Ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasin’i Paoly, ampitahaina tsirairay

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa nihoatra ny mpiara-belona taminy teo amin’ny fivavahana jiosy izy, nafana fo tamin’ny lovantsofin’ny razany; milaza izy fa noforana tamin’ny andro fahavalo, teraka Israelita avy amin’ny fokon’i Benjamina, zanaky ny Hebreo, Fariseo ary tsy nanan-tsiny teo ambanin’ny Lalàna.

Asan’ny Apostoly: Milaza i Paoly, izay teraka tany Tarsosy, fa notezaina tany Jerosalema izy, nampianarin’i Gamaliela tamin’ny fomba hentitra, nafana fo ho an’Andriamanitra, ary Fariseo avy amin’ny fianakaviana Fariseo; amin’ny teny hebreo no iresahany amin’ny vahoaka any Jerosalema.

Ny votoatin’ireo sary roa no mifanaraka, fa tsy ny teny. Manampy an’i Tarsosy, an’i Gamaliela, ny fitaizana tany Jerosalema ary ny fitenenana hebreo ny Asan’ny Apostoly; manampy ny famorana tamin’ny andro fahavalo sy ny foko ny taratasy. Noraisin’i Paley ho fijoroana vavolombelona tsy miankina amin’ny Asan’ny Apostoly ny zotom-po ao amin’ny Galatiana, nefa natokany ny Filipiana 3:5 satria azon’ny mpisandoka natambatra avy amin’ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy hafa izany.

Famakiana hafa

• Nampiasa ny taratasy ny Asan’ny Apostoly. Milaza i Richard Pervo fa nampiasa ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, ka mety avy amin’ny Galatiana sy ny Filipiana ny lohaheviny momba ny Fariseo sy ny zotom-po; mila loharano hafa àry i Gamaliela, i Tarsosy ary ny fitaizana tany Jerosalema, na fanampin’i Lioka ireo.
• Iadian-kevitra ny fianarana tany Jerosalema. Tsy miresaka an’i Gamaliela na fitaizana tany Jerosalema mihitsy ny taratasy, ary heverin’ny manam-pahaizana sasany ho fanamafisana ataon’i Lioka ireo; niaro ny hevitra fa azo inoana ny hoe nianatra ny Torah tany Jerosalema izy i Martin Hengel.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2, particular 1; 1849 New York reprint, p. 101 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument), on Philippians 3:5; 1849 New York reprint, p. 10 ↗

Ny taratasy: Misaotra an’Andriamanitra i Paoly, izay tompoiny toy ny nataon’ny razany, amin’ny fieritreretana madio, ary mampahatsiahy fa mivavaka ho an’i Timoty andro aman’alina izy.

Asan’ny Apostoly: Milaza amin’ny filan-kevitra i Paoly fa miaina amin’ny fieritreretana tsara izy; amin’i Feliksa fa manompo an’Andriamanitra nivavahan’ny razany amin’ny fieritreretana madio; amin’i Agripa momba ny teny fikasana nomena ny razany; amin’ny namany an-tsambo momba an’Andriamanitra tompoiny.

Miaraka hita ao amin’ny 2 Timoty 1:3 sy ny Asan’ny Apostoly 24:14–16 ny fanompoana an’Andriamanitra nivavahan’ny razana sy ny fitanana fieritreretana madio, ary manampy ny fanompoana andro aman’alina ny Asan’ny Apostoly 26:7, na dia samy hafa aza ny teny grika ilazana ny razana sy ny mpamari-toetra momba ny fieritreretana. Toy izany koa, mampifandray ny fanompoana an’Andriamanitra sy ny vavaka tsy tapaka ny Romana 1:9, ary miantso ny fieritreretana ho vavolombelona ny 2 Korintiana 1:12. Na izany aza, maro ny voambolana iombonan’ny Taratasy pastoraly sy ny Lioka–Asan’ny Apostoly, ka mety avy amin’ny mpanoratra na vondrona iray ilay fitoviana fa tsy fahatsiarovana mahaleo tena.

Famakiana hafa

• Mpanoratra tatỳ aoriana, na i Lioka. Heverin’ny ankamaroan’ny manam-pahaizana mpitsikera ho nosoratana tamin’ny anaran’olon-kafa ny 2 Timoty, angamba naka tahaka ny Romana 1:9 tamin’ny fomba fiteny akaikin’ny an’i Lioka; nampifandray ny Taratasy pastoraly tamin’i Lioka mihitsy i C. F. D. Moule sy Stephen G. Wilson. Na ahoana na ahoana, dia tsy fanamafisana mahaleo tena izany.
• Fomba fiteny iombonana na ny feon’i Paoly. Fomba fiteny miely kokoa eo amin’ny fiangonana ny fieritreretana tsara (1 Petera 3:16; Hebreo 13:18), ka mety ho fiteny Kristiana iombonana ilay fitoviana; ireo mihevitra fa i Paoly no nanoratra ny 2 Timoty dia mamaky izany ho filazany ny tenany, toy ny ao amin’ny Romana 1:9.

Ny taratasy: Nanenjika tsy nisy fetra ny fiangonan’Andriamanitra i Paoly ary niezaka nandrava azy; izany no iantsoany ny tenany ho kely indrindra amin’ny apostoly, ary manampy ny 1 Timoty fa mpiteny ratsy an’Andriamanitra izy, nanao izany noho ny tsy fahalalana tao anatin’ny tsy finoana.

Asan’ny Apostoly: Misintona ny mpino avy ao an-tranony any Jerosalema ho any am-ponja i Saoly, mankasitraka ny fahafatesan’i Stefana, mitady taratasy fanomezan-dalana ho any Damaskosy, miezaka manery ny mpino hiteny ratsy an’Andriamanitra, ary manenjika azy hatrany amin’ny tanàna any ivelany.

Ao amin’ny Testamenta Vaovao, ny matoanteny portheo (mandrava) dia tsy hita afa-tsy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 9:21, Galatiana 1:13 ary Galatiana 1:23, samy momba ny fanenjehan’i Paoly, ka indroa amin’izany no ao amin’ny tenin’ny hafa momba azy, angamba fomba fiteny raikitra tany am-boalohany. Manampy ny 1 Timoty, izay iadian-kevitra ny mpanoratra azy, fa tsy fahalalana no nanaovany izany, toy ny anehoan’ny Asan’ny Apostoly 26:9 azy ho resy lahatra marina. Misy fihenjanana eo amin’ny Galatiana 1:22, izay tsy nahafantaran’ny fiangonana tany Jodia ny endrik’i Paoly, sy ny fametrahan’ny Asan’ny Apostoly izany tany Jerosalema.

Famakiana hafa

• Naka tamin’ny Galatiana ny Asan’ny Apostoly. Raha nampiasa ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, araka ny tohan-kevitr’i Richard Pervo, dia mety nalaina tamin’ny Galatiana ilay matoanteny iombonana, ary mety ho fanitarana ara-pitantaran’ny fanambarana fohy nataon’i Paoly ny antsipiriany momba an’i Jerosalema sy Damaskosy ao amin’ny Asan’ny Apostoly.
• Fanenjehana tany ivelan’i Jerosalema. Satria milaza ny Galatiana 1:22 fa tsy nahafantaran’ny fiangonana tany Jodia ny endrik’i Paoly, dia manam-pahaizana sasany no mametraka ny fanenjehany tany akaikin’i Damaskosy, fa tsy tany Jerosalema; mamaly kosa ny hafa fa tsy voatery ho nahita azy ireo fiangonana tany Jodia ivelan’i Jerosalema.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2, particular 2; 1849 New York reprint, p. 101 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (First Epistle to Timothy), no. 5; 1849 New York reprint, p. 205 ↗

Ny taratasy: Nahita an’i Jesosy Tompo i Paoly, izay niseho taminy farany indrindra; rehefa nanambara ny Zanany tao aminy Andriamanitra, dia nankany Arabia izy, ary niverina tany Damaskosy avy eo.

Asan’ny Apostoly: Tany akaikin’i Damaskosy, dia hazavana avy any an-danitra no nanajamba an’i Saoly ary niteny i Jesosy; tsy nahita olona ny namany. Milaza i Ananiasy sy i Barnabasy fa nahita ny Tompo izy; tatỳ aoriana dia antsoin’i Paoly hoe fahitana avy any an-danitra izany.

Iombonana ilay fanambarana fototra: nahita ny Tompo i Paoly, ary samy mampiasa ny teny ilazana ny fisehoana hita ao amin’ny lisitr’i Paoly momba ny fitsanganana amin’ny maty izy roa. Tsy milaza mivantana toerana ny Galatiana, nefa ny filazany an-tsisiny fa niverina tany Damaskosy i Paoly (Galatiana 1:17) dia manondro fa tany no nitranga ny fiantsoana azy; nantsoin’i Paley hoe fifanandrifiana tsy nokendrena izany, na dia mihamalemy aza raha nahalala ny Galatiana ny Asan’ny Apostoly. Miovaova ny antsipiriany ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany: mijoro na mianjera ny namany, ary mandre ny feo (Asan’ny Apostoly 9:7) nefa tsy mahatakatra ilay fitenenana (Asan’ny Apostoly 22:9).

Famakiana hafa

• Traikefa ara-pahitana. Mpahay tantara sasany no mamaky ilay fihaonana ho fahitana, ka manasongadina ilay fahitana avy any an-danitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly sy ireo namany tsy nahita olona; ny hafa kosa manamafy fa ataon’i Paoly mitovy sokajy amin’ny fisehoana tamin’i Kefasy, i Jakoba ary ny apostoly izany.
• Fitantarana indray ara-literatiora nataon’i Lioka. Manam-pahaizana sasany no mandray ireo fitantarana telo ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho fitantaran’i Lioka indray lovantsofina iray, novainy hifanaraka amin’ny toe-javatra isian’ny lahateny tsirairay; ny fahasamihafany dia mampiseho ny fahalalahany tamin’ny antsipiriany fa tsy tatitra mahaleo tena telo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2, particular 3; 1849 New York reprint, p. 102 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2, particular 3, on Galatians 1:17; 1849 New York reprint, p. 102 ↗

Ny taratasy: Nanambara ny Zanany tao amin’i Paoly Andriamanitra mba hitoriany amin’ny jentilisa; apostoly ho azy ireo izy, ary manampy ny taratasy iadian-kevitra ny mpanoratra azy fa mpitantana ny zava-miafina, mpitory ary mpampianatra izy.

Asan’ny Apostoly: Antsoin’ny Tompo hoe fitaovana voafidy ho an’ny firenena, ny mpanjaka ary i Israely i Saoly; ao amin’ny fitantarana tatỳ aoriana, dia i Jesosy no maniraka azy ho any amin’ny jentilisa. Mitory any amin’ny synagoga aloha izy, ary mitodika amin’ny jentilisa rehefa lavina.

Samy hafa isaky ny mitantara ny fomba anomezan’ny Asan’ny Apostoly ilay fanirahana: amin’ny teny ho an’i Ananiasy, amin’ny alalan’i Ananiasy sy fahitana tao amin’ny tempoly tatỳ aoriana, ary mivantana avy amin’i Jesosy teny an-dalana. Manizingizina ny Galatiana fa tsy avy amin’olona no nandraisan’i Paoly ny Filazantsarany (Galatiana 1:11–12), ka misy fihenjanana amin’ny anjara asan’i Ananiasy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 22 izany. Ataon’ny Galatiana ho tanjon’ilay fiantsoana ny jentilisa; ampidirin’ny Asan’ny Apostoly koa i Israely. Nampiarahin’i Paley ny Asan’ny Apostoly 9:20 sy ny Galatiana 1:16, nefa ao amin’ny Galatiana dia ny tsy nifampidinika tamin’ny hafa no lazaina fa avy hatrany, fa tsy ny fitoriana.

Famakiana hafa

• Fiantsoana fa tsy fiovam-pivavahana. Nanamafy i Krister Stendahl fa fiantsoana ho any amin’ny jentilisa tahaka ny an’ny mpaminany no lazain’i Paoly, fa tsy fiovana avy amin’ny fivavahana iray ho amin’ny iray hafa; namaly i Alan Segal fa tsara kokoa ny mahatakatra an’i Paoly ho olona niova finoana tokoa.
• Ny lamina fitodihana asehon’i Lioka. Misy mamaky ny lamina hoe manomboka amin’ny synagoga ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho fandrafetan’i Lioka, ka manamarika fa mizara ny asa eo amin’ny jentilisa sy ny Jiosy ny Galatiana 2:7–9; nefa manome laharam-pahamehana ny Jiosy ny Romana 1:16, ary mirakitra fikapohana in-dimy nataon’ny Jiosy ny 2 Korintiana 11:24, ka manoso-kevitra fa mbola niditra synagoga hatrany i Paoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2, particular 3; 1849 New York reprint, p. 102 ↗

Ny taratasy: Nataon’ny Ray mendrika handray ny lovan’ny olona masina ao amin’ny mazava ny mpino, navotany tamin’ny fahefan’ny haizina ary navelany heloka; manampy ny Efesiana fa voazava ny maso ary lasa mazava ireo izay haizina taloha.

Asan’ny Apostoly: Milaza amin’i Agripa i Paoly fa naniraka azy i Jesosy nitsangana tamin’ny maty, mba hampahiratra ny mason’ny jentilisa, hampitodika azy avy amin’ny haizina ho amin’ny mazava sy avy amin’ny fahefan’i Satana ho amin’Andriamanitra, mba hahazoany famelan-keloka sy lova eo amin’ireo nohamasinina.

Anisan’ny teny grika iombonana ny exousia (fahefana), an’i Satana na ny haizina; aphesis (famelan-keloka); ary kleros (anjara), eo amin’ny olona masina. Mety hitahiry ny fomba niresahan’i Paoly ny iraka nampanaovina azy i Lioka, nefa tenin’i Lioka koa ireo: miverimberina manerana ny Lioka–Asan’ny Apostoly ny anarana aphesis, nefa amin’ny taratasin’i Paoly dia ao amin’ny Kolosiana 1:14 sy Efesiana 1:7 ihany; miresaka ny fahefan’ny haizina ny Lioka 22:53; mamerina ilay teny momba ny lova ny Asan’ny Apostoly 20:32. Mety samy mampiasa ilay mpanompo ao amin’ny Isaia ireo andalana roa: mazava ho an’ny firenena izay mampahiratra ny maso jamba (Isaia 42:6–7), fiteny ampiharin’ny Asan’ny Apostoly 13:47 amin’ny asa nanirahana an’i Paoly, sady manonona ny Isaia 49:6.

Famakiana hafa

• Nampiasa ny taratasy ny Asan’ny Apostoly. Milaza i Richard Pervo fa nampiasa fitambaran’ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly; raha izany, dia mety ho avy amin’ny fiteny tahaka ny ao amin’ny Kolosiana no namolavolan’i Lioka ny Asan’ny Apostoly 26:18, fa tsy avy amin’ny tenin’i Paoly mihitsy.
• Fiteny iombonana momba ny fiovam-pinoana. Fomba fiteny Kristiana mahazatra ny fiteny momba ny mazava sy haizina (1 Tesaloniana 5:4–5; 1 Petera 2:9), ary maro ny manam-pahaizana misalasala fa i Paoly no nanoratra ny Kolosiana sy ny Efesiana, ka mety maneho fiteny iombonan’ny fiangonana ilay fitoviana, fa tsy feon’olona iray.

Ny taratasy: Rehefa mirehareha ny amin’ny fahalemena sady mianiana fa marina ny teniny i Paoly, dia mampahatsiahy ny nampidinana azy tao anaty harona tamin’ny varavarankely tao amin’ny manda, ka nandosirany ny governora teo ambany fahefan’i Areta mpanjaka tany Damaskosy.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny nitorian’i Saoly, dia nikasa hamono azy ny Jiosy tany Damaskosy ary niambina ny vavahady andro aman’alina; nampidinin’ny mpianany tamin’ny alina tao anaty harona teny amin’ny manda izy.

Mifanaraka ny zava-nitranga fototra sy ny fomba tsy mahazatra nampiasaina, ka anisan’ny teboka ifandraisana mafy indrindra ity. Noheverin’i Paley ho lehibe loatra ny fahasamihafan’ny toe-javatra ka tsy azo lazaina fa avy amin’ny iray ny fitantarana iray; ohatra, ilay taratasy ihany no miresaka varavarankely. Nefa eto koa no tena azo iadian-kevitra ny fifampiankinana: samy ahitana harona sy manda izy roa, ary ireo manam-pahaizana mihevitra fa nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, toa an’i Richard Pervo, dia mahita ny Asan’ny Apostoly ho fanodinana indray ny 2 Korintiana.

Famakiana hafa

• Nampiasa ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly. Nalain’i Lioka avy amin’ny 2 Korintiana 11:32–33 ilay tantara, ka notazoniny ny harona sy ny manda; raha izany, dia fakana avy amin’ny loharano iray no asehon’ny fifanarahana fa tsy vavolombelona mahaleo tena roa.
• Lovantsofina am-bava iombonana. Azo inoana fa niely am-bava ilay tantara miavaka, angamba avy amin’ny fitantaran’i Paoly azy; mety ho io lovantsofina io no iorenan’ny Asan’ny Apostoly fa tsy ilay taratasy, ka mifanaraka izy roa nefa mety tsy ho mahaleo tena tanteraka.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), No. II; 1850 Religious Tract Society edition ↗

Ny taratasy: Tsy misy hamarinina amin’ny asan’ny Lalàna fa amin’ny finoana an’i Kristy, araka ny ampahatsiahivin’i Paoly an’i Petera; manampy ny Romana fa manamarina maimaimpoana amin’ny fahasoavany Andriamanitra.

Asan’ny Apostoly: Milaza i Paoly fa omena fanamarinana ka afaka amin’ireo zavatra rehetra tsy nahafahan’ny Lalàn’i Mosesy nanamarina azy ny mpino. Antsoin’i Petera ho zioga tsy zaka ny fametrahana ny Lalàna, ary lazainy fa voavonjy amin’ny fahasoavana ny Jiosy sy ny jentilisa.

Samy mametraka ny ady ho famonjena amin’ny fahasoavana manoloana ny asan’ny Lalàna izy roa (Asan’ny Apostoly 15:1). Mifanaraka amin’ny faharesen-dahatra ampifandraisin’i Paoly aminy ao amin’ny Galatiana 2:15–16 ny tenin’i Petera ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15:11, ary samy mampiasa ny sarin’ny zioga izy roa (Asan’ny Apostoly 15:10; Galatiana 5:1), na dia sarotra ampifanarahana amin’ny filazan’i Paoly fa tsy nisy tsiny teo ambanin’ny Lalàna izy (Filipiana 3:6) aza ny filazan’i Petera fa tsy nisy nahazaka izany. Tany Mileto, fintinin’i Paoly ho fijoroana ho vavolombelona amin’ny fahasoavan’Andriamanitra ny asa fanompoany. Koa satria mety haneho ny fampianaran’i Paoly efa fantatra ny Asan’ny Apostoly, dia mampiseho fifanarahana izany fa tsy fanamafisana mahaleo tena.

Famakiana hafa

• Fampianarana ampahany. Nilaza i Philipp Vielhauer fa mampitovy ny fanamarinana amin’ny famelan-keloka ny Asan’ny Apostoly 13:38–39 ary milaza an-kolaka fa manamarina amin’ny ampahany ny Lalàna, fomba fijery noheveriny ho tsy mitovy amin’ny an’i Paoly; namerina ny voambolan’i Paoly àry i Lioka nefa tsy ny teolojiany.
• Fiankinana na fampianarana paolina tatỳ aoriana. Nihevitra i Richard Pervo fa nampiasa ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, izay hanazava ireo fitoviana; ireo mpitsikera mametraka ny Efesiana sy Titosy taorian’i Paoly kosa mamaky ny famintinany ny famonjena amin’ny fahasoavana fa tsy amin’ny asa ho fampianarana paolina tatỳ aoriana.

Ny taratasy: Mampahafantatra ny Zanak’Andriamanitra ho taranak’i Davida, nambara ho Zanak’Andriamanitra amin-kery tamin’ny fitsanganana amin’ny maty, ny Romana; ny 2 Timoty milaza amin’i Timoty hahatsiaro an’i Jesosy Kristy, natsangana tamin’ny maty sady taranak’i Davida.

Asan’ny Apostoly: Tany Antiokia any Pisidia, milaza i Paoly fa nitondra famonjena avy amin’ny taranak’i Davida Andriamanitra ary nanangana an’i Jesosy, ka nampihatra ny Salamo 2 tamin’ny fitsanganana amin’ny maty, araka ny famakiana mahazatra.

Mifanaraka amin’ny Filazantsara fohy ireo taratasy sy ny Asan’ny Apostoly: mpandova an’i Davida sy Zanak’Andriamanitra i Jesosy, asehon’ny fitsanganany amin’ny maty izany. Mitovy anefa ny tohan-kevitry ny toritenin’i Petera tamin’ny Pentekosta momba ny Salamo 16: ny fahafatesan’i Davida tenany dia mampiseho fa ny fitsanganan’i Jesosy no resahin’ilay salamo (Asan’ny Apostoly 2:29–31; Asan’ny Apostoly 13:35–37); ary heverin’ny maro fa mitanisa fanekem-pinoana tranainy kokoa ny Romana 1:3–4. Mampiseho hafatra apostolika niombonana àry ny fifanarahana, fa tsy antsipiriany i Paoly irery no nahalala.

Famakiana hafa

• Asa soratr’i Lioka. Nihevitra i Martin Dibelius fa noforonin’i Lioka araka ny fomban’ny mpahay tantara fahiny ny lahateny ao amin’ny Asan’ny Apostoly; araka izany, ny fitovian’ilay toriteny amin’ny an’i Petera sy amin’ny Romana dia maneho ny teolojian’i Lioka, fa tsy firaketana ny tenin’i Paoly.
• Iadian-kevitra ny 2 Timoty. Mpandalina maro no mihevitra fa nosoratana taorian’i Paoly, tamin’ny anarany, ny 2 Timoty; hampiseho ny fomba nahatsiarovana ny Filazantsarany àry ilay famintinana, angamba naka avy tamin’ny Romana.

Ny taratasy: Ampahatsiahivin’i Paoly an’i Timoty fa nanaraka ny fampianarany sy ireo fanenjehana niaretany tany Antiokia any Pisidia, Ikonioma ary Lystra izy, izay namonjen’ny Tompo azy.

Asan’ny Apostoly: Roahina avy any Antiokia any Pisidia i Paoly, mandositra teti-dratsy hitora-bato azy any Ikonioma, ary toraham-bato any Lystra; tsy misy olana voatatitra any Derbe. Miseho tatỳ aoriana i Timoty, izay tsara laza any Lystra sy Ikonioma.

Mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 13–14 ireo tanàna telo, ny filaharany ary ny tsy fanononana an’i Derbe; ny fampitandremany fa amin’ny fahoriana maro no idirana amin’ny fanjakana dia mifanitsy amin’ny filazan’ilay taratasy fa henjehina ny olona tia fivavahana. Nilaza i Paley fa ho nifidy an’i Filipy na Tesalonika kokoa ny mpisandoka mitady ao amin’ny Asan’ny Apostoly, satria toa tany i Timoty; eto kosa ny fahalalan’i Timoty dia tsy maintsy tsoahina avy amin’ny Asan’ny Apostoly 16:1–2, izay mametraka azy ho mpianatra ao amin’io faritra io.

Famakiana hafa

• Nalaina tamin’ny Asan’ny Apostoly na ny lovantsofina. Raha soratra amin’ny anaran’olon-kafa ny 2 Timoty, dia mety ho nalain’ny mpanoratra ireo tanàna telo tamin’ny Asan’ny Apostoly 13–14 na tamin’ny tantara teo an-toerana momba an’i Paoly; ampifandraisin’i MacDonald amin’ny angano toy ny ao amin’ny Acts of Paul, izay miseho any Ikonioma sy Antiokia any Pisidia, ny Taratasy Pastoraly.
• Mpanoratra iray ho an’izy roa. Nilaza ilay mpandalina Stephen Wilson fa ny mpanoratra ny Lioka sy ny Asan’ny Apostoly ihany no nanoratra ny Taratasy Pastoraly; araka izany dia fahalalan’ny mpanoratra iray no asehon’ny fifanarahana, fa tsy vavolombelona roa mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. V ↗

Ny taratasy: Rehefa mitanisa ny fahoriany i Paoly, dia milaza fa nokapohina tamin’ny hazo intelo izy, notoraham-bato indray mandeha ary vaky sambo intelo, ankoatra ny kapoka tamin’ny karavasy indimy avy amin’ny Jiosy.

Asan’ny Apostoly: Any Ikonioma, tsy tanteraka ny fikasana hitora-bato an’i Paoly satria mandositra izy. Any Lystra, ny Jiosy avy any Antiokia any Pisidia sy Ikonioma no mitaona ny vahoaka; toraham-bato i Paoly, sintomina ho any ivelany ary heverina ho maty.

Mbola marina ilay isa hatramin’ny datin’ilay taratasy ary hatramin’ny faran’ny Asan’ny Apostoly aza: tsy misy fitoraham-bato faharoa tantaraina, na dia mitatitra korontana maro aza ny Asan’ny Apostoly, ary tsy tanteraka ny teti-dratsy tany Ikonioma. Nomarihin’i Paley fa tsy azo nalaina tao amin’ny Asan’ny Apostoly ireo hafa ao amin’ny lisitr’i Paoly, satria fikapohana tamin’ny hazo indray mandeha ihany no voatantara ao ary tsy misy vaky sambo talohan’ilay taratasy; tsy narafitra avy amin’ilay tantara àry ilay taratasy; ilay tantara kosa, na dia mangina aza, mamela toerana ho azy ireo.

Famakiana hafa

• Mety mahafantatra ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly. Nilaza i Pervo fa tany am-piandohan’ny taonjato faharoa no nanoratana ny Asan’ny Apostoly ary nampiasa ny taratasin’i Paoly izy; raha nahafantatra ny 2 Korintiana 11 ny mpanoratra, dia mety ho famerenana ilay lisitra ny fitoraham-bato tokana, fa tsy lovantsofina mahaleo tena.
• Fifanarahana fa tsy fanamafisana. Zava-misy kely sy mora tadidy azon’ny lovantsofina notehirizina ny fitoraham-bato tokana; ny fifanandrifiany dia mampiseho fa mifanaraka ireo fitantarana, fa tsy hoe samy manamafy mahaleo tena ny ambin’ny iray izy ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. IX ↗

Ny taratasy: Tokony hanendry loholona isaky ny tanàna i Titosy, ary manaraka eo ny toetran’ny mpitandrina. Mametraka fitsipika ho an’ny mpitandrina sy manome voninahitra ny loholona mitarika sy mampianatra ny 1 Timoty; manao veloma ny mpitandrina sy ny mpanompo ny Filipiana.

Asan’ny Apostoly: Manendry loholona isaky ny fiangonana amin’ny vavaka sy fifadian-kanina i Paoly sy Barnabasy. Any Mileto, milaza amin’ny loholona any Efesosy i Paoly fa ny Fanahy Masina no nanao azy ireo ho mpitandrina hiandry ny fiangonan’Andriamanitra.

Ampiasain’ny Asan’ny Apostoly 20 mazava tsara ny hoe loholona sy mpitandrina ho an’ireo mpitarika iray ihany any Efesosy, ary toa toy izany koa ny Titosy 1, izay manendry loholona isaky ny tanàna toy ny Asan’ny Apostoly 14:23. Misaraka ny firesahan’ny 1 Timoty ny mpitandrina sy ny loholona, ary misy mandray ilay mpitandrina amin’ny endrika tokana ho mpitarika iray nalaina avy amin’ny loholona, dingana mankany amin’ny eveka tokana tamin’ny taonjato faharoa. Ny Asan’ny Apostoly 14:23 anefa dia manendry loholona ao amin’ny fiangonana naorina tamin’io dia io ihany, fa ny 1 Timoty mandrara ny mpino vaovao tsy hitandrina fiangonana. Manamafy ny fisian’ny mpitandrina tao amin’ny fiangonana paolina ny Filipiana, taratasy tsy iadian-kevitra.

Famakiana hafa

• Fandaminam-piangonana tatỳ aoriana. Tsy miantso mpitarika hoe loholona mihitsy ireo taratasin’i Paoly tsy iadian-kevitra. Mpandalina maro no mihevitra fa maneho ny fandaminam-piangonana tamin’ny taranaka taorian’i Paoly ny Asan’ny Apostoly sy ny Taratasy Pastoraly, ary misy aza mihevitra fa iray ny mpanoratra, ka tsy fanamafisana mahaleo tena ny fifanarahana.
• Anaram-boninahitra. Mety ho anarana iombonana manome voninahitra ny lohan’ny fiangonana an-trano ny hoe loholona tany am-boalohany, ka samy nitandrina ny fiangonany an-trano ny tsirairay; mety ho talohan’io fampiasana io ireo taratasin’i Paoly voalohany, ary mety hanandratra mpitandrina iray ambonin’ny loholon’ny tanàna iray ny Taratasy Pastoraly.

Ny taratasy: Misaotra ny Filipiana i Paoly noho ny fiaraha-miasa hatramin’ny andro voalohany, ary mampahatsiahy fa izy ireo irery tamin’ny voalohany no niara-nizara tamin’ny fanomezana, ary nandefa fanampiana ho azy tany Tesalonika mihoatra ny indray mandeha aza.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny fahitana momba an’i Makedonia tany Troasy, mandeha sambo mamakivaky an’i Samotrakia sy Neapolia ho any Filipy i Paoly, manangona mpino, avy eo mamakivaky an’i Amfipolia sy Apolonia ho any Tesalonika, miady hevitra mandritra ny Sabata telo ao amin’ny synagogany.

