Soratra fampitandremana avy amin’ny tempoly tany Jerosalema

Izay hamafisiny

Nisy sakana nanodidina ny kianja anatiny tao amin’ny tempolin’i Heroda Lehibe, ary nisy fampandrenesana tamin’ny teny grika teo aminy. Nandrara izay tsy Jiosy (allogenes) tsy hiditra ao anatin’ny arofanina sy ny vala manodidina ny fitoerana masina ireo fampandrenesana ireo, sady nampitandrina fa izay tratra nandika izany no tompon’andraikitra amin’ny fahafatesany. Dika iray feno sy sombiny iray no mbola voatahiry.

Mamaritra ilay sakana sy ny fandrarana narahina sazy fahafatesana i Josefa (Ant. 15.417), milaza fa tamin’ny teny grika sy latina ireo fampandrenesana (War 5.193-194), ary mampiteny an’i Titus jeneraly fa navelan’i Roma hamono izay nandika izany ny Jiosy, na dia Romana aza izy ireo (War 6.124-126).

Ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:28–29, dia ampangaina ho nandoto ny tempoly tamin’ny fampidirana jentilisa tao i Paoly, noho ny fiheverana fa nampiditra an’i Trofimo avy any Efesosy izy. Fitsipika tena nisy sy naseho ampahibemaso no iorenan’ilay fiampangana: raharaha mety hahafaty ny fidiran’ny jentilisa hihoatra ilay sakana. Manampy hanazava ny herisetran’ny vahoaka izany (Asan’ny Apostoly 21:30–31). Niditra an-tsehatra ny toby miaramila tamin’ny korontana naterak’izany (Asan’ny Apostoly 21:31–36).

Apetrak’i Josefa eo amin’ny fiakarana avy amin’ny kianja ivelany mankany amin’ny kianja anatiny ilay sakana, ary lazainy fa nandrara ny vahiny tsy handroso lavitra kokoa ireo fampandrenesana (War 5.193-194; Ant. 15.417). Koa ny fandikan-dalàna nolazaina dia ny fampidirana jentilisa hihoatra ilay sakana, fa tsy ny fampidirana azy tao amin’ny faritry ny tempoly fotsiny.

Izay tsy hamafisiny

Tsy mampiseho izy io fa nampiditra an’i Trofimo, namany avy any Asia (Asan’ny Apostoly 20:4), na jentilisa hafa hihoatra ilay sakana i Paoly. Asehon’ny Asan’ny Apostoly ho fehin-kevitra notsoahina avy amin’ny fahitana azy roa niaraka tao an-tanàna ilay fiampangana (Asan’ny Apostoly 21:29); mandà ny ho nanao fandikan-dalàna tamin’ny tempoly i Paoly (Asan’ny Apostoly 24:18; Asan’ny Apostoly 25:8). Averin’i Tertolo eo anatrehan’i Feliksa ilay fiampangana (Asan’ny Apostoly 24:6), ary tsaroan’i Paoly ny nisamborana azy tao amin’ny tempoly (Asan’ny Apostoly 26:21).

Tsy manonona olona ireo soratra voasokitra. Manamarina ny fisian’ilay fitsipika sy ny hamafiny izy ireo, fa tsy ilay fisamborana na antsipiriany hafa ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21–26, toy ny anjara asan’ilay komandy izay antsoin’ny Asan’ny Apostoly tatỳ aoriana hoe Klaodio Lysia (Asan’ny Apostoly 23:26).

Ilay jentilisa niditra an-tsokosoko no iharan’ny sazy eo amin’ny vato; tsy misy sazy voalaza ho an’ny Jiosy nampiditra azy. Noho izany, tsy manazava irery ny antony nitodihan’ny vahoaka tamin’i Paoly mihitsy ilay vato.

Tsy mamaha fanontaniana roa izy io: raha manondro io sakana io ny Efesiana 2:14, ary raha didim-pitsarana, herisetran’ny vahoaka navela hitranga, na sazy avy amin’Andriamanitra no tian’ilay fampitandremana momba ny fahafatesana holazaina.

Izay tsy itovian’ny mpandika hevitra

Mbola misokatra ny fanontaniana maromaro. Iza no namoaka ireo fampandrenesana, ary oviana: ny mpanorina niasa ho an’i Heroda Lehibe, ny mpisorona, sa ny manam-pahefana romana taorian’ny 6 taor. J.K.? Io farany io no hevitr’i Mommsen, voatonona ao amin’ny OGIS 598, mifototra amin’ny dika latina lazain’i Josefa (tsy misy mbola voatahiry) sy ny tenin’i Titus jeneraly. Famonoana araka ny didim-pitsarana, herisetran’ny vahoaka navela hitranga, sa sazy avy amin’Andriamanitra no dikan’ny hoe tompon’andraikitra amin’ny fahafatesany? Hatraiza no anehoan’ny lahatenin’i Titus jeneraly, nosoratan’i Josefa, ny tena politikan’ny Romana? Farany, manondro io sakana io ve ny sarin’ny rindrina ao amin’ny Efesiana 2:14, sa ny Lalàna (Efesiana 2:15)? Miankina amin’ny ampahany amin’ny daty sy ny mpanoratra ilay taratasy, izay samy iadian-kevitra, izany fanontaniana izany.

Famakiana hafa

Toerana sy toe-javatra marina, fa tsy fanamarinana ilay zava-nitranga. Fantatry ny maro ilay fitsipika: mitatitra azy mihoatra ny indray mandeha i Josefa, ary naseho tamin’ny teny grika teo amin’ny tempoly izy io. Afaka namaritra tsara ny toe-javatra ny mpanoratra iray lavidavitra tamin’ireo zava-nitranga; noho izany, mampiseho ilay fifanarahana fa mahalala tsara ny tempoly ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy manamarina ilay rotaka sy fisamborana. Mampiseho kosa ny taratasin’i Paoly fa nanantena loza avy amin’ny tsy mpino tany Jodia izy (Romana 15:30–31), na dia tsy ilay rotaka aza izany.

Ny Lalàna no tondroin’ny Efesiana 2:14, fa tsy ilay arofanina. Araka io famakiana io, ny sarin’ny rindrina dia maneho ny Lalàna sy ny didiny, izay lazain’ny andininy manaraka fa nesorina (Efesiana 2:15). Samy hafa koa ny voambolana momba ny rindrina ao amin’ny Efesiana, eo amin’ny vato (tryphaktos, peribolos), ary ao amin’i Josefa (dryphaktos); koa ny sakana tao amin’ny tempoly dia fanoharana nampian’ireo mpandika hevitra toa an’i Robinson (1903). Raha nosoratana taorian’ny 70 taor. J.K. ny Efesiana, dia efa rava ilay sakana.

Avy amin’ny Romana ireo fampandrenesana. Nihevitra i Theodor Mommsen, araka ny itanisàn’i Dittenberger azy ao amin’ny OGIS 598, fa ny Romana no nampanosokitra ireo fampandrenesana taorian’ny nahatongavan’i Jodia ho faritany tamin’ny 6 taor. J.K. Niantehitra tamin’ny dika latina izay lazain’i Josefa fa nisy teo anilan’ny teny grika izy (tsy mbola nisy hita), sy tamin’ny tenin’i Titus jeneraly ao amin’i Josefa. Ny hafa mihevitra azy ireo ho anisan’ny fanorenan’i Heroda Lehibe indray ny tempoly. Na iza amin’ireo hevitra roa ireo no arahina, dia teo izy ireo tamin’ny andron’i Paoly.