filipy i Polycarp, dia milaza fa mirehareha ny amin’ny mpamakiny any amin’ny fiangonana rehetra i Paoly. Ny fomba fiteny akaiky indrindra dia ao amin’ny 2 Tesaloniana 1:4, izay ho an’ny fiangonana iray hafa any Makedonia; mety ho diso fitadidiana izy, na nampihatra tamin’ny ankapobeny ny fideran’i Paoly an’i Filipy. Amin’ny teny latina ihany. Noheverin’ny komitin’i Oxford tamin’ny 1905 ho tena azo inoana ny fampiasany azy.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.3 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 · Akon-teny mety ho izy
Mampirisika ny Filipiana i Polycarp mba tsy handray an’i Valens, presbitera taloha, sy ny vadiny ho fahavalo, akaikin’ny 2 Tesaloniana 3:15, fa hamerina azy ireo kosa, akaiky kokoa ny Galatiana 6:1. Mety hanazava izany ny fomba fanao iombonan’ny fiangonana. Nomen’ny komitin’i Oxford tamin’ny 1905 naoty ambany kokoa izy (kilasy c). Amin’ny teny latina ihany.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.4 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · tokony ho 138–161 (i Marcion, araka an’i Tertullian); notaterina tokony ho 207 na taorian’izay · Lisitry ny taratasy
Miampanga an’i Marcion ho namafa ny afon’ny fitsarana ao amin’ny 2 Tesaloniana 1:7–8 i Tertullian, ka tao amin’ny Apostolikon an’i Marcion misy taratasy folo ilay taratasy; aorian’ny 1 Tesaloniana avy hatrany no dinihin’i Tertullian izy. Tatitry ny mpanohitra izy io, avy amin’ny tokony ho 207 na tatỳ aoriana.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.16 ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200 (hevitra vitsy anisa: taonjato faha-4) · Lisitry ny taratasy
Rehefa avy manonona ireo fiangonana fito nanoratan’i Paoly izy, dia manampy fa indroa no nanoratany ho an’ny Korintiana sy ny Tesaloniana, ka manisa taratasy roa ho an’i Tesalonika. Manohana ny tokony ho 170–200 ny filazany fa vao haingana dia haingana no nanoratan’i Hermas; manohana ny taonjato fahefatra i Sundberg (1973) sy Hahneman (1992).
- Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5 numbering) ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180 · Voatonona anarana mazava
Manonona ny faharoa ho an’ny Tesaloniana i Irenaeus ary manonona ny 2 Tesaloniana 2:8–9 ho an’i Paoly rehefa mandinika ny filaharan-teniny; manonona azy indray momba ny Antikristy ny Haer. 5.25.1 sy 5.25.3. Io no fanononana anarana tranainy indrindra mbola voatahiry avy amin’ny mpanoratra fantatra.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.7.2 ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 · Teny nalaina mazava
Manonona akaiky ny 2 Tesaloniana 3:1–2 i Clement, aorian’ny fitanisany avy hatrany ny 1 Korintiana 8:7 ho an’ilay apostoly, ao anatin’ny fitohizan-dahatsoratra momba ny fahavitsian’ny olona manam-pinoana. Tsy manonona ny anaran’ilay taratasy izy eto.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 5.3 ↗
Papyrus 30 (P. Oxy. 1598) · taonjato faha-3 (mpanonta voalohany: faran’ny faha-3 na faha-4) · Sora-tanana
Kôdeksa papyrus avy any Oxyrhynchus, any Ghent ankehitriny. Namaky ny 1 Tesaloniana 4:12 hatramin’ny 2 Tesaloniana 1:2, misy banga, ny mpanonta voalohany, ka nanaraka ny 1 Tesaloniana ny 2 Tesaloniana; manoso-kevitra fitambaran’ny taratasin’i Paoly ny laharan-pejy 207–208. Napetrak’izy ireo tamin’ny faran’ny taonjato fahatelo na ny fahefatra ny datiny, azo inoana fa faran’ny fahatelo.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: P30 — GA P30 ↗