Mifanaraka ny filaharana: Filipy, avy eo Tesalonika, izay nanarahan’ny fanampiana avy any Filipy an’i Paoly. Noraisin’i Paley ho ny fitoriana voalohany tany amin’ireo faritra ireo ilay teny momba ny fiandohan’ny Filazantsara; ao amin’ny Asan’ny Apostoly, Filipy no fijanonana voalohany taorian’ny fiampitana. Mifanaraka amin’ny fiaraha-miasa hatramin’ny andro voalohany ny ankohonan’i Lydia sy ny latabatry ny mpiambina ny fonja, na dia tsy manonona azy ireo aza ilay taratasy. Ny fanomezana niverimberina sy ny fiasan’i Paoly andro aman’alina dia milaza an-kolaka fijanonana tany Tesalonika lava kokoa noho ireo Sabata telo tao amin’ny synagoga ao amin’ny Asan’ny Apostoly; mety hanafohy ny Asan’ny Apostoly, na hanisa ny dingana tao amin’ny synagoga ihany. Koa satria mazava ny fifanarahana, dia mampiseho fifanarahana kokoa noho ny tsy fifampiankinana izany.

Famakiana hafa

• Filaharana nalaina avy amin’ireo taratasy. Raha nahafantatra ny taratasin’i Paoly ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, dia mety ho avy amin’izy ireo ny filaharana Filipy avy eo Tesalonika. Tsy hita ao amin’ny taratasy anefa ny antsipirian’ny lalana ao amin’ny Asan’ny Apostoly, dia Samotrakia, Neapolia, Amfipolia ary Apolonia.
• Taloha kokoa noho ny ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Ny fizotry ny fotoana sasany narafitra miainga amin’ireo taratasy, indrindra ny an’i Gerd Lüdemann, dia mamaky ny fiandohan’ny Filazantsara ho fiandohan’ny asa fitoriana mahaleotenan’i Paoly, ary mametraka ny fanorenana tany Makedonia talohan’ny fihaonana tany Jerosalema, ka mitana ny filaharan’ny Asan’ny Apostoly fa tsy ny fotoanany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. VII (Epistle to the Philippians), No. III ↗

Ny taratasy: Nijaly sy nalam-baraka tany Filipy ny antokon’i Paoly talohan’ny nitoriany tamin-kasahiana tany Tesalonika; miatrika ilay tolona hitany niaretan’i Paoly fahiny koa ny Filipiana ankehitriny.

Asan’ny Apostoly: Notaritaritina teo anatrehan’ny mpitsara i Paoly sy Silasy, nendahana fitafiana, nokapohina tamin’ny hazo ary nohidiana tamin’ny boloky hazo; rehefa nafahana ny ampitso dia nanohitra ny nikapohana ampahibemaso olom-pirenena romana izy ireo, ary lasa ho any Tesalonika.

Noheverin’i Paley ho mazava loatra ny fifanarahana ka nila notohanana ny tsy fifampiankinana; notondroiny ilay drafitra hiverina hitsidika an’i Tesalonika izay voasakana ao amin’ilay taratasy, nefa tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly. Noraisiny ho fanamafisana ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly momba an’i Filipy koa ny fampahatsiahivan’ny Filipiana ny tolona hitan’ny mpamaky. Ilay teny momba ny fanalam-baraka ao amin’ny taratasy ho an’i Tesalonika dia mifanaraka amin’ny kapoka manala baraka ampahibemaso toy ny tantarain’ny Asan’ny Apostoly. Tsy manome antsipiriany ireo taratasy, ary tsy hita ao amin’ny taratasy ilay ankizivavy andevo, horohoron-tany sy mpiambina ny fonja ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka ny fijaliana sy ny filaharana no ifanarahana, fa tsy ny tranga tsirairay.

Famakiana hafa

• Nitarin’ny Asan’ny Apostoly ireo taratasy. Raha nahafantatra ny 1 Tesaloniana ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, dia mety ho fanitarana ilay filazana fohy ny tranga, angamba nalaina tamin’ny 2 Korintiana 11:25 ny kapoka tamin’ny hazo, ka ho ara-literatiora ireo antsipiriany mazava fa tsy fahatsiarovana.
• Fototra sy haingo nampiana. Misy mpitsikera manaiky ny kapoka sy ny fampidirana am-ponja nefa mandray ny horohoron-tany sy ny fiovam-pinoan’ny mpiambina ny fonja ho fanampiny tatỳ aoriana, sady manamarika fa tsy manonona ny horohoron-tany mihitsy ny famotsoran’ny mpitsara azy ireo ny ampitso maraina.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. III ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. VII (Epistle to the Philippians), No. VII ↗

Ny taratasy: Avy amin’i Paoly, Silvano ary Timoty ireo taratasy roa ho an’i Tesalonika, ary mampahatsiahy ny fomba nitorian’ny mpanorina sy ny fitondran-tenany ny hoe izahay ao aminy; ny 2 Korintiana manonona an’i Silvano ho isan’ireo nitory an’i Kristy tany Korinto.

Asan’ny Apostoly: I Silasy, mpitarika sy mpaminany avy any Jerosalema, dia manampy mitondra ny taratasin’ny fivoriana, miaraka amin’i Paoly, mijaly miaraka aminy any Filipy, miaraka aminy any Tesalonika ary tonga avy any Makedonia hiaraka aminy indray any Korinto.

Saika ny mpandalina rehetra no mampitovy an’i Silasy sy Silvano. Silasy ihany no ampiasain’ny Asan’ny Apostoly ary Silvano ihany no ampiasain’ireo taratasy; nilaza i Paley fa manilika ny fandikana ny iray avy tamin’ny iray io fahasamihafana io. Saingy Prisila koa no lazain’ny Asan’ny Apostoly fa Priska kosa ao amin’ny Romana 16:3, ka mety ho fahazarana amin’ny fanononana anarana ao amin’ny Asan’ny Apostoly ilay endrika, mifanaraka amin’ny tsy fifampiankinana nefa tsy manaporofo izany. Manampy izay tsy ao amin’ireo taratasy ny Asan’ny Apostoly: avy amin’ny fiangonana any Jerosalema i Silasy, mpaminany ary nanampy nitondra ny taratasin’ny fivoriana.

Famakiana hafa

• Nampiasa ireo taratasy ny Asan’ny Apostoly. Raha tany am-piandohan’ny taonjato faharoa no nanoratan’olona nahafantatra ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, dia mety ho avy amin’ny maha-mpiara-mandefa ao amin’ireo taratasy no nakana ny toeran’i Silasy tany Tesalonika, ka tsy hahaleo tena ny fifanarahana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. VII ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. III ↗

Ny taratasy: Nandray ny hafatra tao anatin’ny fahoriana mafy ireo niova finoana; nitory teo afovoan’ny fifandirana ireo mpanorina, izay vao avy nampijalina tany Filipy; efa nampitandrina ny amin’ny fijaliana i Paoly, ary nitohy ny fanenjehana tatỳ aoriana.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny nikapohana azy ireo tany Filipy, dia nampisahotaka vahoaka tany Tesalonika ireo mpanohitra, nanafika ny tranon’i Jasona, ary nitaritarika azy sy ireo mpino hafa teo anatrehan’ny mpitondra ny tanàna, izay naka antoka tamin’izy ireo dia namotsotra azy.

Mifanaraka mivantana ireo: samy mametraka ny fampijaliana tany Filipy ho taloha kelin’ny fanorenana niadiana tany Tesalonika. Noheverin’i Paley ho mazava loatra ny firindrany ka nilainy ny porofo fa mahaleo tena ireo lahatsoratra. Hitany izany tao amin’ny fikasan’i Paoly hiverina izay voasakana, fa tsy voalazan’ny Asan’ny Apostoly mihitsy. Ny Asan’ny Apostoly ihany no mitantara ny fanafihana an’i Jasona sy ny fanenjehana hatrany Beria; ny taratasy ihany no mitantara ny fampitandremana sy ny fitsapana nitohy nahazo ireo niova finoana, izay averina momba an’i Makedonia ao amin’ny 2 Korintiana 8:1–2. Ny Asan’ny Apostoly 14:22 dia mampiseho an’i Paoly manao fampitandremana mitovy any an-kafa.

Famakiana hafa

• Tsy voatery ho mahaleo tena ny fifanarahana. Satria mazava ny fifanarahana, dia mety ho vokatry ny fahalalan’ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly ny 1 Tesaloniana izany, araka ny tolo-kevitry ny sasany mametraka ny Asan’ny Apostoly ho nosoratana tara. Amin’izay dia mampiseho lovantsofina mirindra izany, fa tsy vavolombelona roa mahaleo tena.
• Iadian-kevitra ny 2 Tesaloniana. Manam-pahaizana maro no misalasala raha i Paoly no nanoratra ny 2 Tesaloniana. Raha tatỳ aoriana izy io, dia mety hanovo avy amin’ny 1 Tesaloniana ny filazany ny fanenjehana nitohy, fa tsy hitatitra zava-nitranga vaovao.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. III ↗

Ny taratasy: I Paoly, Silvano ary Timoty no nitory an’i Kristy tany Korinto. Izy telo ihany no mandefa ireo taratasy roa ho an’ny Tesaloniana, ary ilay voalohany dia taoriana kelin’ny niverenan’i Timoty nitondra vaovao tsara.

Asan’ny Apostoly: Mifidy an’i Silasy hiaraka aminy amin’ny dia faharoa i Paoly; tafaverina niaraka taminy tany Korinto avy any Makedonia i Silasy sy Timoty nandritra ny fijanonany valo ambin’ny folo volana. Tsy voatonona ao amin’ny Asan’ny Apostoly intsony i Silasy.

Mivantana ny fifanarahana. Ny 2 Korintiana, taratasy tsy iadian-kevitra, dia manonona izy telo izay ampiraisin’ny Asan’ny Apostoly any Korinto, ary aorian’i Atena dia tsy manome fotoana hafa niarahan’izy telo ny Asan’ny Apostoly. Niaiky i Paley fa tsy dia manaporofo betsaka samirery ny fifanarahana mazava toy izany, nefa nanamarika izy fa Silasy no lazain’ny Asan’ny Apostoly, fa Silvano kosa ny taratasy, ka manohitra ny hoe nisy fakana tahaka izany. Mety hanako ny fanoherana tany Korinto sy ny fitsarana teo anatrehan’i Galiona ilay vavaka hangataka famonjena amin’ny olon-dratsy, saingy ankapobeny ihany.

Famakiana hafa

• Taratasy faharoa tamin’ny anaran’olona hafa. Raha nosoratana tamin’ny anaran’olona hafa ny 2 Tesaloniana, araka ny nolazain’i William Wrede sy Wolfgang Trilling, dia maka tahaka fotsiny ny 1 Tesaloniana ny fiandohany ary tsy manampy porofo mahaleo tena; i Abraham Malherbe sy ny hafa kosa dia miaro azy ho an’i Paoly, nosoratana avy tany Korinto fotoana fohy taorian’izay.
• Nampiasa ireo taratasy i Lioka. Nilaza i Richard Pervo fa nahalala fitambaran’ny taratasin’i Paoly i Lioka; raha izany, dia mety ho naorin’ny Asan’ny Apostoly avy amin’ny 2 Korintiana 1:19 ny fihaonana indray tany Korinto, na dia manohitra ny fakana tahaka tsotra aza ny anarana Silasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), no. 7 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 3 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 15 (Subscriptions of the Epistles), no. 4 ↗

Ny taratasy: Ohatra ho an’ny mpino any Makedonia sy Akaia ny Tesaloniana ary tia ny rahalahy manerana an’i Makedonia; miantefa amin’ny olona masina manerana an’i Akaia ny 2 Korintiana sady mirehareha amin’ny fahavononan’i Akaia.

Asan’ny Apostoly: Tanàna any Makedonia i Filipy; prokonsily tao Akaia, izay misy an’i Korinto, i Galiona; niampita ho any Akaia i Apolosy; nikasa hamakivaky an’i Makedonia sy Akaia ho any Jerosalema i Paoly.

Samy mampiasa ireo faritany roa amin’ny tanjony manokana ny loharano tsirairay, tsy misy teny mifampitovy. Efa misy mpino any Akaia rehefa nosoratana ny 1 Tesaloniana, mifanaraka amin’ireo niova finoana tany Atena sy Korinto ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ary amin’ny taratasy nosoratana volana vitsivitsy taorian’ny niandohan’ny fijanonana tany Korinto. Tsy manonona fiangonana any an-kafa ao Akaia ny Asan’ny Apostoly, fa mahatonga ilay fiantefana mivelatra kokoa ho azo inoana i Kenkrea, seranan’i Korinto (Asan’ny Apostoly 18:18), izay ametrahan’ny Romana fiangonana iray. Mifanaraka amin’ireo taona taorian’ny 44 taor. J.K. ny anaram-boninahitr’i Galiona ao amin’ny Asan’ny Apostoly, rehefa naverin’i Klaodio ho eo ambany prokonsily notendren’ny Antenimieran-doholona i Akaia.

Famakiana hafa

• Fahalalana iombonana. Fahalalana iombonana ny anaran’ny faritany, ka tontolo romana iombonana no asehon’ilay fifanarahana, fa tsy fanamafisana mahaleo tena ny zava-nitranga voafaritra; afaka namerina izany ny mpanoratra tatỳ aoriana.
• Nalaina avy amin’ireo taratasy. Raha nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, araka ny hevitr’i Pervo, dia mety hanako ireo andalana momba ny fanangonam-bola (Romana 15:26; 2 Korintiana 9:2) ilay fikasana hamakivaky an’i Makedonia sy Akaia ao amin’ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 19:21).

Ny taratasy: I Paoly no nitory voalohany an’i Kristy voahombo tany Korinto, namahana ireo niova finoana toy ny zazakely, namboly talohan’ny nanondrahan’i Apolosy, nametraka ny fototra ary niteraka azy tamin’ny alalan’ny Filazantsara; manaporofo ny maha-apostoly azy ilay fiangonana.

Asan’ny Apostoly: Tonga avy any Atena i Paoly, niara-niasa tamin’i Akyla sy Prisila, niady hevitra tao amin’ny synagoga, nifindra teo akaiky rehefa notoherina, nahazo Korintiana maro, ary nijanona valo ambin’ny folo volana.

Miainga amin’ny fisian’ny fijanonana nanorenana fiangonana tahaka ilay lazain’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy, izay nambolen’i Paoly ny fiangonana talohan’ny nanorenan’ny hafa teo amboniny. Amin’ny votoatiny no misy ny fifanarahana, fa tsy amin’ny teny iombonana. Nanamarika i Paley fa nosoratana taorian’ny fijanonana iray ary talohan’ny iray hafa ny 1 Korintiana, mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 18 sy ireo telo volana tany Gresy, heverina fa tany Korinto, ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:2–3; manondro fitsidihana fanampiny izay tsy voalazan’ny Asan’ny Apostoly kosa ny 2 Korintiana tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

• Mpino talohan’i Paoly. Tsy mirakitra fiovam-pinoan’i Akyla sy Prisila ny Asan’ny Apostoly, ka mety ho efa Kristiana izy ireo rehefa nihaona tamin’i Paoly. Amin’izay dia mpanorina ny fiangonana i Paoly, na dia tsy izy aza no mpino voalohany tany Korinto.
• Ny synagoga aloha ho lamin’i Lioka. Misy mpitsikera mandray ny filaharana hoe ny synagoga aloha ho lamina averimberin’i Lioka, fa ilay taratasy kosa miantefa amin’ny fiangonana izay jentilisa mpanompo sampy taloha ny ankamaroan’ny mpikambana ao aminy (1 Korintiana 12:2). Samy mifanaraka ihany anefa ireo fa i Paoly no nanorina azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter III (First Epistle to the Corinthians), No. II; 1849 New York edition, p. 46 ↗

Ny taratasy: Faly i Paoly fa i Krispo, Gaio ary ny ankohonan’i Stefanasy ihany no nataony batisa mivantana, satria ny fitoriana no nanirahana azy, ary tsy nisy afaka nilaza fa natao batisa tamin’ny anarany.

Asan’ny Apostoly: Nino niaraka tamin’ny ankohonany i Krispo, ilay lehiben’ny synagoga, ary maro tamin’ny Korintiana hafa koa no nino sy nandray batisa.

Mifanaraka amin’ny olona sy toerana voatonona ireo lahatsoratra, ary ny filazan’ilay taratasy fa vitsy no nataon’i Paoly batisa dia mifanaraka amin’ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly momba izay nanao batisa ny maro. Nilaza i Paley fa olona nanana toerana ambony na fifandraisana akaiky ireo nataon’i Paoly batisa mivantana, ary mifanaraka amin’izany ny lehiben’ny synagoga. Mitantara ny fiovam-pinoan’i Krispo taorian’ny nahatongavan’i Silasy sy Timoty ny Asan’ny Apostoly, ka tsy ireo niova finoana talohan’ny nahatongavan’ny mpanampy azy fotsiny ireo vitsivitsy nataon’i Paoly batisa.

Famakiana hafa

• Niankina tamin’ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly. Raha nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, araka ny hevitr’i Richard Pervo, dia mety avy amin’ny 1 Korintiana ilay anarana iombonana. Ilay tsipiriany ao amin’ny Asan’ny Apostoly hoe nitarika ny synagoga i Krispo, izay tsy ao amin’ilay taratasy, dia manohitra ny hoe fakana tsotra izany.
• Fahasamihafana momba ny ankohonana. Milaza ny Asan’ny Apostoly fa nino niaraka tamin’ny ankohonany i Krispo, fa i Krispo irery no voatonon’i Paoly ho anisan’ireo nataony batisa; mety ho olon-kafa no nanao batisa ny ankohonana, na ny lohany fotsiny no notononin’i Paoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter III (First Epistle to the Corinthians), No. VIII; 1849 New York edition, p. 57 ↗

Ny taratasy: I Paoly no namboly ary Apolosy no nanondraka; mivondrona amin’i Paoly, Apolosy na Kefasy ny Korintiana; tsy mety miverina aloha i Apolosy, izay toa miaraka amin’i Paoly, na dia nampirisika azy aza i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Nampianarin’i Prisila sy Akyla tany Efesosy i Apolosy, lehilahy avy any Aleksandria izay ny batisan’i Jaona ihany no fantany; nita ho any Akaia niaraka tamin’ny taratasy izy, ary tany Korinto rehefa tonga tany Efesosy i Paoly.

Mifanaraka mora foana ny filaharana: nanorina ny fiangonana i Paoly, nanaraka azy i Apolosy, ary tamin’ny fotoana nanoratana dia efa niala tany Korinto i Apolosy ka toa niaraka tamin’i Paoly. Noheverin’i Paley ho tsy nokendrena ny fifanarahana, satria samy manana antony ampidirana an’i Apolosy ny lahatsoratra tsirairay: ny Asan’ny Apostoly noho ny fahalalany batisa tsy feno, ary ilay taratasy hanitsiana ny fisaratsarahana. Saingy mora tsoahina avy amin’ilay taratasy ny filaharana; efa fantatra tany Roma tamin’ny taompolo 90 izy io, araka ny daty mahazatra omena ny 1 Clement 47, ary nihevitra i Ramsay fa nofidin’i Lioka ireo antsipiriany momba an’i Apolosy mba hanazavana azy.

Famakiana hafa

• Mety ho mahaleo tena tokoa. Tsy hita ao amin’ny epistily na iray aza ireo antsipiriany mampiavaka ny Asan’ny Apostoly: Aleksandria, ny batisan’i Jaona, ny fampianaran’izy mivady ary ny taratasy avy any Efesosy. Manohitra ny hevitra hoe naka tahaka izany; mety hiankina amin’ny fahalalan’i Lioka manokana ny zava-nitranga ny fifanarahana.
• Nalaina avy tamin’ilay taratasy. Milaza i Pervo fa nampiasa ny taratasin’i Paoly i Lioka. Araka io hevitra io, mety ho avy amin’ny 1 Korintiana mihitsy ny toeran’i Apolosy ao amin’ny tantaran’i Korinto, ka i Lioka no nanampy ny ambiny.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. III (First Corinthians), No. V ↗
• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — 1 Clement 47 ↗

Ny taratasy: Hijanona any Efesosy hatramin’ny Pentekosta i Paoly, satria nisokatra ny fahafahana lehibe hiasa mahavokatra, miaraka amin’ny mpanohitra maro. Mandefa fiarahabana ny fiangonana any Asia, Akyla ary Prisila.

Asan’ny Apostoly: Navelan’i Paoly tany Efesosy i Prisila sy Akyla; tatỳ aoriana izy dia nampianatra roa taona tao amin’ny efitranon’i Tyrano, ka nandre i Asia manontolo; nisy nanaratsy ny Lalana; nitombo ny teny; nijanona tany Asia i Paoly.

Mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ny fanamarihan’ilay taratasy momba ny toerana: monina any Efesosy i Paoly, any i Akyla sy Prisila (Asan’ny Apostoly 18:18–19, 18:26), miparitaka manerana ny faritany ny asany (Asan’ny Apostoly 19:10, 19:20, 19:26), ary misy fanoherana avy amin’ireo nanaratsy ny Lalana (Asan’ny Apostoly 19:9). Mifanaraka amin’ny fikasana hijanona hatramin’ny Pentekosta ny Asan’ny Apostoly 19:22, izay milaza an’i Paoly nijanona tany Asia. Tsy tononina ny anaran’ireo mpanohitra, ary mety ho tatỳ aoriana ny korontana. Nolazain’i Paley ho fifanarahana feno amin’ny antsipiriany manodidina izany, ary tsy nahitany marika fandaminana niniana natao; noho izy ankapobeny, dia mampiseho fitovian’ny sary omena kokoa noho ny fifanojoana tsy nokendrena izy.

Famakiana hafa

• Naka avy tamin’ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly. Raha nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, araka ny hevitr’i Richard Pervo, dia mety ho namolavola ny famintinany ny asa tany Efesosy ilay varavarana misokatra sy ireo mpanohitra, ka tsy hahaleo tena ny fifanarahana.
• Fahatsiarovana iombonana. Tsaroana betsaka ny asa fanompoan’i Paoly naharitra sy feno olana tany Efesosy, ka afaka namokatra io fifanarahana io izay mpanoratra ampy fahalalana; mampiseho fitovian’ny sary omena izany, fa tsy fanamarinana mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (First Epistle to the Corinthians), No. II; 1849 New York printing, p. 48 ↗

Ny taratasy: 1 Korintiana: ho tonga any Korinto i Paoly rehefa avy any Makedonia; ho any Jerosalema ny fanomezana. Romana: efa nanome i Makedonia sy Akaia; entiny ho any Jerosalema izany, sady matahotra fanoherana izy, ary ho any Roma sy Espaina avy eo.

Asan’ny Apostoly: Tany Efesosy i Paoly dia nanapa-kevitra hamaky an’i Makedonia sy Akaia ho any Jerosalema, ary avy eo hijery an’i Roma. Nandeha izy, na dia nampitandremana momba ny fatorana aza; tany Jerosalema dia nilaza ny Tompo fa tsy maintsy mijoro ho vavolombelona any Roma izy.

Dingana samy hafa ao amin’ny drafitra iray no nanoratana ny taratasy tsirairay: ny 1 Korintiana talohan’i Makedonia, ary ny Romana azo inoana fa tany Akaia, rehefa Jerosalema no manaraka. Milaza ilay drafitra tany Efesosy sy mitantara azy ny Asan’ny Apostoly, sady manampy teti-dratsy nanova ny lalana. Manampy an’i Espaina, faniriana hitsidika an’i Roma efa voasakana ela, ary ny fanampiana voangona ho anton’ny dia ny Romana; fanononana mandalo ihany momba ny fanomezana no ataon’ny Asan’ny Apostoly, ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:17. Nilaza i Paley fa mampiseho ny fahasamihafana momba an’i Espaina fa tsy naka tahaka ny iray ny iray.

Famakiana hafa

• Nahalala ny Romana ny Asan’ny Apostoly. I Schellenberg, manaraka an’i Pervo, dia mahita ny teny sy ny tahotra ny ho avy ao amin’ny Romana 15:22–31 mifampitodika amin’ny Asan’ny Apostoly 19:21 sy Asan’ny Apostoly 20:22–23, ka nahalala ilay taratasy i Lioka, na dia mety ho fahatsiarovana mahaleo tena aza ilay lalana; ivelan’ny tantarany i Espaina.
• Loharano mahaleo tena. Nihevitra i Campbell fa mifanaraka momba ny lalan’i Paoly ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy, araka izay andrasana amin’ny loharano roa azo itokisana sy mahaleo tena. Ny hafa manampy fa manohitra ny hevitra hoe nampiasa akaiky ilay taratasy ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly saika tanteraka momba ny fanampiana voangona, izay ivon’ny Romana 15:25–31.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 2 (Romans), no. 3 ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa niasa tamin’ny alalany i Kristy tamin’ny famantarana, fahagagana ary herin’ny Fanahy; mampahatsiahy ny Korintiana izy fa natao teo aminy ny famantaran’ny apostoly, ary miresaka fahagagana teo amin’ny Galatiana.

Asan’ny Apostoly: Manome famantarana sy fahagagana amin’ny alalan’i Paoly sy Barnabasy ny Tompo tany Ikonioma; mitatitra izany famantarana izany tany Jerosalema izy ireo, ary mitantara fanasitranana tany Lystra, Efesosy ary Malta ny Asan’ny Apostoly.

Ataon’i Paoly amin’ny mpamaky izay efa nahita ireo fahagagana ilay fanambarana (2 Korintiana 12:12; Galatiana 3:5, angamba ireo fiangonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14), ary amin’ny fiangonana mbola tsy notsidihiny (Romana 15:18–19). Tsy mitantara fahagagana manokana ireo taratasy, ka tsy afaka avy aminy ireo tantaran’ny Asan’ny Apostoly, ary tsy mirakitra izany tany Korinto ny Asan’ny Apostoly, ka tsy fanoharana tsotra an’ireo taratasy izy. Fiteny fahita ao amin’ny Baiboly ireo teny roa miaraka ireo, ka tsy mampiseho fiankinana ny teny iombonana. Matetika ny mpitsikera no mihevitra ny fahagagana sasany ao amin’ny Asan’ny Apostoly, toa ireo lamba nanasitrana, ho nampitomboina.

Famakiana hafa

• Lovantsofina nampitomboina. Manam-pahaizana mitsikera maro no manaiky fa nolazaina ho nanasitrana i Paoly, nefa mihevitra ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly, toa ireo lamba nentina avy tamin’ny vatany, ho fitomboan’ny angano; vakiny ho filazana ara-panahy karismatika ny fanondroan’i Paoly manokana fa tsy zava-nitranga voamarina.
• Fepetran’ireo mpifaninana. Ny sasany mamaky ny famantaran’ny apostoly ho teny filamatry ny mpifaninana amin’i Paoly izay novaliany tsy fidiny, ka ny fahalemena no asongadiny; amin’izay dia tsy nanan-danja loatra tamin’ny fahafantarany ny tenany ny fahagagana raha oharina amin’ny asehon’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XVI (The Conclusion), proposition VII; New York 1849 edition, p. 259 ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XVI (The Conclusion), proposition VII; New York 1849 edition, p. 259 ↗

Ny taratasy: Ny jentilisa, izay lavitra sy vahiny tamin’ny teny fikasana taloha, dia nampanakaikezina sy natao vatana iray tamin’ny Jiosy, ka samy mahazo manatona amin’ny Fanahy Masina iray; nitory fiadanana tamin’ny lavitra sy ny akaiky i Kristy.

Asan’ny Apostoly: Manolotra ny teny fikasana ho an’ny lavitra rehetra i Petera, miantso ny hafatr’Andriamanitra ho vaovao mahafalin’ny fiadanana, mahita ny Fanahy Masina omena ny jentilisa, ary milaza amin’ny filankevitra fa tsy nanavaka Andriamanitra.

Misy fitovian-teny: samy manambara vaovao mahafalin’ny fiadanana ny Efesiana 2:17 sy ny Asan’ny Apostoly 10:36, ary samy miresaka ireo lavitra (Efesiana 2:13; Asan’ny Apostoly 2:39). Toa samy manako an’i Isaia 52:7 sy 57:19 izy ireo, ka mety hanazava izany ny Soratra Masina iombonana. Mety hidika Jiosy any lavitra ny Asan’ny Apostoly 2:39, na dia mampifandray ny lavitra amin’ny jentilisa aza ny Asan’ny Apostoly 22:21. Milaza ny Efesiana fa nofoanan’i Kristy ny lalàn’ny didy (Efesiana 2:15), fa ny filankevitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly kosa mbola mangataka fifadiana efatra amin’ny jentilisa (Asan’ny Apostoly 15:28–29), ary mitandrina ny fomba jiosy i Paoly (Asan’ny Apostoly 21:20–26).

Famakiana hafa

• Manako ny sekolin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly. Nilaza i Pervo fa nahalala taratasy maromaro an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, anisan’izany ny Efesiana, ary ny fitenin’i Petera momba ny fahasoavana teo amin’ny filankevitra dia manako ny Efesiana 2:8. Ho ara-literatiora ilay fifanarahana amin’izay, fa tsy mahaleo tena.
• Fitoriana iombonana tany am-boalohany. Fampianarana fahita teo amin’ny Kristiana tany am-boalohany ny fiadanan’i Isaia ho an’ny lavitra sy ny akaiky. Afaka nanovo taminy misaraka ireo mpanoratra roa, ka manazava ny fitoviana izany nefa tsy mila mifankahalala ny asany.

Ny taratasy: Miantso ny tenany ho gadran’i Kristy Jesosy noho ny jentilisa i Paoly, mangataka amin’ny mpamaky hahatsiaro ny fatorany, manonona an’i Aristarko sy Epafra ho mpiara-migadra, ary mampahatsiahy ny tolona hitan’ny Filipiana.

Asan’ny Apostoly: Nampidirina tamin’ny boloky hazo tany Filipy i Paoly; tatỳ aoriana dia nofatorana tamin’ny rojo roa tany Jerosalema, navela voafatotra tany Kaisaria, ary notanana voarojo teo ambany fiambenan’ny miaramila iray tany Roma.

Ataon’ny Efesiana 3:1 gadra noho ny jentilisa i Paoly; ny Kolosiana 4:3 dia milaza azy ho voafatotra noho ny zava-miafina, izay faritan’ny Kolosiana 1:27 ho i Kristy eo amin’ny jentilisa. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia miainga amin’ny fiampangana hoe nampiditra Grika tao amin’ny tempoly i Paoly ny korontana, ary mirohotra ny vahoaka rehefa resahiny ny fanirahany ho any amin’ny jentilisa (Asan’ny Apostoly 21:28–29; 22:21–22). Mampahatsiahy ny tolona hitan’ny Filipiana ny Filipiana 1:30, araka izay taterin’ny Asan’ny Apostoly 16:22–24 sy ny 1 Tesaloniana 2:2. Tsy manonona an’i Epafra na miantso an’i Aristarko ho gadra mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ary milaza fanagadrana maro kokoa noho izay raketin’ny Asan’ny Apostoly i Paoly (2 Korintiana 11:23).

Famakiana hafa

• Fahalalana iombonana. Fantatry ny maro fa gadra nandritra ny fotoana ela i Paoly, ka afaka nampiseho azy voarojo ny mpanoratra tatỳ aoriana nefa tsy nampiasa ny Asan’ny Apostoly. Amin’izay dia manamafy ny lovantsofina momba ny fitanana azy ilay fifanarahana, fa tsy tsipiriany momba izany.
• Mpiara-migadra amin’ny heviny an’ohatra. Ny mpiara-migadra (synaichmalotos) dia midika ara-bakiteny hoe mpiara-gadra an’ady ary mety ho an’ohatra; anaram-boninahitra omen’ny Kolosiana an’i Aristarko, fa ny Filemona kosa an’i Epafra, ka mety tsy hampiseho izay niara-notanana taminy ilay teny.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 8 (Colossians), No. I ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7 (Philippians), No. VII ↗

Ny taratasy: I Timoty, ampahatsiahivina ny fanekeny teo anatrehan’ny vavolombelona maro, dia omena didy eo anatrehan’Andriamanitra sy i Kristy Jesosy, izay nijoro vavolombelona teo anatrehan’i Pontio Pilato.

Asan’ny Apostoly: Milaza i Petera fa nolavina teo anatrehan’i Pilato i Jesosy, nefa efa nanapa-kevitra hanafaka azy izy; manonona an’i Heroda Antipasy sy Pontio Pilato ny vavaky ny mpino; milaza i Paoly fa nangataka tamin’i Pilato ny hamonoana azy ireo mpitondra tany Jerosalema.

Samy mampifandray ny fijalian’i Jesosy amin’i Pilato izy roa. Manampy izay tsy lazain’ny 1 Timoty ny Asan’ny Apostoly: efa nanapa-kevitra hanafaka an’i Jesosy i Pilato, ary tsy nahita fiampangana mendrika fahafatesana ireo mpitondra nefa mbola nikiry ny hamono azy. Efa lasa ampahany raikitra amin’ny fanekem-pinoana Kristiana ilay anarana; tany am-piandohan’ny taonjato faharoa dia nampifandray matetika ny fijalian’i Kristy tamin’i Pontio Pilato i Ignace, indray mandeha niaraka tamin’i Heroda Antipasy toy ny ao amin’ny Asan’ny Apostoly 4:27. Tena misy ilay fifanarahana, nefa maneho lovantsofina iombonana fa tsy fiankinana.

Famakiana hafa

• Raikipohy fanekem-pinoana. Mety hitahiry raikipohy fanekem-pinoana tany am-boalohany ny 1 Timoty 6:13 (Kelly), ary mety hidika hoe ‘tamin’ny andron’i Pontio Pilato’ ny teny Grika ao aminy, mametraka ny fotoana nijoroan’i Kristy vavolombelona toy ny hoe ‘teo ambany fahefan’i Pontio Pilato’ ao amin’ny fanekem-pinoana, fa tsy mitantara fitsarana.
• Taratasy tatỳ aoriana. Raha nosoratana taorian’i Paoly ny 1 Timoty, dia mampiseho fotsiny ilay fanondroana fa efa tafapetraka tamin’ny fotoanany ilay raikipohy momba an’i Pilato, toy ny ao amin’i Ignace.

Loharano

• Ignatius of Antioch, Epistle to the Trallians (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — Trallians 9 ↗
• Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — Smyrnaeans 1 ↗

Ny taratasy: Taorian’ilay fitsidihana naharitra dimy ambin’ny folo andro, dia nankany amin’ny faritr’i Syria sy Kilikia i Paoly, izay nandrenesana fa nitory ny finoana niezahany noravana taloha izy.

Asan’ny Apostoly: Nalefa tany Tarsosy, tanàna niaviany any Kilikia, i Paoly, ary nentina tany Antiokia tatỳ aoriana. Nanoratra ho an’ny mpino jentilisa tany Antiokia, Syria ary Kilikia ny filan-kevitra, ary nampahery ireo fiangonany i Paoly tatỳ aoriana.

Tantarain’ny Asan’ny Apostoly ny nananganana ny fiangonana tany Antiokia, fa tsy ny fiangonana tany Kilikia, nefa efa raisin’ny Asan’ny Apostoly 15:23 sy 15:41 ho misy ny fiangonana any Kilikia. Apetraky ny Galatiana tany Syria sy Kilikia i Paoly tamin’ireo taona ametrahan’ny Asan’ny Apostoly azy tany Tarsosy, avy eo tany Antiokia, ary lazainy fa nitory izy. Nanamarika i Paley fa hifanaraka amin’ny filaharan’ny faritra omen’i Paoly ny dia an-tanety avy any Kaisaria ho any Tarsosy; malemy kokoa izany, satria mety ho nandeha an-tsambo izy ary matetika nampiarahina teo amin’ny fitantanana ireo faritra roa.

Famakiana hafa

• Mety ho olon-kafa no nanangana azy. Mety niandoha tamin’ireo mpino niely patrana taorian’ny nahafatesan’i Stefana, izay tonga tany Foinikia, Kyprosy ary Antiokia (Asan’ny Apostoly 11:19–20), ireo fiangonana tany Kilikia, na tamin’ny misionera tsy voatonona anarana; manondro an-kolaka ny Galatiana fa nitory tao amin’ilay faritra i Paoly, fa tsy hoe izy no nanangana ny fiangonana rehetra tao.
• Akon’ny Galatiana. Mampiasa ilay fampiarahana hoe Syria sy Kilikia, tahaka ny Galatiana 1:21, ny Asan’ny Apostoly 15:23 sy 15:41. Raha nahalala ny Galatiana i Lioka, araka ny tohan-kevitr’i Richard Pervo, dia mety ho akon’ilay taratasy ilay fampiarahana fa tsy fanamafisana mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. V, No. II, 4 (New York 1849 ed., p. 103) ↗

Ny taratasy: Rehefa niala an’i Makedonia i Paoly, dia ny Filipiana ihany no nanohana azy; tany Korinto dia tsy naka na inona na inona tamin’ny Korintiana izy, satria nameno ny nilainy ireo rahalahy tonga avy any Makedonia.

Asan’ny Apostoly: Niala an’i Makedonia avy any Beria ho any Atena sy Korinto i Paoly, nanao lay ary niady hevitra isaky ny Sabata; rehefa tonga avy any Makedonia i Silasy sy Timoty, dia nijoro ho vavolombelona tamin-kafanam-po vaovao izy.

Mifanaraka ny Filipiana sy ny 2 Korintiana, izay nosoratana tamin’ny fotoana samy hafa ho an’ny fiangonana samy hafa, fa nanaraka an’i Paoly nianatsimo ny vola avy any Makedonia. Tsy miresaka fanomezana ny Asan’ny Apostoly, fa manome ny lalana sy fahatongavana avy any Makedonia izay mety nitondra izany; manamafy ny 2 Korintiana 1:19 fa nitory tany Korinto i Silvano sy Timoty. Araka ny lahatsoratra mitsikera amin’ny Asan’ny Apostoly 18:5, dia nanokana ny tenany ho amin’ny fitoriana i Paoly taorian’izay, toy ny hoe afaka tamin’ny fanaovana lay; manaraka ny ankamaroan’ny sora-tanana tatỳ aoriana ny WEB, izay tsy ahitana izany famantarana izany. Tsy misy lahatsoratra manonona ireo nitondra ilay fanomezana.

Famakiana hafa

• Fanomezana hafa. Mety hilaza fanohanana rehefa teo am-pialana an’i Makedonia i Paoly, na ny vanim-potoana tany Makedonia amin’ny ankapobeny, ny Filipiana 4:15, fa tsy fanomezana nalefa hatrany Korinto; ary fiangonana maromaro, fa tsy i Filipy ihany, no lazain’ny 2 Korintiana 11:8.
• Nampiasa ireo taratasy i Lioka. Raha nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, araka ny hevitr’i Pervo, dia mety ho taratr’ireo ny Asan’ny Apostoly; saingy efa namela an’i Silasy sy Timoty tany Makedonia ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly ihany, ka tsy mila mindrana ny fahatongavan’izy ireo. Noho izany ihany koa dia kely ny fanamafisana mahaleo tena ampiany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. VII, No. III ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. IV, No. VI ↗

Ny taratasy: Mandefa ny fiarahaban’izy ireo sy ny fiangonana tao an-tranony ny 1 Korintiana; miarahaba azy ireo sy ny fiangonana tao an-tranony ny Romana, ary misaotra azy ireo noho ny nanaovany vivery ny ainy ho an’i Paoly; miarahaba azy ireo ny 2 Timoty.

Asan’ny Apostoly: Vao niala tany Italia araka ny didin’i Klaodio i Akyla, avy any Ponto, sy Prisila; niara-nipetraka sy niasa tamin’izy ireo tany Korinto i Paoly; niara-nandeha sambo taminy ho any Efesosy izy ireo, nijanona tany ary nampianatra an’i Apolosy.

Nomarihin’i Paley fa mora foana ny mety ho nifanoheran’ny fiarahabana toy ireny tamin’ny daty. Tamin’ny nanoratana ny 1 Korintiana tany Efesosy, dia tany izy mivady, araka ny antenaina avy amin’ny Asan’ny Apostoly; ny Romana, nosoratana rehefa voangona ny fanampiana (Romana 15:25–26), dia mamela fotoana hiverenany tany Roma, angamba taorian’ny nahafatesan’i Klaodio tamin’ny 54. Miarahaba azy ireo tatỳ aoriana, toa tany Asia, ny 2 Timoty, izay iadian-kevitra ny mpanoratra azy. Samy manampy ny azy ny loharano roa: ireo taratasy milaza fiangonana an-trano sy fanaovana vivery ny aina ho an’i Paoly, ny Asan’ny Apostoly milaza an’i Ponto, ny didy, ary ny anarana Prisila solon’ny Priska ampiasain’i Paoly.

Famakiana hafa

• Nalefa tany Efesosy ny Romana 16. Nilaza i T. W. Manson fa nalefa tany Efesosy ny Romana 16 sy ireo fiarahabana maro ao anatiny, ka tsy hampiseho izany fa efa tafaverina tany Roma izy mivady. I Harry Gamble sy Peter Lampe kosa miaro ny hoe ho any Roma no nandefasana azy, izay hevitry ny maro ankehitriny.
• Naka avy tamin’ireo taratasy i Lioka. Raha nahalala ny Romana sy 1 Korintiana i Lioka, dia afaka naka azy mivady avy tao izy. Saingy tsy hita ao amin’ny taratasy na iray aza i Ponto, ny didy ary ny fanaovana lay ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ary tsy hita na aiza na aiza ao amin’ny Asan’ny Apostoly ireo fiangonana an-trano lazain’ireo taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. II (Romans), No. II ↗
• W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. XII, sec. 2 ↗

Ny taratasy: Niasa andro aman’alina tamin’ny tanany i Paoly mba tsy hanavesatra olona sy hanome ohatra, ka tsy nandray karama avy tamin’ny fiangonana notompoiny, na dia nandefa fanomezana aza ireo tany Makedonia.

Asan’ny Apostoly: Tany Korinto dia niasa nanao lay niaraka tamin’i Akyla sy Prisila i Paoly. Tsy miresaka asa tany Efesosy ny Asan’ny Apostoly raha tsy tamin’ny fanaovam-beloman’i Paoly tany Mileto, izay nampahatsiahivany fa ny tanany no namelona azy sy ny namany.

Milaza an-kolaka ny 1 Korintiana fa nisy asa tanana tany Efesosy; tsy mivantana ihany koa no anamarinan’ny Asan’ny Apostoly izany, ao amin’ny kabary tany Mileto fa tsy amin’ny fitantarany an’i Efesosy, ary amin’ny teny hafa. Nilaza i Paley fa raha naka avy tamin’ilay taratasy ny mpanoratra iray, dia ho napetrany tao amin’ny fitantarana ilay antsipiriany. Samy manome antony iray ihany izy roa, dia ny ho ohatra ho an’ny hafa (2 Tesaloniana 3:9; Asan’ny Apostoly 20:35), ary ny Efesiana 4:28, tahaka ny Asan’ny Apostoly, dia mampifandray ny asa amin’ny fanomezana, na dia iadian-kevitra aza ny mpanoratra ireo taratasy roa ireo. Ny Asan’ny Apostoly ihany no manonona ilay asa.

Famakiana hafa

• Kabary narafitra avy tamin’ireo taratasy. Nilaza i Aejmelaeus fa narafitr’i Lioka avy tamin’ny taratasin’i Paoly, anisan’izany ny 1 Tesaloniana sy Efesiana, ny kabary tany Mileto. Rehefa nandanjalanja ireo fitoviana ireo ihany i Walton, dia nanatsoaka fa nahalala lovantsofina momba an’i Paoly tsy niankina tamin’ireo taratasy i Lioka.
• Tsy fifanarahana kely tany Tesalonika. Nampiantrano ireo mpitory tany Tesalonika i Jasona (Asan’ny Apostoly 17:7), ary nandefa fanomezana tany ny tany Filipy (Filipiana 4:16), nefa manantitrantitra ny 2 Tesaloniana fa nandoa ny sakafony izy ireo. Hampifanaraka ireo ny fipetrahana tao amin’i Jasona sy ny fividianana sakafo tamin’ny fanomezana, saingy tsy misy lahatsoratra milaza izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. III (First Corinthians), No. VI ↗
• William Paley, Horae Paulinae — Ch. X (Second Thessalonians), No. II ↗

Ny taratasy: Efa naniraka an’i Timoty i Paoly mba hampahatsiahy ny Korintiana ny fomba fiainany, ary ho avy tsy ho ela koa ny tenany; raha tonga i Timoty, dia raiso izy. Tatỳ aoriana dia mpiara-mandefa ny 2 Korintiana i Timoty ary miarahaba an’i Roma miaraka amin’i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Rehefa nanapa-kevitra hamaky an’i Makedonia sy Akaia ho any Jerosalema i Paoly, dia nandefa an’i Timoty sy Erasto ho any Makedonia ary nijanona tany Asia; niara-dia taminy avy any Gresy i Timoty tatỳ aoriana.

Efa lasa i Timoty, nefa mbola milaza amin’i Korinto izay hatao raha tonga izy ilay taratasy, ka lalana lavitra kokoa noho ny an’ilay taratasy no andehanany. Ny Asan’ny Apostoly no manome io lalana io, mihodina mamaky an’i Makedonia, izay tsy lazain’ny 1 Korintiana mihitsy; azo inoana kokoa fa ho nalefan’ny mpanao dika mahitsy ho any Korinto izy. Nomarihin’i Paley koa fa samy mametraka ilay iraka eo anilan’ny fikasan’i Paoly manokana ireo lahatsoratra roa. Manampy an’i Erasto ny Asan’ny Apostoly, izay tsy tononin’ireo taratasy ho an’ny Korintiana mihitsy, na dia mandefa fiarahabana ao amin’ny Romana 16:23 aza ny Erasto iray, mpitam-bolan’ny tanàna.

Famakiana hafa

• Naka avy tamin’ireo taratasy ny Asan’ny Apostoly. Milaza i Schellenberg fa narafitr’i Lioka avy tamin’ireo taratasy indrindra ny zotra ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka vakiny miaraka amin’ny 1 Korintiana 16:10 ny Asan’ny Apostoly 19:22 ho solon’i Titosy nampiasain’i Lioka; mety hanoro ny toerana tany Makedonia ny 1 Korintiana 16:5 sy 2 Korintiana 1:1.
• Iraka hafa. Mety hilaza iraka tatỳ aoriana noho ny ao amin’ny 1 Korintiana 4:17 ny Asan’ny Apostoly 19:22, na mety tsy tonga tany Korinto mihitsy i Timoty: i Titosy no mitondra vaovao avy any ao amin’ny 2 Korintiana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (1 Corinthians), no. 3 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (1 Corinthians), no. 4 ↗

Ny taratasy: Hiainga ho any Jerosalema i Paoly miaraka amin’ny fanampiana avy any Makedonia sy Akaia, manolotra an’i Foiby, mpanompon’ny fiangonana any Kenkrea, ary mampita fiarahabana avy amin’i Gaio, Erasto ary Timoty.

Asan’ny Apostoly: Rehefa avy nitety an’i Makedonia i Paoly, dia nandany telo volana tany Gresy ary saika handeha sambo ho any Syria rehefa nisy teti-dratsy nampiverina azy namaky an’i Makedonia, sady nirohotra ho tonga any Jerosalema amin’ny Pentekosta.

Tsy mivantana ny famantarana tsirairay. Seranana atsinanan’i Korinto i Kenkrea, izay asehon’ny Asan’ny Apostoly 18:18 an’i Paoly nanaratra ny lohany; mampifandray Gaio iray amin’i Korinto ny 1 Korintiana 1:14; heverin’ny Romana ho vonona ny fanomezana avy any Akaia, raha mbola mampirisika izany ny 2 Korintiana 9:1–5. Mandefa fiarahabana avy amin’i Timoty sy Sosipatro ny Romana 16:21, ary mampiainga an’i Timoty sy Sopatera, izay azo inoana fa ilay lehilahy iray ihany, miaraka amin’i Paoly avy any Gresy ny Asan’ny Apostoly 20:4. Tsy manonona an’i Korinto na ny fanampiana voangona ny Asan’ny Apostoly 20:2–3; ao amin’ny Asan’ny Apostoly 24:17 ihany no isehoan’ity farany, ka tsy ahitana marika fakana hevitra avy tamin’ny Romana ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Nampiasa ny taratasin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly. I Richard Pervo sy ny hafa dia milaza fa nampiasa ny taratasin’i Paoly i Lioka. Araka io hevitra io, mety hamerina ny drafi-dia ao amin’ny Romana ny fijanonana tany Gresy ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ary vavolombelona iray no isaina amin’ny fifanarahana, fa tsy roa.
• Ny Romana 16 ho hafatra misaraka. Ny sasany, manaraka an’i T. W. Manson, dia mamaky ny Romana 16 ho hafatra misaraka ho any Efesosy, izay hevitry ny vitsy an’isa ankehitriny. Amin’izay dia io hafatra io no omen’i Foiby, Gaio ary Erasto toerana, fa tsy ny toko 1–15, izay hiorina amin’ny drafitry ny fanampiana voangona ihany ny toerana nanoratana azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. II (Epistle to the Romans), No. II; New York 1849 edition, p. 22 ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. II (Epistle to the Romans), No. II; New York 1849 edition, p. 26 ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. II (Epistle to the Romans), No. II; New York 1849 edition, p. 29 ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa mahatratra hatrany Korinto ny saha nomen’Andriamanitra azy, ary manantena fa rehefa mitombo ny finoan’izy ireo dia afaka mitory ny Filazantsara any amin’ny faritra any ankoatr’izy ireo izy.

Asan’ny Apostoly: Ny dian’i Paoly voalohany tany Eoropa dia avy any Filipy mamaky an’i Tesalonika, Beria ary Atena ho any Korinto, toerana nijanonany ela indrindra, alohan’ny nandehanany sambo niantsinanana. Tatỳ aoriana dia nanapa-kevitra hijery an’i Roma izy.

Nilaza i Paley fa mifanaraka amin’i Korinto ilay andian-teny, fa tsy amin’i Filipy na Tesalonika, izay efa nandehanan’i Paoly lavidavitra kokoa, ary ny lalan’ny Asan’ny Apostoly, notantaraina noho ny antony hafa, dia mametraka an’i Korinto ho toerana nitodihany. Saingy mbola tsy notsidihina koa ireo tany any andrefana sy avaratra andrefan’i Tesalonika, ary ny saha nomena azy no faritan’i Paoly, fa tsy ny halaviran-dalana. Mety ho Roma sy Espaina ireo tany any ankoatra (Asan’ny Apostoly 19:21; Romana 15:24–28), na faritra Balkana toa an’i Ilyrikoma (Romana 15:19), izay mety ho tratran’ny fitetezana an’i Makedonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:1–2.

Famakiana hafa

• Faritry ny asa fitoriana no resahina. Mpamaky ankehitriny maro no mandray ilay andalana ho fanambarana momba ny faritra nomen’Andriamanitra an’i Paoly, ho valin’ireo mpifaninana niditra an-tsokosoko tao. Araka io famakiana io dia zara raha milaza ny halehiben’ny diany izy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. XII; New York 1849 edition, p. 94 ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. XII; New York 1849 edition, p. 94 ↗

Ny taratasy: Mitondra ny fanomezan’i Makedonia sy Akaia ho an’ny mpino mahantra tany Jerosalema i Paoly, trosa tokony haloan’ny jentilisa; asaina manokana vola isan-kerinandro i Korinto, ary mampirisika ny hamitana izany ny 2 Korintiana.

Asan’ny Apostoly: Mitantara ny dia ho any Jerosalema ny Asan’ny Apostoly nefa tsy milaza ny antony; eo anatrehan’i Feliksa ihany i Paoly no miresaka fa tonga taorian’ny taona vitsivitsy, nitondra fanomezana ho an’ny mahantra tamin’ny fireneny sy fanatitra.

Manonona ny vola, ny mpanome ary ny dia ny Romana; manome ny dia ny Asan’ny Apostoly, ary toko maro tatỳ aoriana dia fanondroana mandalo momba ny fanomezana izay hazavain’ny fanampiana voangona. Noheverin’i Paley fa tsy hisy mpamaky hieritreritra fa nampiana ilay fehezanteny mba hamenoana ny banga tao amin’ny fitantarana. Samy hafa amin’ny an’ireo taratasy ny teny ampiasainy, izay mifanaraka amin’ny fahalalana mahaleo tena, na dia tsy manaporofo izany aza. Fanomezana hafa sy taloha kokoa ny fanampiana nandritra ny mosary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:27–30.

Famakiana hafa

• Fanomezana hafa. Miresaka fanomezana ho an’ny firenen’i Paoly sy fanatitra, angamba sorona tao amin’ny tempoly (ampitahao ny Asan’ny Apostoly 21:26), ny Asan’ny Apostoly 24:17, fa ho an’ny mpino mahantra kosa no andefasan’ireo taratasy ny vola; ny sasany misalasala raha ilay fanampiana voangona no tian’i Lioka holazaina, na mihevitra fa namboariny ho amin’ny governora ilay fanazavana.
• Fampanginana niniana natao. Mandeha amin’io dia io ny mpitantara amin’ny olona voalohany ao amin’ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 20:5–6), ka toa nofidina ny fahanginany; raha nahalala ireo taratasy koa i Lioka, araka ny hevitr’i Pervo, dia mety ho voafehy ilay fanondroana mandalo fa tsy kisendrasendra.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter II, No. I ↗

Ny taratasy: Tokony hankato iraka hitondra ny fanomezana i Korinto; rahalahy iray nofidin’ireo fiangonana no mandeha miaraka amin’i Paoly sy iraka hafa, mba tsy hisy hanome tsiny ny fitantanany ny vola.

Asan’ny Apostoly: Tsy misy fanazavana, fa lehilahy fito no miaraka amin’i Paoly mankany Asia: Sopatera avy any Beria, Aristarko sy Sekondo avy any Tesalonika, Gaio avy any Derbe, Timoty, Tykiko ary Trofimo avy any Asia.

Hazavain’ireo taratasy izay tsy hazavain’ny Asan’ny Apostoly: ny antony iarahan’ny lehilahy avy amin’ny faritra maro amin’i Paoly amin’io fotoana io. Manantena ny 2 Korintiana 9:4 fa hisy olona avy any Makedonia ho any Korinto miaraka amin’i Paoly; mitanisa olona avy any Makedonia miala avy any Gresy miaraka aminy ny Asan’ny Apostoly, ary mametraka an’i Trofimo tany Jerosalema sy Aristarko tao amin’ny dia an-tsambo ho any Roma tatỳ aoriana. Tsy azo nalaina avy tamin’ireo taratasy ny tanàna niaviany sy io vondrona io, na dia misy anarana maromaro hita ao aza. Tsy antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe iraka mihitsy ireo lehilahy ireo, ka fanatsoahan-kevitra ny famantarana azy ireo ho izany, na dia eken’ny maro aza.

Famakiana hafa

• Ekipa mpiara-dia. Mety ho ny ekipan’i Paoly mpiara-dia fotsiny no tanisain’ny Asan’ny Apostoly; tsy miresaka vola na miantso azy ireo hoe iraka mihitsy izy.
• Tsy filazana nofidina. Manatevin-daharana io dia io ny mpitantara amin’ny olona voalohany ao amin’ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 20:5–6), ary manonona fanomezana ny Asan’ny Apostoly tatỳ aoriana (Asan’ny Apostoly 24:17), ka mety ho safidy tsy hilaza ny vola no hita amin’ilay lisitra tsy nohazavaina, fa tsy tsy fahalalana.

Ny taratasy: Miarahaba an’i Roma i Timoty, Losio, Jasona ary Sosipatera, miaraka amin’i Tertio mpanoratra, Gaio mpampiantrano ny fiangonana, Erasto mpitahiry volan’ny tanàna ary Koarto.

Asan’ny Apostoly: Niala an’i Gresy i Paoly niaraka tamin’i Sopatera avy any Beria, Aristarko sy Sekondo avy any Tesalonika, Gaio avy any Derbe, Timoty, ary Tykiko sy Trofimo avy any Asia.

Tsy milaza mihitsy ny Romana hoe taiza na oviana no nanoratana azy; ny fampitahana ny Romana 15:25–26 tamin’ireo taratasy ho an’ny Korintiana sy ny Asan’ny Apostoly 20:1–3 no nanomezan’i Paley daty azy, ka ampahany amin’ilay fampitoviana dia efa naorina tamin’ny Asan’ny Apostoly. Amin’izany daty izany dia mifanaraka ny fisian’i Timoty (2 Korintiana 1:1; Asan’ny Apostoly 20:4), ary endrika lava kokoa amin’ny Sopatera ny Sosipatera. Mety ho ilay mpampiantrano an’i Paoly tany Tesalonika i Jasona, ary mety ho i Losio avy any Kyrena i Losio, fa samy tsy azo antoka ireo. Noheverin’i Paley fa manakaiky izay hateraky ny zava-misy ilay fifampitoviana, ary latsaka noho izay hateraky ny fikasana hamorona fitoviana.

Famakiana hafa

• Ny lisitra mivelatra kokoa nataon’i Paley. Noraisin’i Paley ho fampitoviana fahatelo i Gaio ary nanontany tena izy raha i Lioka ihany i Losio. Azo inoana anefa fa ilay Gaio tany Korinto no mpampiantrano an’i Paoly (1 Korintiana 1:14), ary toa manisa an’i Lioka ho jentilisa ny Kolosiana 4:10–14, tsy tahaka an’i Losio havan’i Paoly.
• Ny namana mahazatra an’i Paoly. Namana lalandava an’i Paoly i Timoty, ary anarana fahita ny Sopatera, ka mety hampiseho fotsiny ilay fifampitoviana fa samy mahalala ny manodidina an’i Paoly ireo lahatsoratra, fa tsy hoe samy mamaritra mahaleo tena ny fotoana iray ihany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. II ↗

Ny taratasy: Ao amin’ny fiarahabana iray, ny Kolosiana dia milaza fa zanak’olo-mpiray tam-po amin’i Barnabasy i Marka ary manonona toromarika teo aloha handraisana azy tsara raha tonga izy.

Asan’ny Apostoly: Te hitondra an’i Jaona Marka indray i Barnabasy; nandà i Paoly satria niala tany Pamfylia i Marka; taorian’ny fifandirana mafy dia nentin’i Barnabasy tany Kyprosy, tanindrazany, i Marka.

Tsy manonona ilay fihavanana mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ary tsy manonona ilay fifandirana ny Kolosiana. Nomarihin’i Paley fa ny Kolosiana ihany no mitahiry ilay fifandraisana, izay mety hanazava ny firaiketan’i Barnabasy tamin’i Marka; nanaiky i Lightfoot ary nampiseho fa zanak’olo-mpiray tam-po no dikan’ilay teny, fa tsy zana-drahalahy na zana-drahavavy araka ny fandikan-teny anglisy tranainy. Tsy dia hanana antony hanampiana izany ny mpanoratra iray naka tao amin’ny Asan’ny Apostoly. Nihevitra i Lightfoot fa mety ho tamin’ny alalan’i Maria renin’i Marka, ilay manana trano any Jerosalema voalazan’ny Asan’ny Apostoly, ilay fihavanana.

Famakiana hafa

• Ampy ny toetran’i Barnabasy. Efa manazava an’i Barnabasy ny Asan’ny Apostoly: ilay Zanak’ny Fampaherezana izay niantoka an’i Saoly vao niova fo rehefa natahotra azy ny hafa. Tsy mitaky fihavanana ny fiarovana an’i Marka, ka mifanaraka ilay fihavanana nefa tsy voatery ilaina.
• Fisarahana lalina kokoa. Milaza ny Galatiana fa niandany tamin’i Petera tany Antiokia i Barnabasy, ary mihevitra ny manam-pahaizana sasany fa io fifanolanana io, fa tsy i Marka irery, no tao ambadiky ny fisarahana; raha izany dia ampahany ihany no hazavain’ilay filazana fa zanak’olo-mpiray tam-po izy ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VIII (Colossians), No. II ↗
• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VIII (Colossians), No. II ↗

Ny taratasy: Indroa i Paoly no milaza fa avy amin’ny fokon’i Benjamina izy, indray mandeha rehefa milaza fa tsy narian’Andriamanitra i Israely, ary indray mandeha ao amin’ny lisitry ny maha-izy azy. Tsy misy taratasy miantso azy hoe Saoly.

Asan’ny Apostoly: Saoly no iantsoan’ny Asan’ny Apostoly azy hatramin’ny Asan’ny Apostoly 13:9, avy eo Saoly, izay atao hoe Paoly koa; miantso azy hoe Saoly i Jesosy nitsangana tamin’ny maty. Ao amin’ny toriteniny tany Antiokia any Pisidia, dia tsaroan’i Paoly i Saoly mpanjaka, izay benjamita.