1 Timoty

Manomboka tokony ho 180 taor. J.K. no hita ny fampiasana mazava ny 1 Timoty miaraka amin’ny filazana ny mpanoratra azy ao amin’i Irenaeus, avy eo i Clement avy any Aleksandria, i Tertullian ary ny lisitra Muratoriana (raha tamin’ny taonjato faharoa). Azo inoana fa mampiasa azy i Polycarp (tokony ho 110–140); mety ho akony fotsiny no hita amin’ny 1 Clement sy i Ignatius. Milaza i Tertullian fa tsy tao amin’ny fanontan’i Marcion tamin’ny tapaky ny taonjato faharoa izy. Ny dika tranainy indrindra fantatra dia P133, sombin-papyrus tamin’ny taonjato fahatelo.

1 Clement (taratasin’ny fiangonana any Roma ho an’i Korinto) · matetika tokony ho 95–97 taor. J.K. (manomboka amin’ny tokony ho 70 ka hatramin’ny tokony ho 140 ny soso-kevitra) · Akon-teny mety ho izy
Miantso an’Andriamanitra ho Mpanjakan’ny mandrakizay ny vavaka ho an’ny mpitondra, ilay anaram-boninahitra grika ao amin’ny 1 Timoty 1:17, akaikin’ny lohahevitry ny 1 Timoty 2:1–3. Efa nentim-paharazana tamin’ny vavaka jiosy ny fiteny toy izany, ary maro no mametraka ny 1 Timoty ho aorian’ny 1 Clement, ka tsy azo aseho ny fifampiankinana.
- Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 61.2 ↗
Ignatius avy any Antiokia, Letter to Polycarp · tokony ho 105–117 taor. J.K. araka ny daty mahazatra; misy manohana ny taompolo 140 · Akon-teny mety ho izy
Mampitandrina ny amin’ireo mampianatra fampianarana hafa izy, matoanteny grika iray tsy fahita firy izay ao amin’ny 1 Timoty 1:3 sy 6:3 ihany no hita ao amin’ny Testamenta Vaovao; manampy angano lany andro ny Magnesians 8.1. Mety hanazava izany ny voambolana iombonana manohitra ny fampianaran-diso, ka tsy voatery hisy fifampiankinana ara-literatiora.
- Ignatius of Antioch, Epistle to Polycarp (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. 3.1 ↗
Polycarp avy any Smyrna, Letter to the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Fanondroana ankolaka azo inoana
Manaraka ny 1 Timoty 6:10 sy 6:7 amin’ny filaharana mivadika ny teny roa momba ny vola, ary ampidirina ho fampianarana fantatra ilay faharoa (noho ny fahafantarana àry). Maro ny manam-pahaizana manatsoaka hevitra fa misy fifampiankinana, na dia samy nanana fitoviana tamin’ny ohabolana aza ireo teny roa; nanoso-kevitra mihitsy i von Campenhausen (1951) fa i Polycarp no nanoratra ny Taratasy pastoraly.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 ↗
Muratorian Fragment (lisitra latina misy ny bokin’ny Testamenta Vaovao) · matetika tokony ho 170–200 taor. J.K.; vitsy anisa no manohana ny taonjato faha-4 · Lisitry ny taratasy