Tsy misy amin’ireo loharano manasongadina ilay fifandraisana. Ny foko voalaza ao amin’ny Romana sy ny Filipiana dia mety hanazava ny nifidianan’ny fianakaviana ny anaran’ny olona nalaza indrindra tamin’ilay foko; manome ilay anarana ny Asan’ny Apostoly, ary ao amin’ny toriteny ampiteneniny an’i Paoly dia manome ny fokon’ilay mpanjaka. Asehon’ny Asan’ny Apostoly 13:9 ho anarana faharoa i Paoly, fa tsy anarana vaovao tamin’ny fiovam-pinoana. Manoso-kevitra ilay fifandraisana, fa tsy porofo.

Famakiana hafa

• Tsy anarana natokana ho an’ny benjamita. Tsy anarana natokana ho an’ny benjamita ny hoe Saoly: ao amin’ny Jewish War nosoratan’i Flavio Josefa dia misy lehilahy atao hoe Saoly anisan’ny havan’ny mpanjaka Agripa. Mety ho safidin’ny fianakaviana fotsiny ilay anarana, ka vinavina ihany ny fifandraisany amin’ny foko.
• Ny anaran’i Sergio Paolo no nalain’i Paoly. Satria eo akaikin’ny prokonsily Sergio Paolo no ampiasan’ny Asan’ny Apostoly voalohany ny hoe Paoly (Asan’ny Apostoly 13:7–9), dia misy manatsoaka hevitra fa nalain’ilay apostoly ny anarany; milaza fotsiny ny Asan’ny Apostoly fa nantsoina koa hoe Paoly i Saoly, ary raisin’i Colin Hemer ho cognomen romana efa hatrany am-bohoka ny hoe Paulus.

Ny taratasy: Jamba ny sain’ny tsy mpino, nefa ilay Mpamorona ny hazavana dia namirapiratra tao amin’i Paoly sy ny mpiara-miasa taminy, ka nanambara ny voninahitr’Andriamanitra ao amin’i Kristy; manala ny sarona ny fitodihana amin’ny Tompo.

Asan’ny Apostoly: Tany akaikin’i Damaskosy, dia nanajamba an’i Saoly ny hazavana avy any an-danitra, noho ny famirapiratany lehibe raha ny fitantarana iray, mandra-pahatongan’i Ananiasy. Maniraka azy hampitodika ny olona avy amin’ny haizina ho amin’ny mazava i Jesosy.

Manome toe-javatra hita etỳ ivelany ahitana hazavana, fahajambana ary fanirahana hampahiratra maso ny Asan’ny Apostoly, ka mifanaraka amin’ny fitenin’i Paoly momba ny ao anatiny. Mamaky ny 2 Korintiana 4:6 ho fampahatsiarovan’i Paoly ilay fisehoana tany Damaskosy i Seyoon Kim sy ny hafa. Nefa rehefa manondro mazava io zava-nitranga io i Paoly, dia ny nahitany ny Tompo no lazainy, tsy hazavana mihitsy (1 Korintiana 9:1; 1 Korintiana 15:8). Eto izy dia manoratra amin’ny endrika milaza maro, mampiasa fiteny momba ny famoronana, ary milaza izay mitranga amin’izay rehetra mitodika amin’ny Tompo. Sary iombonana ilay fitoviana, fa tsy fifanarahana momba ny zava-misy voalaza iray.

Famakiana hafa

• Fahazavana ara-panahy ankapobeny. Mety hilaza ny fomba anazavan’ny Filazantsara ny mpino rehetra ny 2 Korintiana 4:6, araka ny soso-kevitr’ireo andininy manodidina momba ny fanesorana ny sarona, nefa tsy manondro manokana ilay zava-nitranga tany Damaskosy.
• Nataon’i Lioka ho tantara ilay sary. Mety nanova ny fitenin’i Paoly momba ny hazavana sy ny fahajambana ho zava-nitranga tantaraina i Lioka, na ny lovantsofina nialoha azy; raha izany dia maneho ny sary ampiasain’i Paoly ny Asan’ny Apostoly fa tsy manamafy azy avy amin’ny loharano mahaleo tena.

Ny taratasy: Milaza ny niantsoana azy i Paoly nefa tsy manonona toerana, avy eo dia manamarika an-tsisiny fa niverina tany Damaskosy izy taorian’i Arabia.

Asan’ny Apostoly: Mametraka ilay fihaonana teny an-dalana akaikin’i Damaskosy ireo fitantarana telo rehetra; ao amin’ilay feno indrindra, dia entina ao an-tanàna i Saoly, atao batisa ary mitory ao amin’ny synagogany.

Mifameno tsy misy fanerena ireo singa: manondro an-kolaka ny Galatiana fa tany Damaskosy i Paoly tamin’ny fotoana manodidina ny niantsoana azy, ary mitantara an-tsipiriany izany fiantsoana izany ny Asan’ny Apostoly. Nahita tao amin’ilay filazana an-tsisiny mariky ny fahatsorana sy ny tsy fikendrena i Paley, porofo fa tsy nosoratana mba hifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy. Manohana ny fahaleovantenan’ilay taratasy izany, fa tsy ny an’ny Asan’ny Apostoly. Mety nahalala momba an’i Damaskosy avy tamin’ny lovantsofina na ny taratasin’i Paoly i Lioka, ka sokajiana ho antsipiriany mifameno ity fifanarahana ity fa tsy fifanandrifiana tsy nokendrena.

Famakiana hafa

• Fifanandrifiana tsy nokendrena. Toy ny nataon’i Paley, dia azo vakina ho fifamenoana tsy nokendrena eo amin’ny loharano mahaleo tena ilay filazana: an-tsisiny sy ho an’ny tanjona hafa fotsiny no anononan’ilay taratasy an’i Damaskosy, fa mitantara ilay toe-javatra manontolo ny Asan’ny Apostoly.
• Zavatra fantatry ny maro. Azo inoana fa fantatry ny Kristiana tany am-boalohany maro ny fiovam-pinoan’i Paoly tany akaikin’i Damaskosy, ka mety mampiseho fotsiny ilay fifanarahana fa samy nahalala lovantsofina malaza ireo mpanoratra roa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. 5 (Galatians), No. II; 1850 Religious Tract Society edition ↗

Ny taratasy: Rehefa afaka telo taona dia niakatra tany Jerosalema i Paoly hitsidika an’i Petera, ary nijanona niaraka taminy dimy ambin’ny folo andro, tsy nahita apostoly hafa afa-tsy i Jakoba.

Asan’ny Apostoly: Mitondra an’i Paoly tany amin’ny apostoly i Barnabasy; mitory amin’ny fahasahiana izy mandra-pitadiavan’ny Helenista hamono azy, ka alefa any Tarsosy. Tatỳ aoriana dia mampahatsiahy fahitana tao amin’ny tempoly nandidy azy hiala haingana izy.

Nanamafy i Paley fa ny Asan’ny Apostoly 9, raha vakina irery, dia manoso-kevitra fijanonana lava kokoa, fa andalana lavitra kokoa, dia ny lahatenin’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 22:17–21, no manondro fijanonana fohy, mifanaraka amin’ireo dimy ambin’ny folo andro ao amin’ny Galatiana. Manome antony roa mifanaraka amin’ny fialana ny Asan’ny Apostoly: tetika hamonoana azy sy baiko avy amin’Andriamanitra. Samy milaza fialana maika ireo andalana roa ao amin’ny Asan’ny Apostoly fa tsy mandrefy ny fijanonana, ka ankapobeny ilay fifanarahana. Toa tsy dia azo inoana ny fifampakana, satria tsy manome isa ny Asan’ny Apostoly ary i Barnabasy no mitondra an’i Paoly any amin’ny apostoly, fa i Petera sy i Jakoba ihany no tononin’ny Galatiana.

Famakiana hafa

• Ny Asan’ny Apostoly 9 ho fandrafetan’i Lioka. Maro ny manam-pahaizana mpitsikera mihevitra fa fandrafetan’i Lioka amin’ny ankapobeny ny Asan’ny Apostoly 9:26–30; amin’io fomba fijery io, dia fifanojoana fotsiny ny faharetana fohy iombonana, fa tsy fanamafisana.
• Nahalala ny Galatiana i Lioka. Raha nahalala ny Galatiana i Lioka, araka ny tohan-kevitr’i Richard Pervo, dia mety miankina amin’ilay taratasy ilay fitsidihana fohy sy maika ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka tsy ho mahaleo tena ilay fifanarahana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. V, No. VIII (New York 1849 ed., p. 117) ↗

Ny taratasy: Mampita lovantsofina noraisiny i Paoly: niseho tamin’i Kefasy, ny Roambinifolo, olona mihoatra ny dimanjato indray mandeha (mbola velona ny ankamaroany), i Jakoba, ny apostoly rehetra, ary tamin’i Paoly farany i Kristy nitsangana tamin’ny maty.

Asan’ny Apostoly: Nampiseho ny tenany ho velona tamin’ny apostoly nandritra ny efapolo andro i Jesosy, sy tamin’ireo vavolombelona voafidy niara-nisakafo taminy, ary niseho tamin’i Paoly tatỳ aoriana; nanatevin-daharana ny mpino tany am-boalohany ireo rahalahiny.

Nosoratana tokony ho roapolo taona taorian’ireo zava-nitranga ilay taratasy, ka manonona fisehoana tsy resahin’ny Asan’ny Apostoly, fa ny Asan’ny Apostoly kosa manome ilay fe-potoana efapolo andro sy ny fiaraha-misakafo. Samy miantso ilay fihaonana tany Damaskosy hoe fisehoana izy roa, na dia apetraky ny Asan’ny Apostoly ho aorian’ireo efapolo andro aza izany. Mirakitra fisehoana tamin’i Simona, ilay Kefasy lazain’i Paoly, ny Filazantsaran’i Lioka (Lioka 24:34). Mampiseho ireo rahalahin’i Jesosy ho anisan’ny mpino sy i Jakoba mitarika any Jerosalema ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy manazava ny niakarany ho mpitarika; mety hanampy hanazava izany ny fisehoana tamin’i Jakoba, izay matetika raisina ho rahalahin’ny Tompo, na dia tsy misy amin’ireo lahatsoratra mampifandray izany aza.

Famakiana hafa

• Ireo dimanjato sy ny Pentekosta. Manoso-kevitra i Gerd Lüdemann fa traikefa niombonana tao anatin’ny fientanam-panahy lalina ilay fisehoana tamin’ny olona mihoatra ny dimanjato, izay notantarain’ny lovantsofina tatỳ aoriana koa ho Pentekosta (Asan’ny Apostoly 2:1–4), ka mety samy milaza zava-nitranga iray amin’ny fomba samy hafa ny Asan’ny Apostoly sy ilay taratasy.

Ny taratasy: Tamin’ny fitsidihany voalohany dia nahita an’i Jakoba, rahalahin’ny Tompo, i Paoly; tatỳ aoriana dia izy no voalohany amin’ny lisitry ny andry, ary niala tamin’ny fiaraha-misakafo tamin’ny jentilisa tany Antiokia i Petera rehefa tonga ny olona avy tany amin’i Jakoba.

Asan’ny Apostoly: Rehefa novonoina i Jakoba, rahalahin’i Jaona, dia nisy Jakoba tsy nampahafantarina nandray ny hafatr’i Petera, namarana ny fivoriana tamin’ny fanapahan-keviny, ary nandray an’i Paoly niaraka tamin’ny loholona sady nampirisika azy hanao fombafomba fanadiovana.

Ny Galatiana no mampahafantatra an’ilay Jakoba izay tsy hazavain’ny Asan’ny Apostoly, na dia manonona lehilahy iray hafa atao hoe Jakoba zanak’i Alfeo aza ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 1:13). Samy manome azy toerana mafy orina eo amin’ny fitarihana any Jerosalema izy roa, araka ny nomarihin’i Paley. Koa satria fantatry ny maro sy tsaroany ny toerany, araka izay asehon’i Hegesippus tatỳ aoriana, dia maneho fifanarahana kokoa noho ny tsy fifampiankinana izany. Samy hafa ny fomba ilazana azy: mpanelanelana no asehon’ny Asan’ny Apostoly 15, fa ao amin’ny Galatiana kosa dia mampikorontana an’i Antiokia ny olona avy any amin’i Jakoba. Milaza olona avy any Jodia mampikorontana an’i Antiokia koa anefa ny Asan’ny Apostoly 15:1 sy 15:24, ary lavin’ny taratasy avy any Jerosalema ny iraka lazain’izy ireo fa nomena azy; ny Asan’ny Apostoly 21:20–25 kosa mampiseho an’i Jakoba miahy ny mpino mitandrina ny Lalàna.

Famakiana hafa

• Fifanarahana tsy nokendrena ihany. Nataon’i Paley ho fifanarahana tsy nokendrena izany: tsy lazain’ny Asan’ny Apostoly mihitsy hoe iza amin’ireo lehilahy mitovy anarana no tiany holazaina, nefa ilay Jakoba ao aminy dia manana ilay toerana mafy orina eo amin’ny fitarihana any Jerosalema omen’ny Galatiana ny rahalahin’ny Tompo ihany, toy ny ho fitantaran’ny mpanoratra tsy mifampiankina milaza toe-javatra tena nisy.
• Fanehoana mifanohitra. Ao amin’ny fomba fandalinan’i F. C. Baur sy ny sekolin’i Tübingen, ny Galatiana dia mampiseho fifandirana tena nisy teo amin’i Paoly sy ny vondron’i Jakoba, izay ahodin’ny Asan’ny Apostoly ho fifanarahana; manafina tsy fitovian-kevitra lalina kokoa àry ny maha-lehibe an’i Jakoba ao amin’izy roa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. V, No. X (New York 1849 ed., p. 119) ↗
• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 2.23.4 (quoting Hegesippus) ↗

Ny taratasy: I Jakoba, Kefasy ary Jaona, izay noheverina ho andry, dia nanaiky tamin’ny fomba ofisialy an’i Paoly sy Barnabasy ho mpiara-miasa: izy roa ho any amin’ny jentilisa, ny andry kosa ho any amin’ny voafora.

Asan’ny Apostoly: Manasitrana lehilahy malemy tongotra eo amin’ny tempoly i Petera miaraka amin’i Jaona; miara-miatrika ny manam-pahefana izy roa ary mitsidika an’i Samaria. Novonoin’i Heroda i Jakoba, rahalahin’i Jaona, tatỳ aoriana; tsy voatonona ao amin’ny fitantarana ny fivoriana i Jaona.

Mifameno ireo fitantarana. Mampiseho an’i Petera sy Jaona ho mpitarika roa miara-miasa any Jerosalema ny Asan’ny Apostoly; ny Galatiana, nosoratana ho amin’ny tanjona hafa, dia mampiseho fa mbola nitana toerana teo anilan’i Petera i Jaona tamin’ny fitsidihan’i Paoly. Lazain’ny Asan’ny Apostoly 12:2 fa rahalahin’ilay Jakoba novonoina ilay Jaona ao aminy; azo heverina fa izy ihany ilay Jaona anisan’ny andry, ary ilay Jakoba anisan’ny andry dia ilay rahalahin’ny Tompo ao amin’ny Galatiana 1:19. Raha ny fitsidihana nandritra ny fivoriana no tantarain’ny Galatiana 2, dia avelan’ny Asan’ny Apostoly 15 ho isan’ireo apostoly tsy nomena anarana i Jaona (Asan’ny Apostoly 15:6).

Famakiana hafa

• I Jaona ho namana mangina. Tsy miteny na miasa irery mihitsy i Jaona ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ary ny Filazantsaran’i Lioka ihany no manonona an’i Petera sy Jaona ho ireo roa nirahina hanomana ny Paska (Lioka 22:8; ampitahao amin’ny Marka 14:13). Mety ho an’i Lioka ny fampiarahana azy roa; ny Galatiana àry no porofo mafy orina.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2 ↗

Ny taratasy: Tany Antiokia, niara-nisakafo tamin’ny mpino jentilisa i Petera mandra-pahatongan’ny olona avy any amin’i Jakoba; niala izy avy eo satria natahotra ny antokon’ny voafora. Nanaraka azy ny Jiosy hafa ary na dia i Barnabasy aza, ka nananatra azy ampahibemaso i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Fahitana iray no mampianatra an’i Petera tsy hiantso olona ho maloto; miditra ao an-tranon’i Kornelio izy ary angatahina hijanona. Manome tsiny azy ireo mpino voafora any Jerosalema noho ny niarahany nisakafo tamin’ny lehilahy tsy voafora.

Ny Asan’ny Apostoly sy ny Galatiana dia mampiseho lehilahy iray ihany iharan’ny fanerena mitovitovy. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ny mpino voafora no manohitra ny fiaraha-misakafo nataon’i Petera (Asan’ny Apostoly 11:2–3); ao amin’ny Galatiana kosa izy milefitra amin’ny vondrona mitovy anarana amin’izany. Ny olana dia i Petera ao amin’ny Asan’ny Apostoly efa niaro ny nataony (Asan’ny Apostoly 11:4–18) ary nilaza tatỳ aoriana fa mitovy ny fitondran’Andriamanitra ny Jiosy sy ny jentilisa (Asan’ny Apostoly 15:9). Namaly i Paley fa samy hafa ny fanontaniana tany Antiokia, dia ny fiaraha-misakafo amin’ny mpino jentilisa, sy ny fanontaniana teo amin’ny fivoriana, ary mety ho noraisin’i Petera ho toromarika ho an’ny fotoana iray ihany ilay fahitana.

Famakiana hafa

• Nitarin’i Lioka ny tantaran’i Kornelio. Mpandalina maro mampiasa fomba fitsikerana, manaraka an’i Martin Dibelius, no mihevitra fa nanitatra tantaram-piovam-pinoana tsotra i Lioka ka nanao azy ho tranga fototra arahina; ny fisalasalan’i Petera tany Antiokia àry no hampiseho kokoa fa mbola tsy voavaha ilay fanontaniana.
• Mpanohitra samy hafa. Mety ho Jiosy tsy kristiana nanery ny mpino Jiosy ilay antokon’ny voafora natahoran’i Petera tany Antiokia, fa tsy ireo mpino nanakiana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:2–3; raha izany no famakiana dia mihamalemy ny fifandraisan’ny fitantarana roa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 10 ↗

Ny taratasy: Niakatra niaraka tamin’i Paoly i Barnabasy, nekena ho mpiara-miasa aminy ho an’ny jentilisa, voatarika hanaraka ny fialan’i Petera, ary niasa hamelona ny tenany tahaka an’i Paoly, fa tsy nitaky fanohanana.

Asan’ny Apostoly: Miantoka an’i Paoly i Barnabasy, mitondra azy ho any Antiokia, miara-dia aminy ho any Jerosalema, Kyprosy sy ny afovoan’i Asia Minora, samy antsoina hoe apostoly izy roa, ary misaraka aminy noho i Jaona Marka avy eo.

Mifameno ireo sary nefa tsy hita ny fakana tahaka. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:4 sy 14:14 ihany no iantsoan’ny Asan’ny Apostoly an’i Paoly hoe apostoly, ary miaraka amin’i Barnabasy foana; ny 1 Korintiana 9:5–6 kosa mametraka an’i Barnabasy eo anilan’ny apostoly. Ny fahatairan’i Paoly fa na dia i Barnabasy aza nanaraka ilay fialana dia mihevitra ilay fiaraha-miasa akaiky tantarain’ny Asan’ny Apostoly. Manampy ireo taratasy fa namelon-tena i Barnabasy, nisalasala tany Antiokia, ary mbola fantatra tany Korinto taorian’ny fisarahana. Mitatitra fifandonana koa ny Galatiana, ka tsy manaporofo fihavanana feno ny 1 Korintiana 9:6. Manonona an’i Marka ho isan’ny mpiara-miasa amin’i Paoly ny Filemona 1:24 tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

• Ny heviny raha tany atsimon’i Galatia. Raha nalefa ho an’ireo fiangonana niara-naorin’i Paoly sy Barnabasy ny Galatiana, dia nahafantatra an’i Barnabasy ny mpamaky ka tsy nila nampahafantarina azy; saingy manonona azy tsy misy fanazavana toy izany koa ny 1 Korintiana, ho an’ny fiangonana tsy fantatra ho notsidihiny.
• Fisarahana sa fihavanam-pianakaviana?. Maro no miahiahy fa ilay fifandirana tany Antiokia (Galatiana 2:13) no tao ambadik’ilay fisarahana ampifandraisin’ny Asan’ny Apostoly amin’i Marka (Asan’ny Apostoly 15:37–39). Nomarihin’i Paley fa lazain’ny Kolosiana 4:10 ho zanak’olo-mpiray tam-po amin’i Barnabasy i Marka, ka manazava ny tsy fivadihany izany; saingy iadian-kevitra ny mpanoratra ny Kolosiana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 8 (Colossians), no. 2 ↗

Ny taratasy: Na dia afaka aza i Paoly, dia nanompo ny rehetra: toy ny Jiosy teo amin’ny Jiosy, toy ny eo ambanin’ny Lalàna teo amin’izay eo ambaniny, toy ny tsy manana Lalàna teo amin’ny hafa, malemy teo amin’ny malemy, ary tsy nanome fahatafintohinana.

Asan’ny Apostoly: Mamora an’i Timoty i Paoly satria fantatry ny Jiosy eo an-toerana fa Grika ny rainy, ary noho ny fampirisihan’ny loholona dia miara-manatanteraka fanadiovana amin’ny lehilahy efatra ao amin’ny tempoly mba hampitsahatra tsaho.

Milaza fitsipika mahakasika ny jentilisa sy ny malemy ary ny Jiosy ilay taratasy; ireo tranga roa ao amin’ny Asan’ny Apostoly, iray talohan’ilay taratasy ary iray taoriany, dia ny Jiosy ihany no voakasika ary tafiditra ao amin’ny fitantarany. Nilaza i Paley fa tsy azo inoana ny hoe narafitra avy amin’ireo tranga ireo ny fanehoan’i Paoly ny tenany, na ny hoe noforonina hifanaraka aminy ireo tranga. Ny toetra tsy miova dia manohana ny maha-azo inoana, fa tsy manaporofo ny tranga tsirairay.

Famakiana hafa

• Fifampiankinana. Milaza i Richard Pervo fa nahafantatra fitambaran’ny taratasin’i Paoly ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly. Raha izany, dia mety ho novolavolaina niaraka tamin’ny 1 Korintiana 9 tao an-tsaina ireo tranga ireo, ka tsy manamafy azy amin’ny fomba mahaleo tena.
• Mihoatra noho ny tetika. Ao amin’ny lahatsoratra Grika navoaka araka ny fanakianana ny sora-tanana, fa tsy ao amin’ny World English Bible, ny 1 Korintiana 9:20 dia manampy fa tsy teo ambanin’ny Lalàna i Paoly tenany. Mihoatra noho ny tetika ao amin’ilay taratasy àry ny Asan’ny Apostoly 21:24, izay anehoan’i Paoly fa mitandrina ny Lalàna izy tenany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3, no. 7 ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa misy manendrikendrika azy ho manaiky ny ratsy mba hahazoana soa; laviny fa manome alalana hanota ny fahasoavana na manafoana ny Lalàna ny finoana, ary laviny fa mbola mitory famorana izy.

Asan’ny Apostoly: Tany Korinto, miampanga an’i Paoly ho mampirisika fivavahana tsy ara-dalàna ny Jiosy; any Jerosalema, nahare ny mpino fa milaza amin’ny Jiosy niparitaka tany ivelany izy mba hiala amin’i Mosesy; ny vahoaka eo amin’ny tempoly milaza fa mampianatra hanohitra ny Lalàna izy.

Ny Romana, nosoratana rehefa efa handeha ho any Jerosalema i Paoly, dia maneho ny tahony ireo tsy mpino any Jodia sy ny tsy fahazoany antoka ny fandraisan’ny mpino azy any (Romana 15:31), ary mamaly ny fandikana vilana ny Filazantsarany. Nilaza i Paley fa mora nipoitra avy amin’ny famakiana vilana ny fampianaran’ny Romana ilay tatitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21, ka mifanaraka amin’ny mpanoratra azy ny fandraisana an’i Paoly tany. Mitodika amin’ny andaniny roa koa ireo tsaho: lavin’ny Galatiana fa mbola nitory famorana izy, fa ao amin’ny Asan’ny Apostoly kosa lavin’ny loholona fa nilaza tamin’ny Jiosy hampitsahatra ny famorana izy.

Famakiana hafa

• Fanoherana ampiasaina amin’ny fandresen-dahatra. Mety ho mpiady hevitra noeritreretina no miteny ao amin’ny Romana 6:1 sy 6:15, araka ny fomba fampianarana ampifandraisin’i Stanley Stowers amin’ny diatribe fahiny, fa tsy tsaho tena nisy; ny Romana 3:8 ihany no mitatitra fanendrikendrehana mivantana.
• Lamina ampiasain’i Lioka. Mampiseho matetika ny Jiosy miampanga lainga an’i Paoly sy ny manam-pahefana romana manala ny helony ny Asan’ny Apostoly. Mety haneho io lohahevitra fiarovana io toy ny fahafantarana tsaho tena nisy ilay fifanandrifiana, ary ny fiampangana ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia momba ny fomba Jiosy, fa tsy ilay fanoherana ara-pitondran-tena ao amin’ny Romana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 2, no. 7 ↗

Ny taratasy: Manova ny Filazantsara ny mpanakorontana; rahalahy sandoka nitsikilo ny fahafahantsika; niala i Petera rehefa tonga ny lehilahy avy any amin’i Jakoba; manery famorana ny mpanakorontana mba hialana amin’ny fanenjehana; mampiely angano Jiosy ny mpampianatra tany Kreta.

Asan’ny Apostoly: Manakiana an’i Petera ny mpino Jiosy noho ny fiaraha-misakafo tamin’ny lehilahy tsy voafora; mampianatra ny lehilahy avy any Jodia fa tsy maintsy forana ny jentilisa mba ho voavonjy; manaiky izany ny Fariseo mpino; mandà ho naniraka ny mpanakorontana ny taratasy avy any Jerosalema.

Samy mitantara fanerena avy amin’ny mpino Jiosy izy roa, ary ny Asan’ny Apostoly 15:24 sy ny Galatiana 1:7 ary 5:10 dia mampiasa matoanteny iray (tarassō) ilazana ilay fanakorontanana, na dia teny mahazatra aza izany. Tsy mitovy izy ireo momba an’i Jakoba: milaza ny taratasin’ny fivoriana fa tsy nomena iraka avy any Jerosalema ireo mpanakorontana, fa ny Galatiana mampifandray ireo mpitsidika tany Antiokia amin’i Jakoba nefa tsy milaza izay nomeny alalana hatao. Toa nifantoka kokoa tamin’ny vinavina ireo mpanohitra tany Kreta, niaraka tamin’ny angano, tetirazana ary fitsipika momba ny fahadiovana. Mampiasa ilay anarana ihany ny Kolosiana 4:11 ho an’ireo mpiara-miasa Jiosy tsy nivadika tamin’i Paoly.

Famakiana hafa

• Vondrona maro. Milaza i Justin Hardin fa teo an-toerana ireo mpanakorontana tany Galatia, fa tsy iraka avy any Jerosalema. Mety haneho olana hafa indray ireo mpampianatra tany Kreta, indrindra raha tatỳ aorian’i Paoly ny Titosy; tsy voatery hidika hetsika iray ny anarana iombonana.
• Ny anjara asan’i Jakoba. Misy mpitsikera mandray ny Asan’ny Apostoly 15:24 ho anisan’ny fanehoan’ny Asan’ny Apostoly ny firaisan’ny apostoly, ary mihevitra ny Galatiana 2:12 ho akaiky kokoa ny tena hevitr’i Jakoba; ny hafa mihevitra fa nihoatra izay iraka nomena azy ny olona avy any amin’i Jakoba, izay hifanaraka amin’ny lahatsoratra roa.

Ny taratasy: Tamin’ny fitsidihana niaraka tamin’i Barnabasy sy Titosy, nangataka fotsiny i Jakoba, Kefasy ary Jaona mba hahatsiaro ny mahantra izy ireo, izay lazain’i Paoly fa nazoto nataony.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny nanambaran’i Agabo mialoha ny mosary, izay tonga tamin’ny andron’i Klaodio, dia nandefa fanampiana ho an’ny mpino tany Jodia ireo mpianatra tany Antiokia tamin’ny alalan’i Barnabasy sy Saoly, izay namita ny fanompoana ary nitondra an’i Jaona Marka niaraka taminy.

Tsy manana ny antsipirian’ny iray ny iray: tsy mitatitra fihaonana manokana na fangatahana ny Asan’ny Apostoly, ary tsy mitatitra fanomezana ny Galatiana. Araka ny fomba fijery hoe fitsidihana nandritra ny mosary izany (Ramsay, Bruce), dia tonga teo am-panaterana fanampiana ilay fangatahana, izay mifanaraka amin’ny fahazotoan’i Paoly, ary sarotra inoana fa tsy nanonona fitsidihana iray ny fitantarany nianianany (Galatiana 1:20). Manohitra izany kosa, ireo efatra ambin’ny folo taona ao amin’ny Galatiana 2:1 dia matetika tsy maintsy isaina manomboka amin’ny fiovam-pinoany, ka mampifanizina ny fizotry ny fotoana. Miankina amin’io fampitoviana io ny fifanarahana; i Paley kosa nanolotra fitsidihana tsy voatantara ao amin’ny Asan’ny Apostoly, nandritra ny fijanonana ela tany Antiokia (Asan’ny Apostoly 14:28).

Famakiana hafa

• Ampitovina amin’ny fivoriana. Maro, manaraka an’i Lightfoot, no mampitovy ny Galatiana 2 amin’ny Asan’ny Apostoly 15; mandalo ny fitsidihana nitondra fanampiana àry ny Galatiana, angamba satria tsy nihaona tamin’ny apostoly i Paoly, ary ilay fangatahana dia mialoha ny famoriam-bola ao amin’ny Romana 15:25–27.
• Fisalasalana momba ilay fitsidihana nitondra fanampiana. Misy mpitsikera misalasala raha nanao ilay dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:30 i Paoly, satria fitsidihana roa tany am-boalohany ihany no avelan’ny Galatiana, ka mandray azy ho famerenan’i Lioka fitsidihana hafa tany Jerosalema.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10 (1849 New York reprint) ↗

Ny taratasy: Manoratra ho an’ny fiangonana any Galatia i Paoly sy ny rahalahy tsy nomena anarana, ary miantso ny mpamaky hoe Galatiana; tsy misy tanàna, mpiara-mandefa voatonona anarana, na fiarahabana olona manokana.

Asan’ny Apostoly: Manorina fiangonana any Antiokia any Pisidia, Ikonioma, Lystra ary Derbe i Paoly sy Barnabasy. Mitsidika an’i Derbe sy Lystra indray i Paoly tatỳ aoriana, mamakivaky ny faritr’i Frygia sy Galatia, ary miverina hampahery ny mpianatra.

Tao amin’ny faritany romana Galatia no nisy an’i Antiokia any Pisidia, Ikonioma, Lystra ary Derbe, na dia araka ny faritra aza no ametrahan’ny Asan’ny Apostoly azy; samy misy tohan-kevitra manohana sy manohitra ny fiantsoana ny mponin’i Frygia sy Lykaonia hoe Galatiana. Ny fomba fijery manondro ny atsimo dia mamaky ny Asan’ny Apostoly 16:6 ho ny faritra frygianina tao amin’ilay faritany; i Paley, taonjato iray talohan’i Ramsay, nandray izany ho fitsidihan’i Paoly an’i Galatia voalohany. Samy manome fitsidihana roa farafahakeliny ireo fomba fijery roa, fa ny manondro ny atsimo ihany no manana fitantarana ny fanorenana.

Famakiana hafa

• Fomba fijery manondro ny atsimon’i Galatia. I Ramsay, Bruce ary Longenecker dia mampitovy ny mpamaky amin’ireo fiangonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13–14. Mitantara ny fanorenana azy ireo àry ny Asan’ny Apostoly, ary mety ho talohan’ny fihaonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15 ilay taratasy, izay hanazava ny fahanginany momba ilay didy.
• Fomba fijery manondro ny avaratr’i Galatia. I Lightfoot sy Betz dia mandray ny mpamaky ho Galatiana ara-poko any afovoan-tany, izay tratra rehefa mitondra an’i Paoly ho any amin’i Galatia ara-poko ny Asan’ny Apostoly 16:6, araka ny famakian’izy ireo. Tsy maintsy ho taorian’ny fihaonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15 sy ny didiny àry ilay taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10 (1849 New York reprint) ↗

Ny taratasy: Ampahatsiahivin’i Paoly ny Galatiana fa tamin’ny finoana no nandraisan’izy ireo ny Fanahy, fa manao fahagagana eo aminy Andriamanitra, ary anontaniany raha foana ny niaretany; ny fahalemen’ny vatana no anton’ny fitoriany voalohany.

Asan’ny Apostoly: Tany Antiokia any Pisidia, feno ny Fanahy ny mpianatra; tany Ikonioma, nanome famantarana sy fahagagana Andriamanitra; tany Lystra, nanasitrana lehilahy malemy tongotra i Paoly; nampirisika fankahalana ny mpino ny mpanohitra.

Raha ny atsimon’i Galatia no tondroina, dia mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly 13–14 ny antson’i Paoly amin’ny zavatra niainan’ireo mpino vaovao: ny Fanahy teo amin’ny mpianatra voalohany, ny famantarana tany Ikonioma sy Lystra, ary ny fankahalana nitodika tamin’ny mpino, izay efa nampitandreman’ny misionera momba ny fahoriana maro. Misy fetra anefa. Ny matoanteny ao amin’ny Galatiana 3:4 dia mety hidika hoe niaina zavatra fa tsy hoe nijaly; amin’ny fotoana ankehitriny no ilazan’ny Galatiana ny fahagagana, fa ireo tamin’ny dia voalohany ihany no tantarain’ny Asan’ny Apostoly; ary tsy manonona mihitsy ilay fahalemen’ny vatana izay nahatonga ny fitorian’i Paoly voalohany tany, araka ny Galatiana 4:13, ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ho an’ny avaratr’i Galatia. Raha nanoratra tamin’ny Galatiana ara-poko tany avaratra kokoa i Paoly, izay nitoriana tamin’ny dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:6, dia tsy milaza ny fiovam-pinoan’izy ireo ny Asan’ny Apostoly, ary tsy ireo zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly 13–14 no toe-javatra ao ambadika.
• Antso ankapobeny. Nampiavaka ny fitsidihan’i Paoly nanorenana fiangonana tany an-kafa koa ny Fanahy, ny hery ary ny fahoriana (1 Tesaloniana 1:5–6), ka mety ho fitoviana ankapobeny ny amin’ny Asan’ny Apostoly 13–14, fa tsy zavatra manokana ho an’i Galatia.

Ny taratasy: Manontany i Paoly hoe nahoana izy no mbola enjehina raha mbola mitory famorana; manery famorana ny mpifaninana aminy mba hialana amin’ny fanenjehana noho ny hazo fijaliana; mitondra ny marik’i Jesosy eo amin’ny vatany izy.

Asan’ny Apostoly: Fanoherana tarihin’ny Jiosy no mandroaka an’i Paoly avy any Antiokia any Pisidia sy Ikonioma ary mitora-bato azy any Lystra; tombombarotra no anton’ny fanafihana tany Filipy; any Jerosalema izy dia ampangaina ho mampianatra hanohitra ny Lalàna.

Manome antony ny Galatiana, ary tranga ny Asan’ny Apostoly. Araka ny nolazain’i Paley, milaza an-kolaka ny Galatiana ary mampiseho ny Asan’ny Apostoly fa ireo Jiosy nanohitra ny asa fitoriany tsy mametraka ny Lalàna no ankamaroan’ny mpanenjika an’i Paoly. Any Jerosalema, tatỳ aorian’ilay taratasy, asehon’ny Asan’ny Apostoly ho voatafika izy satria mpampianatra manohitra ny Lalàna, taorian’ny tsaho hoe nilaza tamin’ny Jiosy niparitaka tany ivelany tsy hamora izy, izay nolazain’i Jakoba sy ny loholona ho tsy marina. Ny marika ao amin’ny Galatiana 6:17 dia azo vakina indrindra ho holatry ny fitoraham-bato na kapoka. Fantatry ny maro anefa io lamina io, ary ny fialonana no omen’ny Asan’ny Apostoly ho antony tany Antiokia any Pisidia.

Famakiana hafa

• Fifanenjanana momba ny famorana. Mety hamaly filazana fa mbola nitory famorana i Paoly ny Galatiana 5:11; raha taorian’ny Asan’ny Apostoly 16:3 ilay taratasy, dia mety ho ny famorana an’i Timoty no fialan-tsiny, ary mpitsikera toa an’i Vielhauer no mihevitra an’io tantara io ho tsy mifanaraka amin’ny Galatiana.
• Ankapobeny loatra ka tsy dia manan-danja. Voatantara ao amin’ny taratasin’i Paoly ihany ny fankahalan’ny Jiosy (2 Korintiana 11:24; 1 Tesaloniana 2:14–16) ary lohahevitra miverimberina amin’i Lioka izany, ka mety haneho ny drafitr’i Lioka ilay lamina ao amin’ny Asan’ny Apostoly ary tsy dia manampy fanamafisana mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. V (Epistle to the Galatians), No. V ↗

Ny taratasy: Milaza amin’i Korinto i Paoly mba hanaraka ny toromarika momba ny famoriam-bola nomeny ny fiangonana any Galatia, ka hanokana vola isan-kerinandro, ary milaza fa hijanona any Efesosy mandra-pahatongan’ny Pentekosta izy.

Asan’ny Apostoly: Rehefa avy nijanona tany Antiokia i Paoly, dia mamakivaky ny faritr’i Galatia sy Frygia hampahery ny mpianatra rehetra. Avy eo dia mamakivaky ny faritra anatiny ho any Efesosy izy, ary lazaina any aoriana ao amin’ilay fitantarana ny fampianarany nandritra ny roa taona tao.

Mety ho nanome mivantana ny toromarika ho an’i Galatia i Paoly tamin’io dia io, ireo fitsidihana fiangonana farany tantarain’ny Asan’ny Apostoly alohan’i Efesosy; i Paley no nanasongadina izany. Mifanaraka amin’ny fomba fijery roa momba ny toerana nisy ireo fiangonana tany Galatia izany, satria mahafaoka ilay faritra ny Asan’ny Apostoly 18:23. An-kolaka ihany no anononan’ny Asan’ny Apostoly ny famoriam-bola, raha tena manonona azy izy (Asan’ny Apostoly 24:17), na dia maro aza no mandray ilay antokon’olona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:4, anisan’izany i Gaio avy any Derbe, ho solontenan’ny fiangonana.

Famakiana hafa

• Nalefa ny toromarika fa tsy nomena mivantana. Mety ho nalefan’i Paoly tamin’ny taratasy na iraka avy any Efesosy koa ireo toromarika, na nomeny tamin’ny fitsidihana taloha ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:6; ny Asan’ny Apostoly dia mampiseho fotsiny fa nisy fitsidihana vao haingana azo natao.
• Mety niala tamin’ny fandraisana anjara i Galatia. Satria Makedonia sy Akaia ihany no tononin’ny Romana 15:26, dia misy manatsoaka fa tsy nahavita ny anjarany mihitsy ireo fiangonana tany Galatia, angamba noho ny fahatapahan’ny fifandraisana vokatry ny krizy ao ambadiky ny Galatiana; mampiseho fotsiny ny 1 Korintiana 16:1 fa nomena toromarika izy ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. III (First Epistle to the Corinthians), No. X ↗

Ny taratasy: Tsaroan’i Paoly ny finoana tsy mihatsaravelatsihy nananan’i Loisa reniben’i Timoty sy Eonika reniny, izay ao amin’i Timoty koa ankehitriny, ary nomarihiny fa efa hatramin’ny fahazazany no nahalalany ny Soratra Masina; tsy misy ray miseho.

Asan’ny Apostoly: Rehefa mitsidika an’i Derbe sy Lystra i Paoly, dia mahita an’i Timoty, zanaky ny vehivavy Jiosy mpino sy ray Grika, ka mamora azy satria fantatry ny Jiosy rehetra teo an-toerana fa Grika ny rainy.

Samy mameno ny banga ao amin’ny iray ny lahatsoratra roa. Ny reny ihany no lazain’ny Asan’ny Apostoly ho mpino, izay milaza an-kolaka fa efa maty na tsy niova finoana ny ray, ary mangina momba azy ilay taratasy izay midera vehivavy roa. Mahatonga ny fahazazana tao amin’ny Soratra Masina ho azo inoana ny fananana reny Jiosy; manazava ny tsy fisian’ny famorana ny ray Grika. Manampy anarana sy renibe izay tsy ao amin’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy. Noheverin’i Paley ho fifanandrifiana ara-drariny tsy noterena izany; miankina amin’izay nanoratra ny 2 Timoty ny maha-tsy nokendrena azy.

Famakiana hafa

• Naorina tamin’ny Asan’ny Apostoly. Raha soratra amin’ny anaran’olon-kafa ny 2 Timoty, dia mety ho navelatry ny mpanoratra ho sarim-pianakaviana ny Asan’ny Apostoly 16:1, ka nampiany anarana sy renibe ary notsoahiny avy amin’ilay reny Jiosy ny fanabeazana tamin’ny Soratra Masina.
• Fahanginana azo antenaina. Ny andalana manaraka ny finoana nolovaina dia ara-dalàna raha ny havana mpino ihany no tononiny, ka mifanaraka amin’ny fiheverana rehetra momba ny mpanoratra ny tsy fanononana ny ray ary tsy dia manampy porofo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. II ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. III ↗

Ny taratasy: Antsoin’i Paoly hoe zanany amin’ny finoana sy ao amin’ny Tompo i Timoty, lazainy amin’i Korinto tsy hatao tsinontsinona izy, ary ampirisihiny i Timoty tsy hamela olona hanambany ny fahatanorany.

Asan’ny Apostoly: Mitory any Lystra i Paoly, toraham-bato, ary miverina hampahery ny mpianatra. Rehefa mitsidika an’i Derbe sy Lystra indray izy tatỳ aoriana, dia mahita an’i Timoty efa mpianatra sy tsara laza any Lystra sy Ikonioma.

Raha ny hoe zanaka amin’ny finoana dia olona niova finoana tamin’ny alalan’i Paoly mihitsy, araka ny niheveran’i Paley, dia misy fotoana iray mifanaraka amin’izany ao amin’ny Asan’ny Apostoly: ny fitsidihana an’i Lystra sy Derbe tamin’ny dia voalohany (Asan’ny Apostoly 14:6–7, 14:20–21), talohan’ny Asan’ny Apostoly 16:1 izay ahitana an’i Timoty efa mpianatra tany. Manampy ny Asan’ny Apostoly 16:2 fa niantoka azy ny mpino tany Lystra sy Ikonioma. Mampifandray ireo taratasy ny fahatanorany (1 Korintiana 16:10–11, araka ny namakian’i Paley azy, sy ny 1 Timoty 4:12); tsy manome taona ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Zanaka ho olona notezaina hiasa. Mampiasa ny maha-ray ho an’ny niova finoana i Paoly (1 Korintiana 4:15), nefa koa ho an’ny fiaraha-manompo (Filipiana 2:22), ka mety haneho fitiavana sy fampiofanana ny hoe zanaka; mety ho tamin’ny alalan’ny renibeny sy ny reniny no ninoan’i Timoty (2 Timoty 1:5).
• Fanehoana ara-literatiora. Raha soratra amin’ny anaran’olon-kafa ny 1 Timoty, ny fiantsoana an’i Timoty ho zanak’i Paoly dia mety hampiseho azy ho mpandova fa tsy mpino vaovao, ary ny filazana ny fahatanorany mety hamerina ny 1 Korintiana 16:10–11, ka tsy hanampy porofo mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. V ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. III (First Epistle to the Corinthians), No. IX ↗

Ny taratasy: Ampahatsiahivina an’i Timoty ny faminaniana taloha, ny fanomezam-pahasoavana nomena tamin’ny faminaniana rehefa nametra-tanana taminy ny loholona, ary ny fanekem-pinoany teo anatrehan’ny vavolombelona maro; ny 2 Timoty kosa manondro ny tanan’i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Miantoka an’i Timoty ny mpino any Lystra sy Ikonioma, ary mitondra azy hiaraka aminy i Paoly. Efa notendrena tany ny loholona talohan’izay; Antiokia dia mandefa an’i Barnabasy sy Saoly rehefa avy nifady hanina, nivavaka ary nametra-tanana.

Mihevitra ireo taratasy fa efa nisy fanendrena ampahibemaso tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly mihitsy, ka antsipiriany mameno izany fa tsy fanamafisana. Mahatonga ny tranga toy izany ho azo inoana ny Asan’ny Apostoly: avy tamin’ny fiangonana efa nanendren’i Paoly sy Barnabasy loholona i Timoty, niantoka azy ny mpino teo an-toerana, ary tany Antiokia dia teny avy amin’ny Fanahy teo amin’ny mpaminany no nitarika ho amin’ny fametrahan-tanana. Ny taratasy iray manonona ny tanan’ny loholona, ny iray ny an’i Paoly; mety ho fombafomba iray niombonana no lazainy, na fotoana roa.

Famakiana hafa

• Fandaminam-piangonana tatỳ aoriana. Raha nosoratana taorian’ny fahafatesan’i Paoly ny Taratasy Pastoraly, araka ny hevitry ny mpandalina maro, dia mety haneho ny fanao fanokanana tao amin’ny fiangonan’ilay mpanoratra ny fanendrena; ary izay fifanarahana amin’ny Asan’ny Apostoly dia haneho lovantsofina iombonana fa tsy fahatsiarovana mahaleo tena.
• Fotoana hafa. Tsy voatery ho tamin’ny nandraisana an’i Timoty hiasa tany Lystra ilay fombafomba. Misy mametraka azy amin’ny fanendrena tatỳ aoriana, angamba ho an’ny asany tany Efesosy, ary misy mandray ilay fanekem-pinoana teo anatrehan’ny vavolombelona maro ho ny batisany.

Ny taratasy: Mampirisika ny Filipiana hiaina mendrika ny Filazantsara i Paoly, mampiasa matoanteny Grika ilazana fitondran-tena amin’ny maha-olom-pirenena, ary milaza fa any an-danitra ny maha-olom-pirenena azy ireo.

Asan’ny Apostoly: Antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe zanatany romana i Filipy, izay anohanan’ny mpiampanga ny maha-Romana azy ireo hanoherana ny fomban’ny misionera, ary andidian’ny mpitsara kapoka amin’ny hazo.

Ilay matoanteny ampiasain’i Paoly dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 23:1 ihany no isehoany any an-kafa ao amin’ny Testamenta Vaovao, momba ny fitondran-tenan’i Paoly eo anatrehan’Andriamanitra, ary ilay anarana ilazana ny maha-olom-pirenena dia ao amin’ny Filipiana 3:20 ihany. Any an-kafa dia mampirisika fiainana mendrika i Paoly (1 Tesaloniana 2:12) tsy mampiasa voambolana ara-pirenena; eto kosa dia mifidy izany izy, izay hanana akony any amin’ny zanatany izay hanoheran’ny olom-pireneny ny hafa amin’ny maha-Romana azy ireo ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Manome io toe-javatra io ny Asan’ny Apostoly; tsy manonona izany mihitsy ilay taratasy, ka mampieritreritra ny fifanarahana fa tsy porofo.

Famakiana hafa

• Sarin-teny mahazatra. Nahazatra tamin’ny soratra grika momba ny fitondran-tena sy ny soratra jiosy ny voambolana momba ny maha-olom-pirenena, ka mety hidika hoe mitondra ny fiainana fotsiny ilay matoanteny, toy ny eo anatrehan’Andriamanitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly 23:1; mampiasa voambolana mitovitovy ho an’ny mpamaky ivelan’ny zanatany rehetra ny Efesiana.

Ny taratasy: Antsoin’i Paoly hoe Silvano, anarana latina, ilay mpiara-miasa aminy, mpiara-mandefa ireo taratasy roa ho an’i Tesalonika sy isan’ireo niara-nitory taminy tany Korinto.

Asan’ny Apostoly: Antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe Silasy foana izy, mpaminany avy any Jerosalema izay miara-dia amin’i Paoly mamakivaky an’i Filipy, Tesalonika sy Beria ho any Korinto; any Filipy, manohitra i Paoly fa nokapohina tsy notsaraina izy roa, izay olom-pirenena romana.

Saika azo antoka fa lehilahy iray ihany i Silasy sy Silvano, mpiara-miasa amin’i Paoly tany Makedonia sy Korinto. Mety ho fanafohezana an’i Silvano ny hoe Silasy, na anarana semitika ampiarahina amin’ny anarana latina mitovitovy, toy ny Saoly sy Paoly. Mazàna ny olom-pirenena no nanana anarana latina, nefa maro ny tsy olom-pirenena nanana izany koa, ka mifanaraka fotsiny amin’ny maha-olom-pirenena lazain’ny Asan’ny Apostoly an-kolaka ny fampiasan’ireo taratasy azy. Nanaiky i Paley fa mazava loatra ilay fifanandrifiana momba an’i Korinto ka tsy dia manan-danja raha izy irery, nefa nilaza izy fa mampiseho ny tsy nifandikan’ireo lahatsoratra ny fahasamihafan’ny anarana.

Famakiana hafa

• Tsy dia misy voaporofo amin’ny anarana latina. Ny mpino tany Jerosalema, toa an’i Josefa Josto sy Jaona Marka, dia nanana anarana latina nefa tsy misy famantarana maha-olom-pirenena (Asan’ny Apostoly 1:23 sy 12:12). Mety ho endrika latina an’i Silasy fotsiny ny Silvano, ka tsy dia manampy porofo.
• Mety ho ara-literatiora ny tranga momba ny maha-olom-pirenena. Ireo mpitsikera mamaky ny tantaran’ny fonja tany Filipy, niaraka tamin’ny horohoron-tany sy ny fanoherana tara noho ny maha-olom-pirenena, ho fitantarana mampihetsi-po dia handray ny maha-olom-pirenena an’i Silasy lazaina an-kolaka ho noforonin’ny mpanoratra, ka ny fifanandrifian’ny anarana ihany no sisa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. VII ↗

Ny taratasy: Mampirisika an’i Eodia sy Syntyke hiray hevitra ao amin’ny Tompo i Paoly, ary mangataka ny namany hanampy azy ireo satria niara-nitolona taminy ho an’ny Filazantsara izy ireo, niaraka tamin’i Klementa sy ny hafa.

Asan’ny Apostoly: Any Filipy, manomboka amin’ny vehivavy eny amin’ny toerana fivavahana amoron-drano ny asa fitoriana. Atao batisa i Lydia, mpivavaka amin’Andriamanitra avy any Tyatira, ary mampiantrano ny misionera; mivory ao an-tranony ny mpino.

Rehefa atambatra ireo lahatsoratra, dia mampiseho ny anjara lehibe nananan’ny vehivavy tao amin’ny fiangonana any Filipy hatramin’ny fivoriana voalohany, ary mbola misy roa voatonona ho mpiara-miasa tamin’ny nanoratan’i Paoly. Manamarika vehivavy ambony anisan’ny mpino vaovao tany Tesalonika sy Beria koa ny Asan’ny Apostoly, izay nampifandraisin’i Lightfoot tamim-pitandremana tamin’ny soratra voasokitra milaza an-kolaka fa nanana toerana tsy mahazatra ny vehivavy tany Makedonia. Ankapobeny ny fifanarahana: tsy manonona an’i Eodia na Syntyke mihitsy ny Asan’ny Apostoly, tsy manonona an’i Lydia mihitsy ilay taratasy, ary tsy hita na aiza na aiza ao amin’ny Asan’ny Apostoly ilay Klementa ao amin’ny taratasy. Nampitovian’i Eusebius tamin’i Klementa avy any Roma izy tatỳ aoriana; nisalasala i Lightfoot satria fahita ilay anarana.

Famakiana hafa

• Ny fahalianan’i Lioka tamin’ny vehivavy. Matetika miseho ao amin’ny Filazantsaran’i Lioka sy ny Asan’ny Apostoly ny vehivavy, ka mety haneho ny fahalianan’ny mpanoratra toy ny fahatsiarovana avy any Filipy ilay tranga amoron-drano, ka ho amin’ny lohahevitra no hifanarahana fa tsy amin’ny tantara.
• Lamina midadasika kokoa. Misy vehivavy mpiara-miasa sy mpanohana koa ao amin’ny fiangonan’i Paoly any an-kafa, toa an’i Foiby avy any Kenkrea (Romana 16:1–2), ka mety haneho ny fanao kristiana tany am-boalohany amin’ny ankapobeny ny fifanandrifiana, fa tsy zavatra manokana ho an’i Filipy.

Loharano

• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 3.15 ↗

Ny taratasy: Mpiara-mandefa ny Filipiana sy ireo taratasy roa ho an’i Tesalonika i Timoty. Fantatry ny Filipiana ny fanompoany voazaha toetra niaraka tamin’i Paoly; mandray azy ho irak’i Paoly ny Tesaloniana ary mahatsiaro ny fomba niainan’ny misionera teo aminy.

Asan’ny Apostoly: Mitondra an’i Timoty avy any Lystra i Paoly, ary misy antokon’olona antsoina hoe izahay mandeha sambo ho any Filipy, nefa i Paoly sy Silasy ihany no nosamborina na nokarohina. Miseho indray any Beria i Timoty, mijanona miaraka amin’i Silasy.

Mitondra an’i Timoty avy any Lystra ny Asan’ny Apostoly ary mahita azy any Beria, ka tena azo inoana fa namakivaky an’i Filipy sy Tesalonika izy. Tsy nosamborina ireo namana antsoina hoe izahay tany Filipy (Asan’ny Apostoly 16:10–17), ka afaka tsy voamarika ny namana. Manome izay avelan’ny Asan’ny Apostoly ho an-kolaka ireo taratasy: samy nahafantatra an’i Timoty ireo fiangonana roa, ary afaka nandefa azy avy any Atena ho any Tesalonika i Paoly (1 Tesaloniana 3:1–2), fihaonana indray tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 17:14–16 sy 18:5). Noraisin’i Paley ho filazana an-kolaka zava-misy tsy voalaza mivantana ny momba ny Filipiana.

Famakiana hafa

• Fifankahalalana avy amin’ny fitsidihana tatỳ aoriana. Nosoratana taona maro taorian’ny fanorenana ny Filipiana, angamba taorian’ny fitsidihan’i Timoty fanampiny an’i Makedonia (Asan’ny Apostoly 19:22 sy 20:3–4), ka tsy dia manaporofo ny momba ny fanorenana ny fanehoany azy; ny 1 Tesaloniana, nosoratana tsy ela taorian’izany, no vavolombelona matanjaka kokoa.
• Tsy voatery ho mpiara-manorina ny mpiara-mandefa. Ny mpisolo tena milaza maro ampiasain’i Paoly dia mety hidika azy irery (1 Tesaloniana 3:1–5), ary tsy manaporofo fa nanampy nanorina ny fiangonana ny fanononana an’i Timoty ho mpiara-mandefa. Tsy milaza mihitsy ny Asan’ny Apostoly fa niampita nankany Makedonia niaraka tamin’i Paoly i Timoty.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. VII (Epistle to the Philippians), No. IV ↗

Ny taratasy: Nijaly noho ny mpiray firenena taminy ny Tesaloniana, tahaka ny fiangonana tany Jodia noho ireo Jiosy mpanohitra, izay nolazain’i Paoly koa fa nandroaka ireo mpitory sy nisakana ny fitoriana tamin’ny jentilisa.

Asan’ny Apostoly: Tany Tesalonika ireo Jiosy mpanohitra dia naka lehilahy teny an-tsena sy vahoaka, izay nanao korontana sy nisambotra an’i Jasona; tany Beria, Antiokia any Pisidia, Ikonioma ary Lystra dia toy izany koa no nanetsiketsehan’ireo mpanohitra vahoaka sy mpitondra jentilisa.

Tsikaritr’i Paley fa mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ny fanavahana ataon’ilay taratasy rehefa vakina akaiky: ivelan’i Jodia, dia nampiasa vahoaka sy manam-pahefana jentilisa ireo Jiosy mpanohitra, ka ny mpiray firenena tamin’ireo niova finoana no nanenjika azy mivantana. Mety hanako ny Asan’ny Apostoly 17:5–10 sy ny Asan’ny Apostoly 17:13–14 koa ny fitarainan’ilay taratasy fa noroahina ireo mpitory, na dia mety hanondro an’i Jodia aza izany. Samy tsy milaza mazava ilay rohy ireo lahatsoratra, na dia mametra ny halehiben’ny fahaleovantenan’ny porofo aza ny lamina miverimberina ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Fanampiny tatỳ aoriana ve?. Misy manam-pahaizana mihevitra ny 1 Tesaloniana 2:13–16 ho natsofoka tatỳ aorian’ny taona 70 taor. J.K.; raha izany dia tsy milaza na inona na inona momba izay niainan’i Paoly ilay fifanarahana. Maro amin’ireo mpanao fanazavana vao haingana kosa no miaro fa an’i Paoly io andalana io.
• Zava-niainana teo an-toerana sy lohahevitr’i Lioka. Mety ho taratry ny fiangonana nahitana jentilisa indrindra izay nampahorin’ny mpifanila trano jentilisa, tsy nisy anjara Jiosy, fotsiny ny tenin’i Paoly ilazana ny mpiray firenena; mety ho taratry ny lohahevitra averimberin’ny mpanoratra kosa ireo Jiosy mpampisahotaka ao amin’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy fahatsiarovana teo an-toerana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. V ↗

Ny taratasy: Nijaly noho ny mpiray firenena taminy ny Tesaloniana, tahaka ny fiangonana tany Jodia noho ireo Jiosy izay namono an’i Jesosy sy ny mpaminany, nandroaka an’i Paoly sy ny namany ary nisakana ny fitoriana tamin’ny jentilisa.

Asan’ny Apostoly: Naparitaka sy nogadraina ireo mpino tany Jodia, novonoina i Jakoba, niampanga ny razana ho namono ny mpaminany i Stefana, ary nandroaka an’i Paoly avy amin’ny tanàna nifandimby ireo mpanohitra, anisan’izany i Tesalonika.

Manome ireo fanenjehana tany Jodia sy fandroahana miverimberina heverin’ilay taratasy ho efa fantatra ny Asan’ny Apostoly; tany Jerosalema koa dia nirohotra ny vahoaka rehefa nilaza i Paoly fa nirahina ho any amin’ny jentilisa. Nahita fifanarahana voafaritra kokoa i Paley: ivelan’i Jodia, ny fanoherana ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia mazàna niandoha tamin’ny mpanohitra tao amin’ny synagoga, nefa nampiasa vahoaka sy mpitsara jentilisa, toy ny tany Tesalonika, ka mpiray firenena tamin’ireo niova finoana ireo nanenjika azy. Maro no mamaky ilay andalana ho fitenenana manohitra mpanohitra voafaritra, fa tsy fanamelohana ny vahoaka Jiosy manontolo; ny sasany kosa mahita azy ho mivelatra kokoa.

Famakiana hafa

• Natsofoka tatỳ aoriana. Nilaza i Birger Pearson fa natsofoka taorian’ny taona 70 taor. J.K. ilay andalana, ka ny filazany fa efa tonga ny fahatezerana dia novakiny ho fanondroana ny faharavan’i Jerosalema. Sarotra ampifanarahana amin’ny Romana 9–11 koa ny hamafin’ny teniny.
• Lamina ara-literatioran’i Lioka. Mety ho lamina ara-literatioran’i Lioka ny toe-javatra miverimberina ao amin’ny Asan’ny Apostoly ahitana fialonana tao amin’ny synagoga arahin’ny fandroahana, fa tsy firaketana isaky ny tanàna. Noho izany, ny fitoviany amin’ilay taratasy dia mety ho taratry ny fitenenana manohitra fahavalo niraisan’ny Kristiana tany am-boalohany, fa tsy fahatsiarovana roa mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 5 ↗

Ny taratasy: Niala tamin’ny sampy ho amin’Andriamanitra velona ireo niova finoana, mba hiandry ny Zanany natsangana izay mamonjy amin’ny fahatezerana ho avy; nantsoina ho amin’ny fanjakan’Andriamanitra izy ireo ary efa nampitandremana ny amin’ny fijaliana.