Manisa taratasy roa ho an’i Timoty ao amin’ny an’i Paoly izy: taratasy manokana izay heverin’ny Fiangonana maneran-tany ho masina sy ampiasainy amin’ny fandaminam-piangonana na izany aza. Ny fandraisana azy no asehony, fa tsy ny mpanoratra azy, ary amin’ny sora-tanana latina tokony ho tamin’ny taonjato fahavalo no tena itahirizana azy.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) ↗
Irenaeus avy any Lyons, Against Heresies · tokony ho 180 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Manokatra amin’ny fanononana ny 1 Timoty 1:4 ho tenin’ilay apostoly izy; miantso ny zavatra toheriny hoe fahalalana antsoina amin’ny anarana tsy marina (1 Timoty 6:20; sasin-tenin’ny Boky 2); milaza fa miresaka an’i Linus ao amin’ireo taratasy ho an’i Timoty i Paoly (3.3.3). Mampiseho fa nomena an’i Paoly ny maha-mpanoratra azy tokony ho 180 izany, fa tsy manaporofo hoe izy no nanoratra azy.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 1, preface 1 ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata (Miscellanies) · tokony ho 195–210 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Mitanisa ny 1 Timoty 6:20–21 ho tenin’ilay apostoly ho an’i Timoty izy, avy eo mitatitra fa ireo mpivadi-pinoana, izay voahelok’io teny io, dia mandà ireo taratasy ho an’i Timoty. Tokony ho tamin’ny 200, dia noraisina tany Aleksandria ireo taratasy nefa notoherin’ny vondrona mpivadi-pinoana sasany.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book II (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 2.11 ↗
Papyrus 133 (P.Oxy. LXXXI 5259) · taonjato faha-3 (araka ny endri-tsoratra no amaritana ny daty) · Sora-tanana
Sombiny avy amin’ny ravina papyrus iray avy any Oxyrhynchus, misy ampahany amin’ny 1 Timoty 3:13–4:8, navoaka tamin’ny 2016: ny dika tranainy indrindra fantatra. Mifarana alohan’ny Taratasy pastoraly ireo ravina mbola voatahiry ao amin’ny P46 (tokony ho 200); ao amin’ny Codex Sinaiticus (taonjato faha-4) ny lahatsoratra feno tranainy indrindra.
- Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P133 — Gregory-Aland P133 (INTF docID 10133) ↗
Tertullian momba ny fanontan’i Marcion ny taratasin’i Paoly · tokony ho 207–212 taor. J.K. (mitatitra momba an’i Marcion, izay niasa tokony ho 138–161) · Voatonona anarana mazava
Milaza izy fa nitazona ny Filemona ny fanontan’i Marcion ny taratasin’i Paoly tamin’ny tapaky ny taonjato faharoa, nefa nandà ireo taratasy roa ho an’i Timoty sy ny Titosy. Misy mahita antony amin’ny fankatoavan’ny 1 Timoty ny fanambadiana, ny sakafo ary ny Lalàna (1 Timoty 1:8; 4:3–4); ny hafa mihevitra fa tsy nanana azy ireo mihitsy i Marcion, na fa nosoratana taorian’ny androny izy ireo.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 5.21 ↗

2 Timoty

I Irenaeus (tokony ho 180) no mpanoratra voalohany azo antoka ny datiny izay manonona ny 2 Timoty ho an’i Paoly, ka manonona ireo taratasy ho an’i Timoty; manaraka azy i Clement avy any Aleksandria, i Tertullian ary ny lisitra Muratoriana. Azo inoana fa manondro azy an-kolaka talohan’izany i Polycarp; mety ho akony fotsiny no hita amin’i Ignatius sy ny 1 Clement. Tsy tao amin’ny fanontan’i Marcion izy. Codex Sinaiticus (taonjato fahefatra) no sora-tanana tranainy indrindra; tsy misy papyrus talohan’izany mbola voatahiry.

1 Clement · matetika atao tokony ho 95–97 taor. J.K. · Akon-teny mety ho izy
Milaza i Clement fa miaro ireo manompo azy amin’ny fieritreretana madio Andriamanitra, akaikin’ny 2 Timoty 1:3. Fohy ilay teny ary miverina ao amin’ny 1 Timoty 3:9; maro ny manam-pahaizana mametraka ny 2 Timoty ho aorian’ny 1 Clement, ka tsy voaporofo ny fifampiankinana, na iza no naka tamin’iza.
- Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 45:7 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Smyrnaeans · tokony ho 110 taor. J.K. (misy manohana daty tatỳ aoriana, hatramin’ny tokony ho 140) · Akon-teny mety ho izy
Misaotra ny mponina any Smyrna i Ignatius noho izy ireo tsy menatra ny gadrany, ary miantso an’i Kristy hoe fahatokiana tanteraka, mitovitovy amin’ny 2 Timoty 1:16 sy 2:13; mitovitovy amin’ny 2 Timoty 2:4 ny To Polycarp 6:2. Mety hanazava ny fitoviana ny sary iombonana momba ny gadra sy ny miaramila, ary ny Lioka 9:26.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ignatius, To the Smyrnaeans 10:2 ↗
Polycarp, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Fanondroana ankolaka azo inoana
Milaza i Polycarp fa tsy tia izao tontolo izao ankehitriny i Ignatius, i Paoly ary ny hafa, ka mamadika ny 2 Timoty 4:10 momba an’i Demasy; mitovitovy amin’ny 2 Timoty 2:12 ny 5:2 (miara-manjaka aminy). Miavaka nefa fohy ilay fomba fiteny. Nanamafy i Von Campenhausen (1951) fa i Polycarp mihitsy no nanoratra ny Taratasy pastoraly; vitsy no manaiky izany.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Polycarp, To the Philippians 9:2 ↗
Irenaeus, Against Heresies · tokony ho 180–189 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Ao amin’ny 2 Timoty 4:21 ihany no isehoan’i Linus ao amin’ny Testamenta Vaovao. Ao amin’ny 3.14.1, dia manonona ny 2 Timoty 4:10–11 ho tenin’i Paoly manokana i Irenaeus, mba hampisehoana fa nijanona niaraka taminy i Lioka. Mitanisa azy tsy mila fiarovan-kevitra izy, ho taratasy efa nekena.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.3 ↗
Muratorian Fragment · matetika tokony ho 170–200 taor. J.K.; misy manohana ny taonjato fahefatra · Lisitry ny taratasy
Mitanisa taratasy iray ho an’i Titosy sy roa ho an’i Timoty ao amin’ny an’i Paoly izy, manokana ny fiaviany nefa omem-boninahitra noho ny fandaminam-piangonana. Matetika apetraka tany Roma tokony ho 170–200; nanohana daty tamin’ny taonjato fahefatra i Sundberg sy Hahneman, ka hahatonga azy ho vavolombelona tatỳ aoriana izany.
- Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 200 taor. J.K. · Voatonona anarana mazava
Rehefa avy manonona ny 1 Timoty 6:20 i Clement, dia milaza fa mandà ireo taratasy ho an’i Timoty ny mpivadi-pinoana. Manonona ny 2 Timoty 2:1–2 ho an’i Paoly izy (Stromata 1.1), ary ny 2 Timoty 1:7–8 ho nosoratana ho an’i Timoty (4.7). Tsy manonona ireo mpivadi-pinoana izy.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book II (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Stromata 2.11 ↗
Tertullian, Against Marcion (momba ny Apostolikon an’i Marcion) · tokony ho 207–212 taor. J.K., mitatitra ny fanontan’i Marcion tamin’ny taompolo 140 · Voatonona anarana mazava
Tsy nahitana ireo taratasy roa ho an’i Timoty sy ny Titosy ny Apostolikon an’i Marcion misy taratasy folo (tokony ho taompolo 140). Milaza i Tertullian fa nolavin’i Marcion izy ireo; ny hafa mihevitra fa tsy nahalala azy ireo izy, na fa tsy mbola nosoratana izy ireo. I Tertullian mihitsy dia mitanisa ny 2 Timoty 1:14 ho an’i Paoly (Prescription 25).
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Against Marcion 5.21 ↗
Codex Sinaiticus (Gregory-Aland 01) · taonjato fahefatra · Sora-tanana
Ny sora-tanana tranainy indrindra fantatra amin’ny 2 Timoty, izay manomboka amin’ny folio 295b ao amin’ny British Library. Tsy misy papyrus talohan’izany mbola voatahiry. Tsy hita ao amin’ireo ravina mbola voatahiry ao amin’ny P46 (fiandohan’ny taonjato fahatelo) ny Taratasy pastoraly; iadian-kevitra raha nisy azy ireo tao amin’ny raviny very. Mijanona eo amin’ny Hebreo 9:14 ny Vaticanus.
- Codex Sinaiticus Project, Codex Sinaiticus: See the Manuscript (2 Timothy 1:1) — Folio 295b (quire 86, folio 3v): 1 Timothy 6:9-21 and 2 Timothy 1:1-15, scribe A ↗