Asan’ny Apostoly: Niantso ny mpanompo sampy tany Lystra sy Atena i Paoly mba hiala amin’ny sampy ho amin’ny Mpahary velona. Tany Atena dia nampiany ny fitsarana hataon’ny lehilahy iray natsangan’Andriamanitra; tany Tesalonika kosa dia Mesia nijaly sy nitsangana tamin’ny maty no notoriny.

Misy tokoa ny fitoviana amin’ny ankapobeny: iarahan’ny lahateny amin’ny jentilisa ao amin’ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy ny Andriamanitra velona mifanohitra amin’ny sampy, i Jesosy natsangana ary ny fitsarana ho avy. Manako ny fampitandremana fa mialoha ny fanjakana ny fijaliana koa ny Asan’ny Apostoly 14:22. Nasongadin’i Paley fa matahotra an’Andriamanitra, fa tsy mpanompo sampy, no voatonona ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:4; natolony na ilay famakiana amin’ny sora-tanana vitsy izay mitanisa Grika miaraka amin’ny matahotra an’Andriamanitra, na hoe ireo herinandro tao amin’ny synagoga ihany no tatitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Famintinan’i Lioka ireo lahateny, ka amin’ny ankapobeny ihany no mifanaraka.

Famakiana hafa

• Lahatsoratra noforonin’i Lioka. I Martin Dibelius sy ny maro taoriany dia mandray ny lahateny tao amin’ny Areopago ho nosoratan’i Lioka; mety nanovo tamin’ny fitoriana niraisan’ny mpitory i Lioka, ka lovantsofina iombonana no asehon’ilay fitoviana fa tsy ny tenin’i Paoly mihitsy.
• Fitoviana malemy kokoa. Noheverin’i Johannes Munck fa ny fitsanganan’i Jesosy tamin’ny maty ao anatin’ny toe-javatra momba ny andro farany ihany no tena mampifandray ny 1 Tesaloniana 1:9–10 amin’ny lahateny tany Atena; antonony ny fitoviana hafa. Ny Asan’ny Apostoly 17:2–3 koa dia mitatitra tohan-kevitra hafa momba ny Mesia, mifototra amin’ny Soratra Masina, tao amin’ny fitoriana tany Tesalonika.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 6 ↗

Ny taratasy: Miantso ireo niova finoana ho amin’ny fanjakany Andriamanitra, ary miandry ny fiavian’i Jesosy Tompo izy ireo; ny 2 Tesaloniana dia mampahatsiahy fampianarana am-bava momba ny olona tsy tan-dalàna izay horinganin’ny Tompo.

Asan’ny Apostoly: Milaza amin’ny mpitondra an’i Tesalonika ireo mpanohitra fa mandika ny didin’i Kaisara ny vondron’i Paoly, izay nampiantranoin’i Jasona, amin’ny fanambarana an’i Jesosy ho mpanjaka mifaninana; efa nitory Mesia nijaly sy nitsangana tamin’ny maty i Paoly.

Ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ny hany votoatin’ny fitoriana ao ambadik’ilay fiampangana dia hoe i Jesosy no Mesia, izay anaram-boninahitra maha-mpanjaka mihitsy. Mameno izany ireo taratasy: nampianatra mivantana momba ny fanjakan’Andriamanitra sy ny fiavian’i Jesosy i Paoly; ilay teny hoe parousia ilazana izany fiaviana izany dia fampiasa koa amin’ny fitsidihana ofisialin’ny mpitondra; raha an’i Paoly ny 2 Tesaloniana, dia manampy fampianarana am-bava momba ny olona tsy tan-dalàna izay horinganin’i Jesosy izy io. Afaka namadika izany fampianarana izany ho filazana fanjakana mifaninana ny mpihaino ratsy sitrapo. Tsy manonona an’i Kaisara na ilay fiampangana mihitsy ireo taratasy, ary iadian-kevitra ireo filazana fa manako teny filamatry ny emperora izy ireo.

Famakiana hafa

• Nampitoviana tamin’ny fitsarana an’i Jesosy. Ny Filazantsaran’i Lioka dia mitondra fiampangana mitovy momba ny maha-mpanjaka an’i Jesosy eo anatrehan’i Pilato (Lioka 23:2), ka ilay fiampangana ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia mety ho nandrafetan’i Lioka ny tantaran’i Paoly araka ny fitsarana an’i Jesosy, fa tsy tsipiriany tadidy avy tany Tesalonika.
• Fiampangana ara-dalàna. Ampifandraisin’i Justin Hardin amin’ny lalàn’ny emperora mametra ny fikambanana an-tsitrapo ilay fiampangana sy ny antoka nomen’i Jasona; amin’izany famakiana izany, ny olana ara-dalàna dia fivoriana tsy nahazoan-dalana tao an-tranon’i Jasona, ary mety tsy dia hanambara ny zavatra nampianarin’i Paoly ilay fiampangana.

Ny taratasy: Nisaraka taminy vetivety i Paoly sy ny namany ka naniry mafy hahita azy; niezaka ho avy mihoatra ny indray mandeha i Paoly, fa nosakanan’i Satana izy ireo. Mivavaka izy hahazo lalana hiverenana.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny korontana sy ny fakana antoka tamin’i Jasona, dia nandefa an’i Paoly sy Silasy hiala amin’ny alina ireo mpino; nanenjika azy hatrany Beria ireo mpanohitra avy tany Tesalonika. Tsy manonona fitsidihana an’i Tesalonika ny Asan’ny Apostoly tatỳ aoriana.

Manome ny toe-javatra nisy ilay fisarahana alahelovin’ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly: fiaingana tamin’ny alina taorian’ny korontana sy ny fakana antoka tamin’i Jasona. Ao amin’ilay taratasy ihany ireo ezaka tsy nahomby. Nilaza i Paley fa ara-dalàna raha tsy mitantara fikasana tsy tanteraka ny mpahay tantara, fa tsy hahita izany ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny mpanao hosoka miasa avy aminy, ary raha nampiasa ilay taratasy i Lioka, dia zara raha azo inoana fa ho nandingana azy io. Mitondra an’i Paoly mamakivaky an’i Makedonia miaraka amin’ny Tesaloniana ny Asan’ny Apostoly tatỳ aoriana, saingy tsy manonona fitsidihana an’ilay tanàna.

Famakiana hafa

• Ny antoka nomen’i Jasona ho sakana. Nanolo-kevitra i W. M. Ramsay fa ilay antoka nalaina tamin’i Jasona dia namatotra ny mpitondra tany Tesalonika tsy hamela an’i Paoly hiverina, ka ny didin’ireo mpitsara no sakana. Tombantombana izany: tsy manondro ilay sakana mihitsy ilay taratasy.
• Sakana hafa. Mety ho ny fankahalana nitohy tany Tesalonika na ny toe-javatra tany an-kafa ilay sakana; lazain’i Paoly fa avy amin’i Satana izany, tsy misy tsipiriany. Ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly dia mety hidika fotsiny fa tsy nahalala ireo ezaka ireo i Lioka.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 3 ↗

Ny taratasy: Nisaraka taminy vetivety i Paoly; vao niverina i Timoty; niely ny vaovao momba ny finoany; efa maty ny mpino sasany. Mamaly filazana hoe efa tonga ny andron’i Kristy ny 2 Tesaloniana.

Asan’ny Apostoly: Nihaona tamin’i Akyla sy Prisila i Paoly, izay niala tany Roma noho ny didin’i Klaodio; tafaverina niaraka taminy i Silasy sy Timoty; nijanona valo ambin’ny folo volana izy ary nentina teo anatrehan’i Galiona, prokonsily tao Akaia.

Ny filaharan’ny fotoana ihany no omen’ireo taratasy momba ny datiny: fisarahana fohy, tatitra vaovao avy amin’i Timoty, fotoana nahafatesan’ny mpino sasany, ary fisafotofotoana tatỳ aoriana momba ny andron’i Kristy. Ny fielezan’ny vaovao momba ny finoany tany amin’ny toerana maro (1 Tesaloniana 1:8–9) dia manondro fa efa nisy volana vitsivitsy lasa. Mametraka ireo mpandefa telo miaraka any Korinto ny Asan’ny Apostoly, ary mampifandray ilay fijanonana amin’ny fandroahan’i Klaodio ny Jiosy avy tany Roma (matetika omena daty 49, fa 41 ho an’ny sasany), sy amin’i Galiona, izay faritan’ny soratra voasokitra tany Delphi ho tokony ho 51–52 ny taona niasany.

Famakiana hafa

• Fizotry ny fotoana miainga amin’ny taratasy. Manorina ny fizotry ny fotoana avy amin’ireo taratasy i Knox sy Lüdemann; mametraka ny fihetsik’i Klaodio tamin’ny Jiosy tany Roma ho tamin’ny 41 i Lüdemann, ny 1 Tesaloniana ho tany am-piandohan’ny taompolo 40, talohan’ny fihaonana tany Jerosalema, ary an’i Galiona ho tamin’ny fitsidihana an’i Korinto tatỳ aoriana.
• Anaran’olona hafa na filaharana mifamadika. Maro amin’ny manam-pahaizana mitsikera no mihevitra fa olon-kafa tatỳ aoriana no nanoratra ny 2 Tesaloniana, ka tsy milaza na inona na inona momba ny fijanonana tany Korinto izy io; ny hafa kosa, izay mitazona azy ho an’i Paoly, dia milaza fa talohan’ny 1 Tesaloniana no nanoratana azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX, No. III ↗

Ny taratasy: Manantena ny hiaraka aminy indray i Paoly, mampahatsiahy ny fankatoavany fony izy teo sy rehefa tsy teo ary ireo fampitandremany matetika, ary mifaly fa velona indray ny fiahiany izay tsy nanana fahafahana hatry ny ela.

Asan’ny Apostoly: Taorian’i Efesosy dia namakivaky an’i Makedonia ho any Gresy i Paoly, niverina namakivaky an’i Makedonia mba hialana amin’ny tetika hamelezana azy, ary niondrana avy tany Filipy taorian’ny andron’ny Mofo tsy misy masirasira.

Nilaza i Paley fa ny fiantsoana ny fanorenana hoe fiandohan’ny Filazantsara dia midika dingana tatỳ aoriana, na dia mety hidika fotsiny ireo andro voalohany tamin’ny asa fitoriana aza ilay teny. Manome fandalovana roa fanampiny namakivaky an’i Makedonia ny Asan’ny Apostoly 20, ka manonona an’i Filipy amin’ny fiverenana, ary mametraka an’i Paoly any Makedonia tamin’izay koa ny 2 Korintiana. Araka ny fomba fijery hoe avy tany Roma ilay taratasy, dia any aorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly ilay fitsidihana antenaina, ary mety hahafaoka ny fisamborana sy ny fitanana azy ny fiatoan’ny fanomezana; milaza fotsiny ilay taratasy fa tsy nanana fahafahana izy ireo.

Famakiana hafa

• Nosoratana avy tany Efesosy. Raha nandritra ny fanagadrana tany Efesosy, izay tsy voarakitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly, no nanoratana ny Filipiana, dia ny dia ho any Makedonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:1–2 ilay fitsidihana antenainy, ary tamin’ireo taona tany Efesosy ilay fiatoana.
• Ny fijanonana tamin’ny fanorenana sy ireo taratasy. Mety ho avy amin’ny fijanonana tamin’ny fanorenana sy ireo taratasy tatỳ aoriana ny fampitandremana miverimberina sy ny fankatoavana fony teo i Paoly (ampitahao amin’ny Filipiana 3:1); tsy mitaky fitsidihana indray talohan’ny nanoratana azy ilay taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. VII, No. III ↗

Ny taratasy: Rehefa tonga tany Makedonia i Paoly dia tsy nahita fitsaharana, fa nisy fifandirana avy any ivelany sy tahotra tao anatiny; na dia nijaly mafy sy nahantra dia nahantra aza ireo fiangonana tany Makedonia, dia niangavy hanome mihoatra noho izay zakany.

Asan’ny Apostoly: Nokapohina sy nogadraina tany Filipy i Paoly sy Silasy, nanafika ny tranon’i Jasona tany Tesalonika ny vahoaka, ary nanenjika an’i Paoly hatrany Beria ireo mpampisahotaka; tatỳ aoriana dia nitety an’i Makedonia i Paoly hampahery ny mpino.

Mitantara fankahalana tamin’ny fanorenana ireo fiangonana tany Filipy, Tesalonika ary Beria ny Asan’ny Apostoly, ary manamafy ny fitohizan’ny fijaliana tany ny taratasin’i Paoly ho an’i Tesalonika sy Filipy; mampiseho ny 2 Korintiana fa mbola nanery azy ireo ny fahasahiranana taona maro tatỳ aoriana. Tsy mitatitra fifandirana tamin’ilay fitetezana tatỳ aoriana ny Asan’ny Apostoly, ka manampy izany tsipiriany izany ilay taratasy. Misy fifanenjanana kely tavela: manonona mpivarotra lamba volomparasy sy vehivavy nanana toerana ambony ho anisan’ireo niova finoana ny Asan’ny Apostoly, fa ilay taratasy kosa manamafy ny fahantrana; mety hampahantra fiangonana misy olona vitsivitsy manam-bola ny fanenjehana na ny fahasahiranana mivelatra kokoa.

Famakiana hafa

• Sary voafantina momba ny fiaraha-monina ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Mety ho tian’i Lioka hasongadina ireo niova finoana nanana toerana ambony, toa an’i Lydia sy ireo vehivavy nanan-kaja, ka mety ho voafantina ny sarin’ny fari-piainan’ireo fiangonana tany Makedonia ao amin’ny Asan’ny Apostoly; ireo taratasy no torolalana tsara kokoa momba ny fahantrany.
• Fampifanoharana handresen-dahatra. Manasongadina ny fahalalahan-tanan’ny Makedoniana i Paoly mba handrisika ny Korintiana hanome (2 Korintiana 8:8; 9:2–4), ary efa nanohana azy ara-bola imbetsaka i Filipy (Filipiana 4:15–16), ka mety ho nohamafisina ny fiteny momba ny fahantrana mba handaitra, fa tsy famaritana ara-tsosialy.

Ny taratasy: Tonga tany Korinto i Paoly tsy nitondra fahaiza-miteny mamirapiratra, tapa-kevitra ny hitory an’i Kristy voahombo ihany; nalemy, natahotra ary nangovitra teo aminy izy, ka niantehitra tamin’ny herin’ny Fanahy Masina.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny fandraisana tsy nitovy tany Atena sy ny fanoherana tao amin’ny synagoga tany Korinto, dia nilaza tamin’i Paoly tamin’ny fahitana amin’ny alina ny Tompo mba tsy hatahotra, hanohy hiteny ary hiandry ny tsy hisian’ny loza hanjo azy.

Ny baiko mba tsy hatahotra dia manondro, nefa tsy manaporofo, fa natahotra i Paoly, izay tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly mihitsy; miaiky tahotra ilay taratasy nefa tsy manonona antony, ary manome antony azo inoana ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly ny fanoherana. Samy mampifandray ny tahotra amin’ny fitenenana ireo: ilay taratasy amin’ny fomba nitorian’i Paoly, ilay fahitana amin’ny hoe hanohy hitory ve izy. Ny 1 Tesaloniana, azo inoana fa nosoratana tany Korinto rehefa tonga i Timoty, dia manonona koa ny fahoriana sy fijalian’i Paoly tamin’izay. Nampifandray ny fahatapahan-kevitra tsotra nananan’i Paoly tamin’ny fahadisoam-panantenana tany Atena i Ramsay, na dia tsy manonona an’i Atena mihitsy aza ny 1 Korintiana.

Famakiana hafa

• Tahotra sy fangovitana ho fomba fiteny. Ampiasain’i Paoly ny tahotra sy fangovitana miaraka mba hilazana fanajana feno fanetren-tena (2 Korintiana 7:15; Filipiana 2:12), ary nesoin’ny mpitsikera ny fahalemen’ny fisehony sy ny fiteniny (2 Korintiana 10:10), ka mety ho fomba fihetsika no lazain’ny 1 Korintiana 2:3, fa tsy tahotra loza.
• Fahitana ho tetika fitantaran’i Lioka. Miverimberina amin’ny fotoan-dehibe ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny fahitana manome toky (Asan’ny Apostoly 23:11; 27:23–24), ka mety ho tetika fitantaran’i Lioka ilay fahitana tany Korinto, na nalaina avy amin’ny 1 Korintiana mihitsy raha nahalala azy izy, fa tsy fahatsiarovana mahaleo tena.

Ny taratasy: Miara-manoratra amin’i Sostena, mpiray finoana izay toa fantatry ny Korintiana, i Paoly. Tsy milaza zavatra hafa momba azy ilay taratasy ary tsy miresaka mihitsy ny fitsarana teo anatrehan’i Galiona.

Asan’ny Apostoly: Rehefa tsy nety nitsara ny fiampangan’ny Jiosy an’i Paoly i Galiona, dia nosamborina sy nokapohina teo anoloan’ny fitsarana i Sostena, lehiben’ny synagoga, ary tsy noraharahain’i Galiona izany.

Raha olona iray ihany izy roa, dia ny lasany no omen’ny Asan’ny Apostoly ary ny toerany tatỳ aoriana no omen’ilay taratasy: lehiben’ny synagoga iray izay nino tahaka an’i Krispo (Asan’ny Apostoly 18:8), ary niaraka tamin’i Paoly tany Efesosy tatỳ aoriana. Tsy misy manamarina izany. Milaza fotsiny ireo sora-tanana tranainy indrindra fa izy rehetra no nisambotra azy; ny dika tatỳ aoriana dia milaza ny Grika, toy ny WEB, na ny Jiosy. Nilaza i Paley fa raha Jiosy no nikapoka azy, dia midika izany fa naman’i Paoly i Sostena, nefa mety ho nitodika tamin’ny mpitondra teniny resy tamin’ny fitsarana koa ny Jiosy.

Famakiana hafa

• Lehilahy roa samy hafa. Naleon’i Ramsay ny vakiteny misy ny Grika, ary noheveriny ho azo inoana fa lehilahy roa nitovy anarana no nifandray tamin’i Paoly tany Korinto: mpitarika jiosy iray sy Kristiana nanana toerana ambony iray, na dia nekeny ho mety aza ny fiovam-pinoana tatỳ aoriana.
• Lovantsofina tranainy manondro lalana hafa. Mitatitra i Eusebius fa nilaza i Clement avy any Aleksandria fa iray tamin’ireo mpianatra fitopolo nirahin’i Jesosy ilay mpiara-mandefa, ka tsy dia mifanaraka amin’ny lehiben’ny synagoga tany Korinto izany. Lovantsofina tatỳ aoriana io ary tsy azo hamarinina.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. III (First Corinthians), No. VIII, note ↗
• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 1.12.2 ↗
• W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. XI ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa tsy tamin’ny fahaiza-mandaha-teny na fahendrena mampiseho hakingan-tsaina no nitoriany, fa tamin’ny fiankinana tamin’ny herin’Andriamanitra; mananatra ireo mivondrona aminy na amin’i Apolosy izy, nefa mihevitra an’i Apolosy ho mpiara-miasa.

Asan’ny Apostoly: I Apolosy dia jiosy avy any Aleksandria, nahay nandaha-teny sy nahafehy ny Soratra Masina; tany Korinto izy dia nandiso mafy sy ampahibemaso ny filazan’ireo Jiosy mpanohitra, ka nanohana tamin’ny Soratra Masina ny filazany fa i Jesosy no Mesia.

Novakin’i Ramsay ho valin’ny fampitahana manambany an’i Paoly amin’ny fomba fitenin’i Apolosy voakaly kokoa ilay taratasy, izay hazavain’ny sarin’olona omen’ny Asan’ny Apostoly. Fanatsoahan-kevitra io fifandraisana io, ary mety ho nifidy ny antsipiriany tao aminy tamin’ny fieritreretana ilay taratasy i Lioka. Mety hidika hoe manam-pahaizana, ankoatra ny hoe mahay mandaha-teny, ilay teny ilazan’ny Asan’ny Apostoly an’i Apolosy, ary ampiasain’i Paoly ho ohatra amin’ny tenany sy Apolosy ireo anaran’antoko (1 Korintiana 4:6). Ny fireharehan’ny Korintiana no kendreny, fa tsy i Apolosy, izay nampirisihiny hitsidika azy ireo (1 Korintiana 16:12).

Famakiana hafa

• Ny kolontsain’i Korinto no antony. Mety ho vokatry ny fankafizan’i Korinto ireo mpandaha-teny sy sofista amin’ny ankapobeny ilay fahendrena nohajaina, araka ny hevitr’i Bruce Winter, ka tsy voatery ny fomba fitenin’i Apolosy no nahatonga izany; tsy manonona azy mihitsy ho fototry ny olana i Paoly.
• Fototry ny fisarahana hafa. Nilaza i F. C. Baur fa ny fisarahana tena izy dia nametraka an’i Paoly sy Apolosy teo amin’ny ilany iray, nanohitra ny antokon’i Kefasy misy mpino jiosy, ka ny Filazantsara sy ny fahefan’i Paoly no tena nifandirana kokoa noho ny fahaiza-mandaha-teny.

Ny taratasy: I Titosy, izay navela tany Kreta, dia tokony ho any amin’i Paoly any Nikopolisy rehefa tonga i Artema na Tykiko, ary handefa haingana an’i Zena mpahay lalàna sy Apolosy hanohy ny diany, tsy hanan-java-mahory.

Asan’ny Apostoly: I Apolosy, lehilahy mahay mandaha-teny avy any Aleksandria, dia nita avy any Efesosy ho any Akaia niaraka tamin’ny fampirisihana sy ny taratasin’ireo mpino tany Efesosy. Any amin’ny andalana hafa dia mampiasa ilay matoanteny ao amin’ny Titosy ny Asan’ny Apostoly hilazana fiangonana manatitra mpandeha.

Mampiasa ny propempo ny Titosy 3:13, teny mahazatra ilazana fiangonana manome izay ilain’ny mpandeha sy manatitra azy, izay ampiasain’ny Asan’ny Apostoly tany Antiokia, Mileto ary Tyro, ary ampiasain’i Paoly ao amin’ny 1 Korintiana 16:6 sy 16:11. Miseho ao amin’ny Asan’ny Apostoly i Tykiko (Asan’ny Apostoly 20:4) sy Apolosy; tsy hita ao kosa i Artema, Zena ary Titosy mihitsy. Mety hidika hoe manam-pahaizana momba ny Lalàna jiosy ny hoe mpahay lalàna, tahaka ny ao amin’ny Filazantsaran’i Lioka, na mpahay lalàna romana. Amin’ny maha-gadra mandeha sambo mandalo azy ihany no itondran’ny Asan’ny Apostoly an’i Paoly ho any Kreta (Asan’ny Apostoly 27:7–13), ary tsy manonona an’i Nikopolisy mihitsy izy.

Famakiana hafa

• Taorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly. I Paley, tahaka ny maro manaiky fa i Paoly no mpanoratra, dia nametraka ny Titosy taorian’ny fanafahana tamin’ilay fitanana tany Roma izay mamarana ny Asan’ny Apostoly; hanazava ny fahanginany momba an’i Kreta sy Nikopolisy izany. Nekeny fa vinavina no tena nanorenana ilay lalana.
• Anarana hampisy endrika tena izy. Raha nosoratana tamin’ny anaran’olon-kafa ireo taratasy Pastoraly, araka ny hevitry ny manam-pahaizana maro, dia afaka naka an’i Apolosy sy Tykiko avy ao amin’ny Asan’ny Apostoly na ireo taratasy ny mpanoratra tatỳ aoriana, ary nanampy anarana tsy fantatra mba hampisy endrika tena izy, ka tsy manaporofo firy ny fifanarahana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. XIII (Titus), No. II ↗

Ny taratasy: Manontany i Paoly raha mila taratasy fanolorana ho any na avy amin’ny Korintiana tahaka ny sasany izy; izy ireo mihitsy no taratasiny. Manoratra fanolorana toy izany ho an’i Foiby izy.

Asan’ny Apostoly: Rehefa nita ho any Akaia i Apolosy, dia nanoratra ireo mpino tany Efesosy mba hangataka ny mpianatra handray azy. Manonona taratasy manome fahefana an’i Saoly sy ny taratasin’ny fivoriana tany Jerosalema koa ny Asan’ny Apostoly.

Mifanaraka ao amin’ilay tambajotra sy mankany amin’ilay toerana ihany ny fomba fanao: fiangonana manoratra mialoha ho any Korinto ho an’ny mpampianatra mpandehandeha iray. Nanolo-kevitra aloha i Paley fa ny taratasin’i Apolosy no tian’i Paoly holazaina, avy eo nanaiky fa mety ho ny fampiasana azy amin’ny ankapobeny no resahin’i Paoly, ka ohatra amin’izany ny raharahan’i Apolosy. Ny famakiana faharoa no azo itokisana kokoa: azo inoana indrindra fa ireo mpifaninana midera tena ao amin’ny 2 Korintiana 10:12–18 no mitondra taratasy, fa i Apolosy kosa dia heverin’i Paoly ho mpiara-miasa (1 Korintiana 3:9).

Famakiana hafa

• Ilay fanondroana manokana nataon’i Paley. Raha nisy Korintiana nampitaha ny taratasy fanamarinan’i Apolosy tamin’ny an’i Paoly, dia mety hahakasika azy ilay fanamarihana, araka ny hevitr’i Paley; saingy tsy mampiseho fifaninanana toy izany ny taratasy roa.
• Fomba amam-panao niely patrana. Karazana soratra fahita tamin’ny andro fahiny ny taratasy fanolorana mpandeha, ary i Paoly mihitsy no manoratra azy ireny, ka mampiseho ny fahalalan’ny Asan’ny Apostoly ny fomba tamin’izany vanim-potoana izany ny fifanarahana, fa tsy ny fahalalany io andalana io.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. IV (Second Corinthians), No. X ↗

Ny taratasy: Tanisain’i Paoly ho anisan’ny fanomezam-pahasoavan’ny Fanahy ny fiteny tsy fantatra sy ny faminaniana; omeny toerana ambony kokoa ny faminaniana raha tsy adika ny fiteny tsy fantatra; misaotra an’Andriamanitra izy fa miteny amin’izany mihoatra noho izy rehetra; ary mandrara ny fandrarana izany fiteny izany izy.

Asan’ny Apostoly: Tany Efesosy i Paoly dia nihaona tamin’ny mpianatra tokony ho roa ambin’ny folo izay ny batisan’i Jaona ihany no noraisiny; rehefa natao batisa tamin’ny anaran’i Jesosy sy nametrahan’i Paoly tanana izy ireo, dia niteny tamin’ny fiteny tsy fantatra sy naminany.

Tsy mampiseho an’i Paoly mihitsy miteny amin’ny fiteny tsy fantatra ny Asan’ny Apostoly; ilay taratasy no manampy izany, ary ny Asan’ny Apostoly kosa manampy toe-javatra tany Efesosy izay niarahan’ireo fanomezam-pahasoavana roa ireo niseho tao amin’ny fanompoan’i Paoly, tao amin’ilay tanàna nanoratany ny 1 Korintiana. Ara-dalàna ny fifanarahana, saingy tsy tery: ny fanao tany Korinto no resahin’ilay taratasy, fa tsy fahatsiarovana tany Efesosy, ary efa asehon’i Lioka ho ilay faminaniana nampanantenain’i Joela ny fiteny tsy fantatra tamin’ny Pentekosta (Asan’ny Apostoly 2:4, 2:16–18). Sary mifanaraka no asehony, fa tsy fanamarinana mahaleo tena ny zava-nitranga ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19.

Famakiana hafa

• Lamina iray ao amin’ny asa soratr’i Lioka. Mamerina ny Pentekosta, Samaria ary ny tranon’i Kornelio ny Asan’ny Apostoly 19:1–7, izay andraisan’ny vondrona vaovao ny Fanahy amin’ny fomba miavaka; hitan’ny mpitsikera sasany ho fandrafetan’i Lioka izany, ka lohahevitra iombonana ihany ny fifanarahana amin’ilay taratasy.
• Toe-javatra samy hafa. Rehefa mandray voalohany ny Fanahy ny vondrona iray ihany no isehoan’ny fiteny tsy fantatra ao amin’ny Asan’ny Apostoly; ny 1 Korintiana kosa mihevitra azy ho ampahany miverimberina amin’ny fotoam-pivavahana, ka tsy voatery ho fanao iray ihany no lazain’ireo lahatsoratra roa.

Ny taratasy: Rehefa nino ny Filazantsara ny mpamaky, dia nanamarika azy ireo tamin’ny Fanahy nampanantenaina ho tombo-kase sy antoka Andriamanitra; tsy tokony hampalahelo ny Fanahy izy ireo. Iray ny Fanahy ary iray ny batisa.

Asan’ny Apostoly: Mampianatra an’i Apolosy, izay ny batisan’i Jaona ihany no fantany, i Prisila sy Akyla. Manontany ireo mpianatra i Paoly raha nandray ny Fanahy izy ireo rehefa nino; nandray izany izy ireo rehefa vita batisa sy nametrahany tanana.

Samy mampiasa ilay partisipa grika iray ihany (pisteusantes, rehefa nino) momba ny Fanahy ireo lahatsoratra roa (Efesiana 1:13; Asan’ny Apostoly 19:2), ary satria mampiseho ny batisan’i Jaona miaraka amin’ny batisa amin’ny anaran’i Jesosy ny Asan’ny Apostoly, dia mety ho nanana heviny manokana teo an-toerana ny hoe batisa iray. Saingy ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia aorian’ny batisa, amin’ny alalan’ny tanan’i Paoly, no tonga ny Fanahy; any amin’ny andalana hafa, samy mampifandray ny Fanahy amin’ny finoana i Lioka sy Paoly (Asan’ny Apostoly 11:17; Galatiana 3:2), ary miresaka fanisiana tombo-kase i Paoly (2 Korintiana 1:22); tsy hita amin’ireo sora-tanana tranainy indrindra amin’ny Efesiana 1:1 koa ireo teny manonona an’i Efesosy. Manaitra fieritreretana ny fifampitodihan’ny teny, fa tsy porofo.