Titosy

Voaporofo mazava ny fisian’ny Titosy manomboka tokony ho 180 taor. J.K.: manonona azy ho an’i Paoly i Irenaeus, manonona ny anarany i Clement avy any Aleksandria, ary mampiditra azy ny lisitra Muratoriana, raha tamin’ny taonjato faharoa ilay lisitra. Mety ho akony fotsiny ireo fifandraisana talohan’izany ao amin’ny 1 Clement, i Ignatius ary i Polycarp. Mitatitra i Tertullian fa tsy tao amin’ny fitambaran’i Marcion (taompolo 140) izy; ny sora-tanany tranainy indrindra, P32, dia atao tokony ho 200–300 taor. J.K. araka ny endri-tsoratra.

1 Clement (Clement avy any Roma) · tokony ho 96 taor. J.K. (90–100 no apetraky ny ankamaroany) · Akon-teny mety ho izy
Mifanaraka amin’ny Titosy 3:1 ny hoe vonona ho amin’ny asa tsara rehetra ao aminy (2.7); miresaka amin’ireo vondrona ao amin’ny Titosy 2 ny 1.3: lehilahy antitra, tanora, vehivavy tia ny vadiny sy mitantana ny tokantranony. Nefa mitovitovy amin’izany koa ny 2 Timoty 2:21, ary fampianarana mahazatra ny momba ny tokantrano, ka mety hanazava azy roa ny lovantsofina iombonana.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 2.7 ↗
Ignatius avy any Antiokia, To the Magnesians · tokony ho 105–117 taor. J.K. (misy mametraka daty tatỳ aoriana) · Akon-teny mety ho izy
Mampitandrina ny amin’ny angano lany andro tsy mahasoa mifamatotra amin’ny fiainana araka ny fivavahana jiosy izy, mampahatsiahy ny Titosy 1:14 sy 3:9. Nefa misy angano koa ao amin’ny 1 Timoty, fampianarana hafahafa ao amin’ny Hebreo 13:9, ary niely patrana ny adihevitra manohitra ny fanarahana fomba jiosy; tsy misy miavaka ampy hanaporofoana ny fampiasany azy.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Magnesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Magnesians 8.1 ↗
Polycarp avy any Smyrna, To the Philippians · tokony ho 110–140 taor. J.K. · Akon-teny mety ho izy
Azo inoana fa mampiasa ny 1 Timoty izy (4.1). Mitovitovy amin’ny Titosy 2:4–5 ny fananarany ny vehivavy (4.2), nefa akon’ny hoe tia ny vadiny ao amin’ny 1 Clement 1.3, ka azo inoana kokoa ny fiankinana amin’i Clement na fampianarana iombonana. Nanoso-kevitra mihitsy i Campenhausen (1951) fa i Polycarp no nanoratra ny Taratasy pastoraly; vitsy no manaraka azy.
- Polycarp, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philippians 4.2 ↗
Irenaeus avy any Lyon, Against Heresies · tokony ho 180 taor. J.K. (nosoratana tamin’ny andron’ny eveka Eleutherius ny Boky 3) · Voatonona anarana mazava