Famakiana hafa

• Ny adihevitra momba ny fidirana amin’ny finoana. Ny mpamaky pentekotista, nanaraka fandikan-teny taloha, dia samy namaky ireo partisipa roa ho hoe rehefa avy nino, ka batisa tamin’ny Fanahy tatỳ aoriana; nilaza kosa i James Dunn fa fotoana iray no asehon’izy ireo ary tsy mbola Kristiana ireo roa ambin’ny folo; i Robert Menzies kosa mamaky ny Fanahy ao amin’ny asa soratr’i Lioka ho fanomezana hery haminany.
• Taratasy tsy ho an’i Efesosy. Raha taratasy nifandimbiasan’ny fiangonana ny Efesiana, na nosoratana taorian’i Paoly, dia fampianarana ankapobeny avy amin’i Paoly no hita amin’ny fiteniny momba ny Fanahy, ary tsy manampy fifandraisana manokana ny zava-nitranga tany Efesosy ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Ny taratasy: Manjaka ambonin’ny fahefana rehetra i Kristy; mampiseho ny fahendren’Andriamanitra amin’ireo fahefana any an-danitra ny fiangonana; mitam-piadiana hanohitra ny devoly ny mpino ary mampiharihary ny asan’ny haizina miafina.

Asan’ny Apostoly: Manasitrana sy mandroaka fanahy amin’ny alalan’i Paoly Andriamanitra; resy ka nandositra ny zanak’i Skeva; mandoro boky momba ny ody mitentina vola volafotsy dimy alina ireo niova finoana; manakorontana ho an’i Artemisy, izay manana tempoly karakarain’i Efesosy, ny fikambanan’ny mpanao asa tanan’i Demetrio.

Nilaza i Clinton Arnold fa miresaka amin’ireo niova finoana avy amin’ilay tontolo asehon’ny Asan’ny Apostoly 19, izay nanana toerana lehibe ny ody sy ny fanompoana an’i Artemisy, ny voambolan’ilay taratasy momba ny hery; mitatitra olona niova finoana toy izany tany Efesosy ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 19:18–19). Mila fitandremana: tsy manonona ody na Artemisy mihitsy ilay taratasy, mampiasa teny mitovy amin’izany momba an’i Kolosy, tanàna hafa any Asia, ny Kolosiana (Kolosiana 1:16; Kolosiana 2:15), mampiasa izany koa ny asa soratra apokaliptika jiosy, ary tsy azo antoka ny toerana nandefasana ilay taratasy. Isam-paritra sy ara-kevitra ny fifanarahana.

Famakiana hafa

• Fototra jiosy sy avy amin’i Paoly. Avy amin’ny fomba fisainana apokaliptika jiosy sy ny fanekem-pinoana kristiana tany am-boalohany ny fiteny momba ny fanapahana sy ny fahefana; hita ao amin’ny Romana 8:38 sy 1 Korintiana 15:24 koa izy io, ka tsy mila toe-javatra tany Efesosy.
• Mikasika ny faritra fa tsy tanàna iray. Raha taratasy nifandimbiasan’ny fiangonana tany Asia ny Efesiana na nosoratana taorian’i Paoly, dia mbola mamaritra ny tontolo ara-pivavahan’ilay faritra ny Asan’ny Apostoly 19, saingy tsy afaka mampiseho fa ireo niova finoana tany Efesosy no niresahan’ilay taratasy.

Ny taratasy: Hijanona any Efesosy hatramin’ny Pentekosta i Paoly, ary angamba handany ny ririnina any Korinto avy eo; mampirisika ny fiangonana hanala ny masirasira taloha izy, satria i Kristy no zanak’ondrin’ny Paska natao sorona ho azy ireo.

Asan’ny Apostoly: Rehefa avy nandany telo volana tany Gresy i Paoly, dia niondrana sambo avy any Filipy taorian’ny andron’ny Mofo Tsy Misy Masirasira ary nandalo haingana an’i Efesosy mba ho tonga tany Jerosalema amin’ny Pentekosta.

Manoro vanim-potoana ny fanamarihan’ilay taratasy: talohan’ny Pentekosta no nanoratana azy, ary toa mbola ho avy ilay ririnina antenainy holanina any Korinto, ka ny lohataona, akaikin’ny Paska, no tena mifanaraka. Noheverin’i Paley fa mifanaraka amin’izany vanim-potoana izany ny teny momba ny masirasira sy ny fety. Mifanaraka amin’ilay ririnina nantenaina ny Asan’ny Apostoly: mifarana ny telo volana tany Gresy alohan’ny niondranan’i Paoly sambo avy any Filipy taorian’ny Mofo Tsy Misy Masirasira (Asan’ny Apostoly 20:3 sy Asan’ny Apostoly 20:6), ary ny Pentekosta no nandaminana ny fotoan’ny dia an-tsambo.

Famakiana hafa

• Sarin-teny mety amin’ny vanim-potoana rehetra. Tsy voatery hanome daty an’ilay taratasy ny sarin-teny momba ny Paska: afaka nampiasa teny momba ny masirasira sy ny Paska tamin’ny vanim-potoana rehetra i Paoly, ka ny fanamarihana momba ny Pentekosta indrindra no iorenan’ny daty.
• Ririnina hafa. Fandrafetana maro no mametraka fitsidihana nampalahelo sy taratasy very teo anelanelan’ny 1 Korintiana sy ny fahatongavan’i Paoly, ka mety tsy ho ireo telo volana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:3 ilay ririnina nantenainy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (1 Corinthians), no. 12 ↗

Ny taratasy: Nikasa hitsidika an’i Korinto taloha sy taorian’i Makedonia i Paoly, ary halefa hanohy ho any Jodia; laviny fa fiovaovan-tsaina no nandaozany izany, ka milaza izy fa mba hitsimbinana azy ireo no tsy nahatongavany.

Asan’ny Apostoly: Avy any Efesosy i Paoly dia namaky an’i Makedonia ho any Gresy, nijanona telo volana, ary saika handeha sambo ho any Syria rehefa nisy teti-dratsy nampiverina azy namaky an’i Makedonia.

Samy mikendry an’i Paoly ho any Jodia avy any Korinto (Gresy ao amin’ny Asan’ny Apostoly) ireo lahatsoratra roa: antenain’ilay taratasy handefa azy ho any ny Korintiana, ary asehon’ny Asan’ny Apostoly izy saika handeha sambo avy any Gresy ho any Syria, izay lalana an-dranomasina mankany Jodia. Tsy miresaka mihitsy ilay fitsidihana indroa nofoanana sy ny tsikera naterany ny Asan’ny Apostoly. Nilaza i Paley fa tohan-kevitra roa mahaleo tena, dia ny Asan’ny Apostoly vakina miaraka amin’ny 1 Korintiana 4:17, sy ny 2 Korintiana 2:1–4, no samy mampiseho fa talohan’ny 1 Korintiana no niova ny drafitra; ny faharoa dia mitaky fa ny 1 Korintiana ilay taratasy nosoratana tamin’ny ranomaso.

Famakiana hafa

• Fiovana taorian’ny 1 Korintiana. Mpandinika ankehitriny maro no mihevitra fa very ilay taratasy nosoratana tamin’ny ranomaso: taorian’ny 1 Korintiana i Paoly dia nanao fitsidihana nampalahelo ary nandray ilay drafitra hitsidika indroa, avy eo nofoanany ny fiverenana ka nanoratra izy. Taorian’ny 1 Korintiana àry ilay fiovana.
• Fanitsian’i Lioka ny fitantarana. Heverin’i Schellenberg ho fanitsian’i Lioka manokana ny teti-dratsy sy ny fiovan-dalana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:3, angamba fifampitodihana malalaka amin’ny fiovan’ny drafitr’i Paoly, fa tsy fanamarinana mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (2 Corinthians), no. 4 ↗

Ny taratasy: Tonga tany Troasy hitory i Paoly ary nahita fahafahana, saingy tsy nandry ny sainy satria tsy nahita an’i Titosy, ka niala ho any Makedonia, izay nahatongavan’i Titosy nitondra vaovao mampahery.

Asan’ny Apostoly: Ny Asan’ny Apostoly 20:1 dia milaza fotsiny fa niala tany Efesosy ho any Makedonia i Paoly. Rehefa niverina volana maromaro tatỳ aoriana izy, dia nandany herinandro tany Troasy niaraka tamin’ny mpianatra izay nivory hamaky mofo.

Efa heverin’ny Asan’ny Apostoly ho misy fiangonana tany Troasy, saingy tsy lazainy mihitsy ny niandohany; teo aloha dia toerana fitana fotsiny i Troasy. Manome fiandohana azo inoana ilay fahafahana lazain’ny taratasy tany, tamin’ny dia nivoaka, na dia milaza an-kolaka aza ny Asan’ny Apostoly 19:10 fa efa niparitaka nanerana an’i Asia, anisan’izany i Troasy, ny teny. Nomarihin’i Paley fa mampijanona an’i Paoly tany Troasy amin’ny dia iray ilay taratasy, ary amin’ny dia hafa ny Asan’ny Apostoly; fifanarahana noho ny maha-azo inoana azy izany fa tsy noho ny zava-misy voalaza mazava. Tsy manonona an’i Titosy mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ka tsy ahitana marika fakana hevitra avy amin’io andalana io.

Famakiana hafa

• Ilay taratasy ho loharanon’i Lioka. Nomarihin’i Schellenberg fa manamarina an’i Paoly tany Troasy ny 2 Korintiana 2:12, ary milaza izy fa avy tamin’ireo taratasy no nandrafetan’i Lioka ny ankamaroan’ny lalana, na dia ekeny aza fa mety ho hafa ny fanamarihana amin’ny antsipiriany momba ny dia manodidina an’i Troasy tamin’ny fiverenana an-tsambo.
• Ilay seranana mazava ho azy ihany. I Troasy no seranana nety indrindra hampitohy an’i Asia sy Makedonia, ka samy hanonona azy ihany ireo lahatsoratra roa; fitovian’ny sary omena no asehon’ny fifanarahana fa tsy porofo mahaleo tena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (2 Corinthians), no. 8 ↗

Ny taratasy: Asain’i Paoly manokana vola isan-kerinandro amin’ny andro voalohany ny tsirairay amin’ny Korintiana, ary mananatra ny fanararaotana amin’ny fivorian’izy ireo ho amin’ny Fanasan’ny Tompo misy mofo sy kapoaka izy.

Asan’ny Apostoly: Tany Troasy dia nivory hamaky mofo ny mpino tamin’ny andro voalohany amin’ny herinandro, ary namaky mofo taorian’ny misasakalina i Paoly; teo aloha dia nifantoka tamin’ny famakiana mofo ireo mpino tany Jerosalema.

Mifanojo amin’ny teboka iray ireo lahatsoratra: samy mihevitra ny andro voalohany amin’ny herinandro ho marika tao amin’ny fiangonana nifandray tamin’i Paoly tamin’ny taompolo 50. Manoro heviny miverimberina ny nifidianan’i Paoly io andro io hanokanana vola, ary manome fivoriana tamin’izany ny Asan’ny Apostoly, na dia mety hidika ho asabotsy hariva araka ny fanisana jiosy aza ny Asan’ny Apostoly 20:7. Ny fampiasan’i Paoly mihitsy ny famakiana mofo hilazana ny Fanasan’ny Tompo (1 Korintiana 10:16) dia manohana ny famakiana ny andian-teny ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho ny Fanasan’ny Tompo, na dia mampifandray izany amin’ny sakafo an-trano aza ny Asan’ny Apostoly 2:46.

Famakiana hafa

• Fandaminana azo ampiharina. I Bacchiocchi sy ny hafa dia mamaky ny 1 Korintiana 16:2 ho fitahirizam-bola manokana ao an-trano, ary ny Asan’ny Apostoly 20:7 ho fanaovam-beloma indray mandeha tamin’ny asabotsy hariva, ka tsy misy mampiseho fotoam-pivavahana tsy tapaka amin’ny andro voalohany ireo; tatỳ aoriana no ametrahan’izy ireo daty izany.
• Fanao isan-kerinandro tany am-boalohany. Nilaza i Rordorf fa hatrany amin’ireo fiangonana voalohany no niandohan’ny fivoriana tamin’ny andro voalohany, nifototra tamin’ireo fisehoan’ilay nitsangana tamin’ny maty, ary anisan’ny vavolombelona tranainy indrindra momba izany ireo andalana ireo.

Ny taratasy: Anisan’ny fahoriany tanisain’i Paoly ny dia matetika, loza avy amin’ny ony, jiolahy, mpiray firenena aminy ary jentilisa, any an-tanàna, any an-tany foana ary any an-dranomasina, miaraka amin’ny kapoka, fanagadrana ary korontana.

Asan’ny Apostoly: Manao teti-dratsy hamely an’i Paoly ny Jiosy any Jerosalema, ary mampisy fanoherana avy any Antiokia any Pisidia hatrany Korinto; vahoaka tsy jiosy kosa mikorontana manohitra azy sy ny namany any Filipy sy Efesosy.

Manome ohatra ho an’ny sokajy maro ao amin’ilay taratasy ny Asan’ny Apostoly, ary manamarina amin’ny feon’i Paoly manokana ny lamina tantarain’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy: fanoherana avy amin’ny Jiosy sy ny jentilisa, matetika any an-tanàna. Mampiseho ireo fikapohana in-dimy tao amin’ny synagoga ao amin’io taratasy io ihany (2 Korintiana 11:24), izay tsy resahin’ny Asan’ny Apostoly mihitsy, fa tsy lohahevitra avy amin’i Lioka fotsiny ny fankahalan’ny Jiosy, na dia mety ho narafitra araka ny fomba iray aza ireo toe-javatra miverimberina ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Ampifandraisina matetika amin’ny lalana avy any Perga ho any Antiokia any Pisidia ny ony sy ny jiolahy (Asan’ny Apostoly 13:14), saingy tsy mirakitra tranga toy izany ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ny rafitr’i Lioka. Ny mpitsikera sasany, toa an’i Jack T. Sanders, dia mahita ny fampirisihan’ny Jiosy miverimberina ny korontana ao amin’ny Asan’ny Apostoly ho lamina enti-manohitra izay napetrak’i Lioka, ka mety ho narafitra araka ny fomba iray ny tranga tsirairay na dia manamarina ny fanoherana amin’ny ankapobeny aza i Paoly.
• Lisitra araka ny fomba fanoratra mahazatra. Endrika literatiora teo amin’ny mpampianatra fitondran-tena ny lisitry ny fahoriana, ka mety ho haikabary mikendry fahafenoana ireo sokajy fa tsy firaketana zava-nitranga manokana; noho izany dia malalaka araka ny toetrany izay fifanarahana amin’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. IX, on 2 Corinthians 11:24-25; New York 1849 edition, p. 84 ↗

Ny taratasy: Omen’ny Romana laharam-pahamehana amin’ny Filazantsara ny Jiosy; manantena hamonjy ny sasany amin’ny vahoakany ny apostolin’ny jentilisa ary mampifanaraka ny tenany amin’ny Jiosy; in-dimy izy no nokapohin’ny Jiosy, ka sivy amby telopolo ny kapoka isaky ny mandeha.

Asan’ny Apostoly: Isaky ny tanàna i Paoly dia mitory aloha ao amin’ny synagoga, milaza fa tsy maintsy nahatratra ny Jiosy aloha ny teny, ary mitodika amin’ny jentilisa rehefa toherina; tsy misy kapoka nataon’ny Jiosy voarakitra.

Manome laharam-pahamehana ny Jiosy ireo taratasy ary mampiseho an’i Paoly mitady azy ireo; ataon’ny Asan’ny Apostoly ho lamina miverimberina manomboka amin’ny synagoga izany. Mitovy hevitra momba ny laharam-pahamehan’ny Jiosy ny Romana 1:16 sy ny Asan’ny Apostoly 13:46, ka mety maneho lovantsofina avy amin’i Paoly ny Asan’ny Apostoly eto. Mahaleo tena ireo kapoka tsy hita ao amin’ny Asan’ny Apostoly: raha sazy tao amin’ny synagoga izy ireo, dia mbola niditra synagoga sy nanaiky ny fahefany i Paoly, araka izay asehon’ny Asan’ny Apostoly an-kolaka, ary ny Asan’ny Apostoly mihitsy mampiseho synagoga manasazy mpino (Asan’ny Apostoly 22:19; Asan’ny Apostoly 26:11).

Famakiana hafa

• Lamina iray ao amin’ny asa soratr’i Lioka. Mpitsikera maro no mamaky ilay filaharana miverimberina synagoga ary avy eo jentilisa ho rafitra teolojikan’i Lioka fa tsy firaketana; ny Galatiana 2:7–9, izay manendry an’i Paoly ho amin’ny jentilisa sy Petera ho amin’ny voafora, dia mety hanoro asa tao amin’ny synagoga vitsy kokoa noho izay asehon’ny Asan’ny Apostoly.
• Kapoka tany Jodia. Milaza i Oehler fa tsy nahazo nampihatra sazy tamin’ny vatana ara-dalàna ny synagogan’ireo niparitaka tany ivelany, ka fitsarana teo an-toerana tany Jodia na Galilia no nampihatra ireo kapoka; raha izany, dia zara raha milaza fitoriana tao amin’ny synagoga tany amin’ireo tanàna lazain’ny Asan’ny Apostoly izy ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter IV, No. IX ↗

Ny taratasy: Mangataka ny Romana hivavaka i Paoly mba ho voavonjy amin’ny tsy mpino any Jodia, mba handraisan’ny olona masina any Jerosalema ny fanompoany, ary mba ho tonga amin’ny hafaliana any Roma izy.

Asan’ny Apostoly: Teti-dratsy tany Gresy; fampitandremana notaterina tany Mileto sy nomena tany Tyro ary Kaisaria; korontana tao amin’ny tempoly; lehilahy efapolo mahery nianiana hamono azy; fikasana hanafika an-tsokosoko tatỳ aoriana.

Tsy misy teny iombonan’ireo fitantarana roa, nefa dia iray sy tahotra iray no lazainy. Nomarihin’i Paley fa toa mitebiteby kokoa i Paoly tany Mileto noho ny ao amin’ny Romana, araka izay andrasana raha teny an-dalana no nahatongavan’ireo fampitandremana lazain’ny Asan’ny Apostoly. Manome izay tsy azon’ny Romana fantarina avy eo ny Asan’ny Apostoly: voaporofo ho nanan-drariny ny tahotra, ary namonjy an’i Paoly ny miaramilan’ilay komandy (Asan’ny Apostoly 23:27), saingy nitana azy am-ponja nandritra ny taona maro. Tsy milaza mihitsy ny Asan’ny Apostoly raha noraisin’ny olona masina ilay fanomezana, izay ahiahy faharoan’ny Romana; mampiseho fandraisana feno hafaliana nefa misy fiahiahiana an’i Paoly izy (Asan’ny Apostoly 21:17–24).

Famakiana hafa

• Fiankinana ara-literatiora. Raha nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka, araka ny hevitry ny sasany, dia mety ho namolavola ny tantaran’ny Asan’ny Apostoly momba ny loza nitombo ny Romana 15:31, ka tsy ho porofo mahaleo tena ny fifanarahana.
• Loza azo nampoizina. Azo nampoizina ny fankahalana an’i Paoly tany Jerosalema, ka afaka mifanaraka ny tahotra ankapobeny ao amin’ny taratasy sy ny tantaran’ny loza ao amin’ny Asan’ny Apostoly nefa tsy manamarina ny antsipirian’ny iray ny iray.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. V ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa nahavita ny fitoriana ny Filazantsara tamin’ny lalana nihodina avy any Jerosalema hatrany Ilyrikoma, ka nifidy toerana mbola tsy nahafantarana an’i Kristy.

Asan’ny Apostoly: Manaraka an’i Paoly avy any Filipy mamakivaky an’i Tesalonika sy Beria ho any Atena ny Asan’ny Apostoly, ary milaza fotsiny tatỳ aoriana fa nitety an’i Makedonia izy hampahery ny mpino talohan’ny nahatongavany tany Gresy.

Nifanila tamin’i Makedonia tany avaratra-andrefana i Ilyrikoma. Mihazona an’i Paoly any atsinanan’i Makedonia ny lalana voalohany ao amin’ny Asan’ny Apostoly, dia mandefa azy mianatsimo; noho izany i Paley dia nametraka izay fanatonana an’i Ilyrikoma ho tamin’ny fitetezana an’i Makedonia tatỳ aoriana, fotoana fohy talohan’ny nanoratana ny Romana. Satria tsy manonona an’i Ilyrikoma mihitsy ny Asan’ny Apostoly, dia tsy afaka naka ilay anarana avy taminy ny Romana. Fohy loatra anefa ny famintinan’ny Asan’ny Apostoly ilay fitetezana ka tsy afaka manamafy na mandà fitsidihana iray.

Famakiana hafa

• Sisintany fa tsy ilay faritany. Mety hidika i Paoly fa tonga teo amin’ny sisintanin’i Ilyrikoma izy, fa tsy niditra tao, araka ny niheveran’i Paley. Mametra kokoa ilay filazana izany, fa tsy ilay banga: mbola tsy mitantara lalana mandroso miankandrefana hatrany ny Asan’ny Apostoly.
• Sary ankapobeny handresen-dahatra. Mety ho sary ankapobeny momba ny asa fitoriana manontolo tany atsinanana ilay teny, fa tsy filaharan’ny lalana, ka samy tsy mamaritra ny toerana farany niankandrefana tena nalehan’i Paoly ny Romana sy ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. IV ↗

Ny taratasy: Mampahafantatra sy mankasitraka an’i Foiby, mpanompo (diakonos) ao amin’ny fiangonana tany Kenkrea izay nanampy olona maro, anisan’izany i Paoly, izy, ary mangataka amin’ny Romana mba handray sy hanampy azy.

Asan’ny Apostoly: Tamin’ny faran’ny fijanonany voalohany tany Korinto, dia nanapa-bolo tany Kenkrea i Paoly noho ny voady, avy eo niondrana ho any Syria niaraka tamin’i Prisila sy Akyla.

Manonona fiangonana tany Kenkrea ny Romana, izay miaraka amin’ny Romana 16:23 dia manondro toe-javatra tany Korinto nanoratana ilay taratasy; mampiseho an’i Paoly nampiasa ilay seranana taona maro talohan’izay ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy manonona mpino tao. Samy tsy manazava ny iray ny tsipiriany iray: tsy mifandray amin’i Foiby ilay voady, ary tsy milaza na inona na inona momba ilay fiaingana taloha ny Romana. Nanontany i Paley raha nisy tamin’ireo mpanoratra afaka namorona ny tsipiriany nomeny avy amin’ny an’ny iray hafa. Mifanaraka amin’ny toe-javatra ilay fifanarahana; tsy manamafy ireo zava-nitranga izany.

Famakiana hafa

• Fiankinana na jeografia. Raha nahalala ny Romana i Lioka, dia mety ho nanome an’i Kenkrea ny Romana 16:1, na dia tsy misy rohy amin’i Foiby aza ilay tantaran’ny voady; ary izay mpanoratra mametraka an’i Paoly any Korinto dia mety hanonona ny serananany atsinanana.
• Ny voadin’iza?. Ny teny grika ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:18 dia mety hidika, na dia tsy dia voajanahary aza, fa i Akyla fa tsy i Paoly no nanapa-bolo; na ahoana na ahoana dia mametraka ny naman’i Paoly any Kenkrea ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. II ↗

Ny taratasy: Mandefa fiarahabana avy amin’i Erasto, mpitahiry volan’ny tanàna, miaraka amin’i Gaio mpampiantrano an’i Paoly ny Romana; mitatitra ny 2 Timoty fa nijanona tany Korinto i Erasto.

Asan’ny Apostoly: Tany Efesosy, dia nandefa roa tamin’ny mpanampy azy, i Timoty sy Erasto, hialoha ho any Makedonia i Paoly, raha mbola nijanona tao Asia izy, dia nanaraka namakivaky an’i Makedonia ho any Gresy.

Raha olona iray izy dia mifanaraka ireo ampahany: nialoha ho any Makedonia i Erasto, nanaraka ho any Gresy i Paoly, ary mahita an’i Erasto manao raharaham-panjakana eo an-toerana ny Romana, izay azo inoana fa nosoratana tany Korinto. Noraisin’i Paley ho midika fa tany no fonenany ilay fanamarihan’ny 2 Timoty hoe nijanona tany Korinto i Erasto, na dia i Paley aza nametraka izany fanamarihana izany ho tamin’ny dia taorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly. Miankina koa amin’ny 2 Timoty ilay rohy, izay misalasala ny maro momba ny mpanoratra azy; ary tsy mampifandray an’ilay Erasto ao aminy amin’i Korinto na amin’ny andraikitra iray mihitsy ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Olona samy hafa. Mpanampy mpandehandeha ilay Erasto ao amin’ny Asan’ny Apostoly, fa manam-pahefana eo amin’ny tanàna amperinasa izay zara raha afaka mandeha kosa ny ao amin’ny Romana; nisy olona ambony tany Efesosy koa nitondra ilay anarana, ary tsy mampifandray an’ilay Erasto ao aminy amin’i Korinto mihitsy ny Asan’ny Apostoly.
• Ilay aedile tany Korinto. Misy mampitovy ny mpitahiry vola ao amin’ny Romana amin’ilay Erasto nampanao rarivato kianja tany Korinto tamin’ny naha-aedile azy, ka mahatonga azy ho olona ambony niova finoana; ny hafa kosa mamindra ny datin’ilay rarivato ho amin’ny taonjato faharoa na mandray ilay mpitahiry vola ho manam-pahefana ambany kokoa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 2, no. 2 ↗

Ny taratasy: Manoratra ho an’ny fiangonana mbola tsy notsidihiny i Paoly, izay malaza eran-tany ny finoany; miala amin’ny fanorenana eo amin’ny fototry ny hafa izy, ary miarahaba olona maro any, anisan’izany i Priska sy Akyla.

Asan’ny Apostoly: Nisy Jiosy sy olona niova ho amin’ny fivavahany avy any Roma tamin’ny Pentekosta; tonga avy any Italia i Akyla sy Prisila rehefa nandroaka ny Jiosy avy tany Roma i Klaodio; nandray an’i Paoly ireo mpino tany Potioly sy avy tany Roma.

Manolotra lalana mety nampiely ny finoana ny Asan’ny Apostoly, fa tsy tantaran’ny fanorenana: ireo Jiosy sy olona niova ho amin’ny fivavahany avy tany Roma tamin’ny Pentekosta, ary i Akyla sy Prisila vao avy tany Italia, izay tsy tantaraina mihitsy ny fiovam-pinoany, angamba satria efa nino izy ireo. Mety hanazava ny nivoahan’ny mpino hitsena an’i Paoly tany Tsenan’i Apio ny taratasy nalefa taona vitsivitsy talohan’izay. Amin’ireo arahabain’ny Romana, dia i Prisila sy Akyla ihany no tononin’ny Asan’ny Apostoly. Nanondro an’i Petera sy Paoly ho mpanorina i Irenaeus tatỳ aoriana, fa samy mampiseho mpino tany talohan’izay ireo lahatsoratra roa.

Famakiana hafa

• Nalefa tany Efesosy ny Romana 16. Nilaza i T. W. Manson fa nalefa tany Efesosy ny Romana 16, toerana namelan’ny Asan’ny Apostoly an’i Prisila sy Akyla; raha izany dia tsy mamaritra an’i Roma ilay lisitra lava. Ny ankamaroan’ny manam-pahaizana vao haingana, manaraka an’i Harry Gamble sy Peter Lampe, dia mitazona azy miaraka amin’i Roma.
• Naorin’i Petera. Ny lovantsofina tatỳ aoriana (Irenaeus) dia manondro an’i Petera sy Paoly ho mpanorina, ary misy mametraka an’i Petera tany Roma tany am-boalohany. Ny fahanginan’ny Romana momba an’i Petera, na dia lava aza ny lisitry ny fiarahabany, dia mahatonga ny fanorenana nataon’ny apostoly talohan’ilay taratasy ho sarotra aseho.

Loharano

• Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — 3.3.2 ↗

Ny taratasy: Hita ao amin’ny zavaboary ny herin’Andriamanitra sy ny maha-Andriamanitra azy, ka tsy manana fialan-tsiny ny olona amin’ny sarin-tsampy; nandefitra tamin’ny fahotana taloha Andriamanitra noho ny faharetany, ary hitsara amin’ny alalan’i Kristy.

Asan’ny Apostoly: Tany Lystra niaraka tamin’i Barnabasy, ary tany Atena, dia nilaza i Paoly fa nijoro ho vavolombelona tamin’ny orana sy ny vokatra Andriamanitra, tsy nijery ny tsy fahalalana taloha, tsy mila tempoly na sary, ary hitsara amin’ny alalan’ilay lehilahy natsangana tamin’ny maty.

Voafaritra ilay fitoviana: ny zavaboary ho vavolombelona, ny fahadalan’ny sary, ny faharetan’Andriamanitra tamin’ny fahotana taloha (Asan’ny Apostoly 14:16; 17:30; Romana 2:4; 3:25), ary ny fitsarana amin’ny alalan’i Kristy natsangana, izay omen’ny 1 Tesaloniana 1:9–10 koa ho hafatr’i Paoly ho an’ny mpanompo sampy. Tena misy ny fahasamihafana: raisin’ny Romana ho mahameloka ny tsy fahalalan’ny mpanompo sampy ary lazainy fa natolotr’Andriamanitra ho amin’ny faniriany ireo mpanompo sampy, fa ny lahateny tany Atena kosa miantso izany ho tsy fahalalana tsy nojeren’Andriamanitra. Manazava ampahany amin’izany ny mpihaino, ary famintinana ihany no omen’ny Asan’ny Apostoly momba ireo lahateny.