Manonona ny Titosy 3:10–11 ho tenin’i Paoly izy aorian’ny tantaran’i Polycarp nandà an’i Marcion; mitanisa indray ny baikon’i Paoly hialana amin’ny mpivadi-pinoana rehefa nampitandremana indroa ny 1.16.3. Anisan’ny fanomezana voalohany ny maha-mpanoratra ho an’i Paoly izay azo faritana daty izy, ka mampiseho ny fandraisana ilay taratasy fa tsy hoe iza no nanoratra azy.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.4 ↗
Muratorian fragment · faran’ny taonjato faha-2, na taonjato faha-4 (iadian-kevitra) · Lisitry ny taratasy
Mitanisa ny Titosy miaraka amin’ny Filemona, 1 Timoty ary 2 Timoty ho taratasy manokana omem-boninahitra noho ny fitsipi-pifehezan’ny fiangonana izy. Tamin’ny taonjato faha-7–faha-8 ilay dika latina; maro no mametraka ny fototra tamin’ny faran’ny taonjato faharoa, nefa manohana ny fahefatra i Sundberg (1973) sy Hahneman (1992).
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian fragment §3 (ANF numbering) ↗
Clement avy any Aleksandria, Stromata · tokony ho 198–203 taor. J.K. (taorian’ny 192 taor. J.K.) · Voatonona anarana mazava
Manonona ny taratasy ho an’i Titosy izy ary manonona ny Titosy 1:12–13 ho tenin’i Paoly mitanisa an’i Epimenides, mpaminany kretana; mitanisa ny Titosy 1:10 koa ny Stromata 1.8. Nosoratana taorian’ny nahafatesan’i Commodus tamin’ny 192 izany, izay ifaranan’ny fizotry ny fotoana ao amin’ny Boky 1.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Stromata 1.14 ↗
Tertullian momba ny Apostolikon an’i Marcion · tokony ho 207–212 taor. J.K., mitatitra ny fitambaran’i Marcion tamin’ny taompolo 140 · Voatonona anarana mazava
Mitatitra izy fa tsy nampiditra ny 1 Timoty, 2 Timoty ary Titosy ny Apostolikon an’i Marcion (tokony ho taompolo 140), ary milaza fa nolaviny izy ireo. Ny hafa manamafy fa tsy nahalala ny Taratasy pastoraly mihitsy i Marcion, na fa nosoratana tatỳ aoriana izy ireo, ary misy mihevitra fa natao hanohitra azy ny ampahany; i Tertullian mihitsy dia mandray ny Titosy ho an’i Paoly.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Against Marcion 5.21 ↗
Papyrus 32 (P32) · tokony ho 200 taor. J.K. na tatỳ aoriana ao amin’ny taonjato faha-3 (araka ny endri-tsoratra) · Sora-tanana
Mitahiry ny Titosy 1:11–15 sy 2:3–8 avy amin’ny ravina kôdeksa iray izy, ny endri-tsoratra ihany no amaritana ny datiny: taonjato fahatelo (Hunt 1911), tokony ho 200 (CSNTM). Manamafy i Gathergood (2013) fa farafahakeliny lahatsoratra iray no nialoha ny Titosy tao amin’ilay kôdeksa. Tsy misy ny Taratasy pastoraly ao amin’ireo ravina mbola voatahiry ao amin’ny P46.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, Manuscript P32 (CSNTM digital manuscript collection) — GA P32 (Manchester, John Rylands University Library, Gr. P. 5) ↗

Filemona

Voaporofo mafy voalohany ny fisian’ny Filemona ao amin’ny fitambaran’ny taratasin’i Paoly nataon’i Marcion (tokony ho 140–160), araka ny tatitr’i Tertullian. Manonona azy ho an’i Paoly ny lisitra Muratoriana; raisin’i Tertullian ho toy izany izy. Mety misy akony malemy ao amin’i Ignatius. Tsy fantatra ny fanononana mazava azy avy amin’ny 1 Clement, i Polycarp, i Justin, i Irenaeus na i Clement avy any Aleksandria, angamba noho izy fohy dia fohy. Ny sora-tanana tranainy indrindra, P87, dia tamin’ny taonjato fahatelo.

Ignatius avy any Antiokia, To the Ephesians · tokony ho 110; misy mametraka azy tatỳ aoriana · Akon-teny mety ho izy
Vao avy manonona ilay eveka atao hoe Onesimosy i Ignatius dia manoratra faniriana hahazo fifaliana avy amin’ny mpamaky, ilay matoanteny ao amin’ny Filemona 1:20 izay tsy hita any an-kafa ao amin’ny Testamenta Vaovao. Nefa averiny any an-kafa ilay faniriana, anaran’andevo mahazatra ny hoe Onesimosy amin’izany fotoana izany, ary tsy voaporofo ny fampitovian’i John Knox ireo lehilahy roa.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 2.1-2 ↗
Apostolikon an’i Marcion, araka ny tatitr’i Tertullian · tokony ho 140–160; notaterina tokony ho 208 · Lisitry ny taratasy
Porofo mafy voalohany: tafiditra tao amin’ny fitambaran’i Marcion misy taratasy folo avy amin’i Paoly ny Filemona. Avy amin’ny vavolombelona mpanohitra tokony ho enimpolo taona tatỳ aoriana ilay tatitra; mitanisa azy koa i Epiphanius (taonjato fahefatra). Milaza i Tertullian fa ny hafohiny no nahatonga azy tsy ho voaova tamin’ny fanitsian’i Marcion.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Marcion's Apostolicon) ↗
Muratorian Fragment · tokony ho 170–200, na taonjato fahefatra · Lisitry ny taratasy
Mitanisa ny Filemona miaraka amin’ny Titosy, 1 Timoty ary 2 Timoty ho taratasy ho an’olon-tokana nosoratana tamim-pitiavana manokana, nefa omem-boninahitra eo amin’ny fiangonana izy. Ny ankamaroany dia mametraka azy tokony ho 170–200, azo inoana fa tany Roma; manohana daty tamin’ny taonjato fahefatra i A. C. Sundberg (1973) sy G. M. Hahneman (1992).
- Anonymous (Muratorian Fragment), Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Papyrus 87 (Gregory-Aland P87) · taonjato fahatelo · Sora-tanana
Ny dika tranainy indrindra mbola voatahiry: sombin’ny ravina kôdeksa iray, misy ampahany amin’ny Filemona 1:13–15 amin’ny ilany iray sy Filemona 1:24–25 amin’ny ilany hafa, atao tamin’ny taonjato fahatelo araka ny endri-tsoratra. Tsy misy ny Filemona ao amin’ireo ravina mbola voatahiry ao amin’ny P46; manomboka amin’ny kôdeksa tamin’ny taonjato fahefatra toa ny Sinaiticus ny dika feno.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 (3rd century; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12) ↗
Tertullian, Against Marcion · tokony ho 207–212 · Voatonona anarana mazava
Ao amin’ny toko manana lohateny hoe On the Epistle to Philemon amin’ireo fanontana maoderina, dia mandray azy ho taratasin’i Paoly ho an’ny lehilahy iray i Tertullian, nefa tsy manonona andininy. Tsy manonona azy mihitsy i Irenaeus sy i Clement avy any Aleksandria, ka izy no vavolombelona voalohany azo antoka ny datiny avy amin’ny fiangonana mahazatra.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Philemon's brevity) ↗

Ampidino ity andiana angona ity (JSON, CC BY 4.0)

Izay raisina ho porofo eto

Ity pejy ity dia manangona izay mbola voatahiry ivelan’ny Testamenta Vaovao sy mifandraika amin’ny fitantarany momba an’i Paoly: soratra amin’ny vato sy vola madinika, ireo toerana mihitsy, papiry sy sora-tanana tranainy amin’ireo taratasy, mpanoratra jiosy sy romana, ary ireo mpanoratra Kristiana voalohany manonona na mamaritra azy. Milaza ny singa tsirairay hoe inona no porofoiny, inona no tsy porofoiny ary aiza no tsy itovian’ny mpandika hevitra, miaraka amin’ny laharana katalaogy sy ireo lahatsoratra tsy voafehin’ny zon’ny mpamorona iorenan’ny teny nalaina tsirairay.

Matetika kokoa ireo singa no mandinika ny toe-javatra noho ny zava-nitranga. Mampiseho fa nahafantatra ilay tanàna ny mpanoratra ny anaram-boninahitra marina ho an’ny manam-pahefana ao aminy; tsy mampiseho izy io fa nitranga ny fihainoana raharaha iray. Mbola iadian-kevitra, ohatra, ny hoe i Erasto ve ilay lehilahy tononina amin’ny rarivato, na hoe manonona an’i Sergio Paolo ve ny soratra sasany. Anisan’ilay singa ny adihevitra toy izany.

Ny fotoana voalohany nahafantarana ireo taratasy

Ny tapany faharoa amin’ilay pejy dia manaraka ny taratasy telo ambin’ny folo tsirairay mankany amin’ny porofo ivelany: ny mpanoratra voalohany manonona azy, ny teny nalaina mazava voalohany, ny fanondroana an-kolaka azo inoana ary ny sora-tanana tranainy indrindra. Atao amim-pitandremana ny fanasokajiana, satria mety avy amin’ny fiteny Kristiana iombonana ny teny mitovy iray, fa tsy avy amin’ny taratasy.

Fampiasana ny angon-drakitra

Avoaka ho angon-drakitra misokatra eo ambanin’ny CC BY 4.0 koa ny singa rehetra, miaraka amin’ny famantarana raikitra, mba hahafahan’ny mpampianatra, mpikaroka na mpanampy manonona singa tokana sy mampifandray rohy mankany aminy.

Fanontaniana mahazatra

Misy mpanoratra romana na jiosy manonona an’i Paoly ve?

Tsy misy mpanoratra tsy Kristiana tamin’ny taonjato voalohany mbola voatahiry manonona an’i Paoly. I Josefa, Suetonius ary Tacitus dia mamaritra olona sy zava-nitranga nanodidina azy — i Feliksa, i Festo, i Ananiasy mpisoronabe, ny fihetsik’i Klaodio tamin’ny Jiosy tany Roma, ny fanenjehana nataon’i Nero — ka azo ampitahaina amin’ny fitantarana mahaleo tena momba ny tontolony ny Asan’ny Apostoly.

Inona ny porofo ivelany matanjaka indrindra momba ny fizotry ny fiainan’i Paoly?

Ny soratra momba an’i Galiona tany Delphi. Mametraka ny fotoam-piasan’i Galiona ho prokonsily tany Akaia tokony ho tamin’ny 51–52 taor. J.K. izy io, ary mametraka an’i Paoly eo anatrehany tany Korinto ny Asan’ny Apostoly. Ny ankamaroan’ny fanarenana ny fizotry ny fiainan’i Paoly dia miainga amin’io teboka raikitra tokana io ka mandroso amin’ny fanatsoahan-kevitra.

Iza no voalohany nanonona ny taratasin’i Paoly?

Ny First Clement, nosoratana avy any Roma ho any Korinto tokony ho tamin’ny 96 taor. J.K., dia milaza amin’ny mpamaky azy mba handray ilay taratasy nosoratan’i Paoly ho azy ireo momba ny fisaratsarahana, ary mampahatsiahy ny Romana. Mahafantatra taratasy maromaro i Ignatius sy Polycarp tamin’ny fiandohan’ny taonjato faharoa. Ny fanangonan’i Marcion tokony ho tamin’ny 140 taor. J.K. no lisitra voalohany fantatra.

Boky sy loharano nampiasaina

Asan’ny Apostoly 7–28, Baiboly Protestanta Malagasy 2011. Baiboly Protestanta Malagasy © 2011, Malagasy Bible Society. Fanondroana toko sy andininy ihany no omena eto, tsy lahatsoratra ara-Baiboly. Jereo ny loharano
Manomboka amin’ny Romana ka hatramin’ny Filemona, Baiboly Protestanta Malagasy 2011. Baiboly Protestanta Malagasy © 2011, Malagasy Bible Society. Fanondroana toko sy andininy ihany no omena eto, tsy lahatsoratra ara-Baiboly. Jereo ny loharano
Ny fizotry ny fotoana ao amin’ny tetikasa, misy teboka 67, dia mampifandray ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasy ary manamarika mazava ny daty iadian-kevitra.

Tonony ho loharano ity pejy ity

Thomas Diong. “Porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao.” Taratasy nosoratan’i Paoly · Pauline Letters. Nohavaozina 2026-10-23. https://paulineletters.com/mg/explore/evidence

BibTeX

@online{paulineletters-mg-evidence,
  author = {Diong, Thomas},
  title = {Porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao},
  organization = {Taratasy nosoratan’i Paoly · Pauline Letters},
  date = {2026-10-23},
  url = {https://paulineletters.com/mg/explore/evidence},
  langid = {mg}
}

RIS

TY  - ELEC
TI  - Porofo ivelan’ny Testamenta Vaovao
AU  - Diong, Thomas
T2  - Taratasy nosoratan’i Paoly · Pauline Letters
DA  - 2026/10/23
UR  - https://paulineletters.com/mg/explore/evidence
LA  - mg
ER  -