Famakiana hafa

• Teolojia voajanahary tsy mifanaraka amin’i Paoly. Nilaza i Philipp Vielhauer fa ny teolojia voajanahary miabo ao amin’ny lahateny teo amin’ny Areopago, izay mandray ny fivavahan’ny mpanompo sampy ho fitadiavana ao anatin’ny tsy fahalalana, dia hafa amin’ny Romana 1, izay ny fahalalana an’Andriamanitra no mitondra fanamelohana ihany; amin’io fomba fijery io dia i Lioka, fa tsy i Paoly, no miteny.
• Teolojia iray ihany, mpihaino samy hafa. Nilaza i Bertil Gärtner fa manovo tamin’ny Testamenta Taloha sy ny fisainana jiosy ilay lahateny fa tsy tamin’ny fisainan’ny Stoika, ary mifanaraka amin’ny Romana 1; ara-dalàna ny fanombohan’ny fitoriana amin’ny any ivelany amin’ny fototra iombonana, fa ny Romana kosa manazava ireo hevitra ireo amin’ny mpino.

Ny taratasy: Mangataka vavaka hahasahiana i Paoly amin’ny maha-iraka voafatotra amin’ny rojo azy, amin’ny endrika tokana amin’ny teny grika; milaza fotsiny ny andalana mifanandrify ao amin’ny Kolosiana fa voafatotra izy; manonona ny rojony ny 2 Timoty, izay apetraka any Roma.

Asan’ny Apostoly: Matory eo anelanelan’ny miaramila roa miaraka amin’ny rojo roa i Petera, ary rojo roa koa no namatorana an’i Paoly voalohany; any Roma dia mipetraka irery miaraka amin’ny mpiambina azy i Paoly ary miresaka ny rojony.

I Paley, nanonona an’i Lardner, dia nilaza fa amin’ny fitanana eo ambany miaramila romana dia fatorana amin’ny rojo amin’ny mpiambina iray ny gadra, ary mifanaraka amin’izany sary izany ny Asan’ny Apostoly 28; nampiany fa tsy ho nanaisotra ilay tsipiriany tao amin’ny Kolosiana ny mpanao hosoka maka tahaka ny Asan’ny Apostoly, satria milaza fotsiny ny andalana mifanandrify ao aminy fa voafatotra i Paoly. Ampiasaina amin’ny famatorana hafa anefa ny endrika tokana (Apokalipsy 20:1), mametraka ny rojony any Roma koa ny 2 Timoty 1:16–17, notanana teo ambany fiambenana tany Kaisaria koa i Paoly, ary afaka nanoratra izany izay nahalala ny fitanana azy tany Roma.

Famakiana hafa

• Paley: fifanandrifiana tsy nokendrena. Noheverin’i Paley fa ho an’ity fitanana eo ambany miaramila ity ihany no nampiasana ny rojo amin’ny endrika tokana, ka ny tenin’ilay taratasy dia maneho ny tena toe-javatr’i Paoly tany Roma, ary ho nampiasa izany tao amin’ireo taratasy kambana roa ny mpisandoka.
• Sary mahazatra. Sary mahazatra ilazana an’i Paoly gadra ny rojo; afaka mampiasa ny endrika tokana tsy mahalala akory ny Asan’ny Apostoly 28 ny mpanoratra ny Efesiana tatỳ aoriana, na i Paoly manoratra avy amin’ny fitanana hafa, ka kely ny porofo omen’ilay fifanarahana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 6, no. 5 ↗

Ny taratasy: Mampirisika ny hanana fanetren-tena rehetra ny Efesiana, miresaka ny fikasan’Andriamanitra, ny fanavotana tamin’ny ran’i Kristy, ny fananan’Andriamanitra manokana, ny lova eo amin’ny olona masina, ary vatana manangana ny tenany.

Asan’ny Apostoly: Mampahatsiahy ny nanompoany tamin’ny fanetren-tena rehetra sy ny nanambarany ny fikasan’Andriamanitra manontolo i Paoly, mandidy ny loholona hiandry ny fiangonana azo tamin’ny rany manokana, ary manankina azy ireo amin’ny teny manangana.

Miavaka ny fomba fiteny iray: miaraka amin’ny fanetren-tena rehetra (meta pases tapeinophrosynes) dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:19 sy ny Efesiana 4:2 ihany no ahitana azy ao amin’ny Testamenta Vaovao, ary ny matoanteny ilazana ny fahazoana ao amin’ilay lahateny dia mitovy fototeny amin’ny fananana ao amin’ny Efesiana 1:14. Kely kokoa ny porofo omen’ny teny hafa: matetika ny fikasan’Andriamanitra (boule) ao amin’ny Lioka sy ny Asan’ny Apostoly, miverina ao amin’ny Asan’ny Apostoly 26:18 ilay teny momba ny lova, ary fahita amin’i Paoly ny fanorenana. Mampahatsiahy telo taona niarahana ilay lahateny; tsy mampahatsiahy zava-niainana niombonana kosa ny Efesiana, ary tsy ahitana ny hoe any Efesosy ireo sora-tanana taloha (Efesiana 1:1).

Famakiana hafa

• Ny fomba fitenin’i Paoly mihitsy. Ao anatin’ireo niondrana ho any Mileto ny mpitantara (Asan’ny Apostoly 20:13–15), ka mety avy amin’ny mpihaino nitahiry ny fomba fitenin’i Paoly ilay lahateny. Amin’izay dia samy hitahiry ny fomba niresahan’i Paoly tamin’ireo fiangonana tao Asia ilay lahateny sy ilay taratasy.
• Nampiasa taratasy na lovantsofina i Lioka. Nilaza i Aejmelaeus sy Pervo fa nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka ka nampiasa azy ireo tamin’ny fanoratana. Raha taorian’i Paoly ny Efesiana, dia mety hizara lovantsofina iray momba an’i Paoly avy tao Asia tatỳ aoriana kosa ilay lahateny sy ilay taratasy.

Ny taratasy: Napetrak’Andriamanitra teo ankavanany ambonin’ny fahefana rehetra i Kristy; mitanisa ny Salamo 68 ilay taratasy ka milaza fa niakatra sy nanome fanomezana i Kristy. Tokony ho feno ny Fanahy Masina ny mpino, fa tsy ho mamon-divay.

Asan’ny Apostoly: Nampiakarina avy teo amin’ny Tendrombohitra Oliva i Jesosy. Tamin’ny Pentekosta dia nesoin’ny olona ho mamo ireo mpianatra feno ny Fanahy Masina; milaza i Petera fa nandray sy nandatsaka ny Fanahy Masina i Jesosy nasandratra.

Fototra iombonana ny Salamo 110 sy ny ankavanana: ampiasain’i Petera ao amin’ny Asan’ny Apostoly ireo, ary ampiarahan’i Paoly amin’ny Salamo 8 ny Salamo 110 (1 Korintiana 15:25–27), tahaka ny ataon’ny Efesiana 1:20–22. Vakian’ny Efesiana ho i Kristy manome fanomezana ny Salamo 68:18, izay andraisana fanomezana no ataon’ilay mpandresy; ny Asan’ny Apostoly kosa dia milaza an’i Jesosy nasandratra ho nandray ny Fanahy Masina sy nandatsaka izany. Manako ny Ohabolana 23:31 amin’ny teny grika ilay fehezanteny momba ny divay, ary mampitandrina ny amin’ny fimamoana any an-kafa i Paoly (Romana 13:13), ka mety tsy avy amin’ny Pentekosta mihitsy ilay fampifanoharana.

Famakiana hafa

• Fidinana tamin’ny Pentekosta. Nilaza i Harris fa ny fidinana ao amin’ny Efesiana 4:9–10 dia i Kristy niakatra miverina amin’ny maha-Fanahy Masina azy tamin’ny Pentekosta, miainga amin’ny famakian’ny Jiosy ny Salamo 68 momba an’i Mosesy tao Sinay. Hampifandray akaiky kokoa ilay taratasy amin’ny Asan’ny Apostoly izany.
• Fisandratana ihany. Ny ankamaroan’ny mpandika hevitra dia mamaky ilay fidinana ho ny fahatongavana ho nofo na ny fidinan’i Kristy ho any am-pasana na any amin’ny tontolon’ny maty tamin’ny nahafatesany. Amin’izay dia fisandratana sy fanomezana ihany no resahin’ny Efesiana, ary amin’ny lohahevitra ihany, raha misy, ny fifandraisany amin’ny Pentekosta.

Ny taratasy: Nanome apostoly, mpaminany, evanjelistra, mpiandry ary mpampianatra i Kristy mba hampiomana ny olona masina; miorina amin’ny apostoly sy ny mpaminany, izay nanambarana ny zava-miafina, ny fiangonana.

Asan’ny Apostoly: Manompo any Antiokia ny mpaminany sy ny mpampianatra; naminany indroa i Agabo; mpaminany i Jodasy Barsabasy sy Silasy; antsoina hoe evanjelistra i Filipo; tokony hiandry ny andian’ondrin’Andriamanitra ireo loholona avy any Efesosy.

Intelo ihany no miseho ao amin’ny Testamenta Vaovao ny hoe evanjelistra: Asan’ny Apostoly 21:8, Efesiana 4:11 ary 2 Timoty 4:5. Ny Efesiana ihany no miantso ny mpitarika fiangonana hoe mpiandry, fa ny Asan’ny Apostoly 20:28 sy ny 1 Petera 5:2 kosa mampiasa ny matoanteny amin’ny loholona. Efa mandahatra apostoly, mpaminany ary mpampianatra ny 1 Korintiana 12:28, ka tsy manokana ny Efesiana ilay lisitra. Misy fahasamihafana iray: saika ho an’ny Roambinifolo foana no ampiasan’ny Asan’ny Apostoly ny hoe apostoly, ka ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:4 sy 14:14 ihany no iantsoany an’i Barnabasy sy Paoly ho apostoly.

Famakiana hafa

• Mitodika amin’ny vanim-potoana efa vita. Manam-pahaizana mitsikera maro no mamaky ny fiangonana miorina amin’ny apostoly sy ny mpaminany, nefa i Kristy no hany fototra ao amin’ny 1 Korintiana 3:11, ho fomba fijerin’ny taranaka tatỳ aoriana momba ny vanim-potoana fanorenana efa vita; napetrak’i Käsemann miaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ny Efesiana ho taorian’ny apostoly.
• Fitsipika fototra tamin’ny fahaveloman’i Paoly. Raha i Paoly no nanoratra ny Efesiana, dia ilay taranaka voalohany mbola miasa no fototra, ary ireo asehon’ny Asan’ny Apostoly ho miasa tamin’ny taompolo 40 sy 50 taor. J.K. ireo fanomezana, miaraka amin’ny mpaminany sy ny apostoly, tahaka ny ao amin’ny 1 Korintiana 12:28.

Ny taratasy: Mandefa fiarahabana avy eo anilan’i Paoly ny mpiara-miasa, mandeha any amin’ireo fiangonana ny iraka, mino amin’ny alalan’i Paoly voafatotra i Onesimosy, mandre ny fatorany ny praetorium, ary mahazo fahasahiana hitory ny hafa.

Asan’ny Apostoly: Mamela ny naman’i Paoly hikarakara sy hitsidika azy i Feliksa; mamela azy hijery namana any Sidona i Jolio; any Roma dia miara-mipetraka amin’ny mpiambina iray izy, mandray izay rehetra tonga ary mitory amim-pahasahiana, tsy misy manakana.

Mangataka vavaka hahasahiana i Paoly (Efesiana 6:19–20) ary manantena fa homem-boninahitra amin’ny fahasahiana rehetra i Kristy (Filipiana 1:20); mifarana amin’ny fitoriany amin’ny fahasahiana rehetra ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 28:31), na dia fahita ao amin’ny Asan’ny Apostoly aza ny fahasahiana. Manondro fifanakalozana hafatra tamin’i Filipy ny Filipiana, izay nolazain’i Paley fa naharitra ela. Milaza ny Asan’ny Apostoly fa nino ny mpitsidika sasany tany Roma (Asan’ny Apostoly 28:24), nefa tsy manonona anarana; manonona olona iray niova finoana nandritra ny fitanana ny Filemona, dia andevo iray, nefa tsy milaza hoe taiza.

Famakiana hafa

• Ny fomba nahatongavan’i Onesimosy. Noheverin’i Lightfoot fa andevo nandositra niafina tany Roma i Onesimosy ka nihaona tamin’i Paoly tany; i Lampe sy Rapske kosa nilaza fa nitady an’i Paoly izy mba hanelanelana azy amin’ny tompony. Samy mifanaraka amin’izay fitanana namela mpitsidika ireo hevitra ireo.
• Fahita, fa tsy manokana. Ara-dalàna ny fitsidihan’ny namana tamin’ny fitanana romana, ka ny fahafahana manatona dia mampiseho fa samy manoritsoritra fitanana azo inoana ireo loharano, fa tsy hoe nandritra ilay fitanana tantarain’ny Asan’ny Apostoly no nanoratana ireo taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7 (Philippians), No. V ↗

Ny taratasy: Mampifandray ny fijaliana sy ny fatoran’i Paoly amin’ny fanambarana ny zava-miafina momba an’i Kristy eo amin’ny jentilisa ny Kolosiana; miantso azy ho gadran’i Kristy noho ny jentilisa ny Efesiana ary milaza fa nandrava ny rindrina nampisaraka i Kristy.

Asan’ny Apostoly: Nisambotra an’i Paoly ireo Jiosy avy tao Asia noho ny filazana fa nampiditra Grika tao amin’ny tempoly izy; nirohotra ny vahoaka rehefa nandre ny fanirahany ho any amin’ny jentilisa; teo anatrehan’i Agripa dia nilaza izy fa nosamborina koa noho ny fitoriana tamin’ny jentilisa.

Nilaza i Paley fa tsy ny fitoriana an’i Kristy no omen’ireo taratasy ireo ho anton’ny fanagadrana an’i Paoly, fa ny fandraisana ny jentilisa tsy eo ambanin’ny Lalàna, ilay olana tao ambadiky ny korontana tany Jerosalema izay nanomboka ny fitanana azy. Novakin’i J. Armitage Robinson ho fefin’ny tempoly ilay rindrina nampisaraka, famantarana ivelany ny fanavahana nataon’ny Lalàna, izay nolazaina fa nampidirana an’i Trofimo tany an-dafin’izy io. Tsy manonona ny tempoly na ny fisamborana mihitsy ireo taratasy, tsy mandeha ilay rohy raha avy amin’ny fanagadrana taloha kokoa izy ireo, ary ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia milaza koa i Paoly fa tsaraina noho ny fitsanganana amin’ny maty izy ary voafatotra noho ny fanantenan’Israely.

Famakiana hafa

• Tsy misy fanondroana ny tempoly. Ny Efesiana mihitsy no manonona izay nofoanana, dia ny fifankahalana sy ny lalàn’ny didy, ka mety ho ny Lalàna ho sakana, na sary ankapobeny, ilay rindrina, tsy misy fanondroana ny tempoly na ny fisamborana an’i Paoly.
• Lohahevitra fa tsy fifanandrifiana. Mamakivaky ny taratasin’i Paoly rehetra ny asa fitoriana ho an’ny jentilisa, ary manam-pahaizana maro no mihevitra ny Efesiana, angamba ny Kolosiana koa, ho asan’ny mpanara-dia tatỳ aoriana nahalala ny tantarany; mety ho nokendrena àry ilay fifanarahana, fa tsy kisendrasendra.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VIII (Colossians), No. I ↗

Ny taratasy: Hitondra ny vaovaon’i Paoly ho an’ny mpamaky ny Efesiana sy Kolosiana i Tykiko, miara-dia amin’i Onesimosy; milaza ny 2 Timoty fa nalefan’i Paoly ho any Efesosy izy; ny Titosy dia manonona azy ho anisan’ny mety hisolo toerana any Kreta.

Asan’ny Apostoly: Ny Asan’ny Apostoly dia mitanisa an’i Tykiko miaraka amin’i Trofimo ho lehilahy avy any Asia nanaraka an’i Paoly niverina avy tany Gresy; niandry azy tany Troasy izy ireo. Tsy manome iraka hataony ny Asan’ny Apostoly ary tsy manonona azy intsony.

Tsy manazava ny iray ny loharano iray hafa: tsy manonona ny iraka nataony mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ary tsy milaza ny fiaviany ny taratasy. Na izany aza, mety tsara ny lehilahy iray avy amin’ilay faritany ho mpitondra hafatra ho any Efesosy, Kolosy ary ireo manodidina azy. Hitan’i Paley tamin’ireo fanamarihana mitovy ireo fa i Tykiko no nitondra ireo taratasy roa; nanampy i J. Armitage Robinson fa mety ho solontenan’ny fiangonana nankany Jerosalema i Tykiko avy any Asia ao amin’ny Asan’ny Apostoly, izay ametrahan’ny Asan’ny Apostoly an’i Trofimo. Tena misy ilay fifamenoana, saingy voafetra.

Famakiana hafa

• Vavolombelona iray, fa tsy roa. Mamerina saika teny isaky ny teny ny Kolosiana 4:7–8 ny Efesiana 6:21–22. Ho an’i Paley, ilay mpitondra hafatra iombonana no nanazava ny fitovian’ireo taratasy; manam-pahaizana maro kosa no mihevitra fa mpanoratra tatỳ aoriana no naka tahaka ny Kolosiana, ka vavolombelona iray ihany ireo fanamarihana.
• Taratasy iadian-kevitra. Iadian-kevitra avokoa ny mpanoratra ny Kolosiana, Efesiana, 2 Timoty ary Titosy. Mety ho nampiseho an’i Tykiko, lehilahy avy any Asia, ho iraka miharihary ho any Asia ny mpanoratra tatỳ aoriana nahalala ny Asan’ny Apostoly, ka ho fifanarahana niniana natao izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VI (Ephesians), No. I ↗

Ny taratasy: Mandefa fiarahabana avy amin’i Aristarko ny Kolosiana, milaza azy ho mpiara-migadra amin’i Paoly sy iray amin’ireo mpiara-miasa vitsy aminy teraka Jiosy; tanisain’ny Filemona ho mpiara-miasa izy, fa i Epafra kosa no omeny ny anarana hoe mpiara-migadra.

Asan’ny Apostoly: I Aristarko, lehilahy avy any Makedonia sady avy any Tesalonika, dia nosamborina tao amin’ny korontana tany Efesosy, nanaraka ny antokon’i Paoly nankany Jerosalema, ary niakatra an-tsambo niaraka tamin’i Paoly voafonja tamin’ny sambo ho any amin’ny morontsirak’i Asia.

Apetraky ny Asan’ny Apostoly miaraka amin’i Paoly any Efesosy sy amin’ny dia an-dranomasina avy any Kaisaria i Aristarko, ka mifanaraka amin’izay toerana rehetra atolotra ho nanoratana ny taratasy tamin’ny fitanana izy. Nihevitra i Paley fa tonga tany Roma i Aristarko, ary nanaiky fa afaka naka ilay anarana tao amin’ny Asan’ny Apostoly ny mpanao hosoka; nomarihiny anefa fa manampy an’i Marka sy Josto mpiara-miasa amin’i Paoly ny Kolosiana, nefa tsy entin’ny Asan’ny Apostoly any Roma izy ireo, ary ny Filemona manome ilay anarana hoe mpiara-migadra amin’olon-kafa, ka tsy mifampaka tahaka ireo lisitra roa. Efa nampifandray ilay dia an-dranomasina tamin’ny Kolosiana i Eusèbe.

Famakiana hafa

• Voafonja amin’ny heviny ahoana?. Tsy milaza mihitsy ny Asan’ny Apostoly fa nosamborina i Aristarko. Mety hidika ilay anarana fa nisafidy hiara-tazonina amin’i Paoly izy, na hahatsiaro fanagadrana teo aloha, na ho sarin-teny; nihevitra i Lightfoot fa niala tamin’ilay sambo tany Myra izy ary nihaona indray tamin’i Paoly tany Roma tatỳ aoriana.
• Lisitra nalaina tao amin’ny Filemona. Ireo manam-pahaizana mihevitra fa nosoratana taorian’i Paoly ny Kolosiana, toa an’i Eduard Lohse, dia mihevitra fa avy amin’ny lisitry ny Filemona ny fiarahabana ao aminy, ka vavolombelona iray ireo taratasy; mety hitahiry fahatsiarovana hafa momba ny naman’i Paoly kosa ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VIII (Colossians), No. II ↗
• William Paley, Horae Paulinae — Chapter XIV (Philemon), No. II ↗
• Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 2.22.1 ↗

Ny taratasy: Mandefa fiarahabana i Marka, iray amin’ireo mpiara-miasa vitsy amin’i Paoly teraka Jiosy izay mampahery azy; ny Filemona dia mitanisa azy ho mpiara-miasa; mangataka amin’i Timoty ny 2 Timoty hitondra azy, satria ilaina amin’ny fanompoana izy.

Asan’ny Apostoly: Nanampy an’i Barnabasy sy Saoly i Jaona Marka, saingy nandao azy ireo tany Perga; nandà tsy hitondra azy indray i Paoly satria tsy niaraka tamin’izy ireo tamin’ilay asa izy, ka nisaraka tamin’i Barnabasy.

Raha iaraha-mamaky ireo loharano, dia manondro fampihavanana tamin’ny fotoana tsy fantatra teo anelanelan’ny Asan’ny Apostoly 15 sy ny taratasy tamin’ny fitanana. Ny Kolosiana dia manonona toromarika teo aloha handraisana tsara an’i Marka, ary noraisin’i Lightfoot ho natao hamafana ny lasa tsy nahafaly ireo fanolorana azy tamim-pitandremana. Sady tsy manazava ilay fiovana no tsy manisy firesahana an’ilay fifandirana ny taratasy, zavatra mety ho nataon’ny mpanoratra nandravaka ny Asan’ny Apostoly. Miankina amin’ny Kolosiana ilay fifandraisana, satria io no milaza fa zanak’olo-mpiray tam-po amin’i Barnabasy io Marka io, eo amin’ireo namana ireo ihany izay mandefa fiarahabana ao amin’ny Filemona.

Famakiana hafa

• Anarana fahita. Anisan’ny anarana romana fahita indrindra i Marcus. Raha tsy misy ny Kolosiana 4:10, izay iadian-kevitra ny mpanoratra azy, dia tsy voatery ho i Jaona Marka ilay Marka ao amin’ny Filemona, ka lasa fanarenana avy amin’ny loharano ilay fampihavanana.
• Fahatsiarovana tatỳ aoriana. Betsaka no mihevitra fa nosoratana taorian’i Paoly ny 2 Timoty, ka mety haneho ny fahatsiarovan’ny fiangonana tatỳ aoriana an’i Marka tafaverina ilay fangatahana azy amim-pitiavana, fa tsy ho tenin’i Paoly mihitsy; ny Filemona ihany no tsy iadian-kevitra.

Ny taratasy: Mandefa fiarahabana i Lioka, ilay mpitsabo malala, voatanisa aorian’ireo mpiara-miasa teraka Jiosy; antsoin’ny Filemona ho mpiara-miasa izy; milaza ny 2 Timoty fa i Lioka irery sisa no miaraka amin’i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Tsy milaza anaran’ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly, saingy miara-dalana amin’i Paoly any Troasy sy Filipy ny fitantarany amin’ny olona voalohany, miverina any Filipy taona maro tatỳ aoriana, ary mitohy hatrany Jerosalema sy avy any Kaisaria ho any Roma.

Raha i Lioka ilay mpitantara, dia apetraky ny Asan’ny Apostoly miaraka amin’i Paoly izy amin’ireo dia miafara amin’ny fitanana any Kaisaria sy Roma. Tsy hita ao amin’ireo toko momba an’i Efesosy ny olona voalohany, nefa tsy hita koa amin’ny fitanana tany Kaisaria mihitsy, ka kely ihany no anohanan’izany fahanginana izany ny toerana tany Roma. Nanampy tamim-pitandremana i Paley fa manondro ny Kolosiana hoe jentilisa i Lioka, ary toy ny fanamarihan’olona avy any ivelany ilay teny an-tsisiny momba an’i Akeldama amin’ny fiteny teo an-toerana, na dia afaka nanoratra izany koa aza ny Jiosy miteny Grika.

Famakiana hafa

• Fampitoviana mihodinkodina. Ny lovantsofina fa i Lioka no nanoratra ny Asan’ny Apostoly dia notsoahina tamin’ireo taratasy ireo ny ampahany; efa nanao izany tohan-kevitra izany avy amin’izy ireo i Irénée, ka mety hamerina io fanatsoahana io ilay fifanarahana fa tsy hanamarina azy amin’ny porofo mahaleo tena.
• Loharano na fomba fanoratra. Ny mpitsikera dia mandray ny olona voalohany ho loharanom-pitantarana dia nampidirina, na, miaraka amin’i Vernon K. Robbins, ho fomba fanoratra momba ny dia an-dranomasina; nefa mahakasika zava-nitranga an-tanety any Filipy sy Jerosalema koa izy io, izay tsy dia voazavan’ilay hevitra momba ny fomba fanoratra.

Loharano

• Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.14.1 ↗
• Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 3.4.7 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — Chapter VIII (Colossians), No. III ↗

Ny taratasy: Ren’i Paoly ny finoan’izy ireo; i Epafra, mpampianatra azy ireo, dia mikely aina ho an’i Laodikia sy Hierapolia; miezaka ho azy ireo sy ho an’izay rehetra tsy mbola nahita azy i Paoly; i Filemona dia ananan’i Paoly trosa hatramin’ny tenany mihitsy.

Asan’ny Apostoly: Tsy mitatitra fitsidihana an’i Kolosy ny Asan’ny Apostoly. Voasakana tsy hiteny tany Asia i Paoly indray mandeha, tatỳ aoriana namakivaky ny afovoan-tany ho any Efesosy, ary nampiely ny teny manerana an’i Asia ny roa taona nijanonany tao.

Ny Asan’ny Apostoly dia manome ny toe-javatra: foibe naharitra tany Efesosy, izay nitaran’ny heriny nanerana ny faritany ka na i Demetrio aza nitaraina momba izany; ny Kolosiana kosa manome ohatra iray: fiangonana naorin’ny mpiara-miasa teratany teo an-toerana. Samy nanatsoaka hevitra i Lightfoot sy Ramsay fa tsy i Paoly mihitsy no nanorina ireo fiangonana tao amin’ny lohasahan’i Lykos. Nanatsoaka hevitra i Paley fa tany an-toeran-kafa i Paoly no nampibebaka an’i Filemona; i Efesosy no vinavina mora raisina indrindra. Ankapobeny ilay fifanarahana fa tsy fifanandrifiana tsy niniana natao: mety amin’izay fiangonana rehetra ao amin’ilay faritany ny famintinan’ny Asan’ny Apostoly ny fielezana manerana an’i Asia.

Famakiana hafa

• Fitsidihana tsy voarakitra. I Théodoret sy ny mpitsikera sasany tatỳ aoriana dia namaky ny Kolosiana 2:1 ho fanavahana ireo Kolosiana amin’ireo mbola tsy nahita an’i Paoly. Amin’izany famakiana izany, ary satria mifantina izay tantarainy ny Asan’ny Apostoly, dia mbola mety hisy fitsidihana tsy voarakitra tamin’ireo lalana namakivaky ny afovoan-tany.
• Taratasy iadian-kevitra. Raha nosoratana taorian’i Paoly ny Kolosiana, dia mety ho famoronana ara-literatiora avy amin’ireo anarana ao amin’ny Filemona ny sarin’ilay fiangonana naorin’i Epafra; amin’izay dia ny Asan’ny Apostoly irery no iorenan’ilay toe-javatra tany Efesosy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter XIV (Philemon), No. III ↗

Ny taratasy: Mandanjalanja ny fiainana sy ny fahafatesana i Paoly, manantena ny mbola hijanona sy hahita indray ny Filipiana ary ho tonga tsy ho ela; mangataka trano ipetrahana amin’i Filemona izy, manantena ny haverina any amin’izy ireo.

Asan’ny Apostoly: I Lysia, Festo ary ny antokon’i Agripa dia tsy mahita antony mendrika fahafatesana; milaza i Agripa fa azo nafahana i Paoly raha tsy noho ny fampakarany ny raharahany; milaza i Paoly fa te hanafaka azy ny romana.

Raha tany Kaisaria na Roma ilay toe-javatra, dia mifanaraka amin’ny sarin’ny fitsarana ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny fanantenan’ireo taratasy, na dia tsy manonona mihitsy ny hevitr’ireo manam-pahefana aza izy ireo ary mampiorina ny fanantenany amin’ny vavaka. Nomarihin’i Paley fa manantena fanafahana ireo taratasy ireo fa ny 2 Timoty kosa manantena fahafatesana, ary heverin’ny Filipiana fa akaiky ny fanapahan-kevitra.

Famakiana hafa

• Fanagadrana tany Efesosy. Raha avy amin’ny fanagadrana tany Efesosy, izay tsy voarakitry ny Asan’ny Apostoly, ny Filipiana sy Filemona, dia talohan’ny Asan’ny Apostoly 20:1 ilay fanafahana nantenaina. Tononina hanohanana izany ny fangatahan’i Filemona hipetraka any Kolosy akaiky, sy ny fikasan’ny Romana handeha avy any Roma ho any Espaina.
• Tsy vokatra ny fanantenana. Tsy nahafaka an’i Paoly teo ambany fahefan’i Feliksa na Festo ireo hevitra nankasitraka azy, ary mety hanasongadina ireo didy romana milaza tsy fananan-tsiny ny Asan’ny Apostoly ho fiarovany hevitra; samy tsy mampiseho fa nafahana izy na ny fanantenan’ireo taratasy na ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 12, no. 1 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7, no. 5 ↗

Ny taratasy: Miarahaba fiangonana amin’ny trano voatonona i Paoly ary nanao batisa ny ankohonan’i Stefanasy; ny Titosy dia mitaky ny hinoan’ny zanaky ny loholona, mampitandrina ny amin’ny mpampianatra manakorontana ankohonana manontolo, ary manoro vondrona araka ny taona sy ny toerana misy azy.

Asan’ny Apostoly: Mivory an-trano any Jerosalema ny mpino, anisan’izany ny tranon’i Maria renin’i Marka; i Kornelio, Lydia, ilay mpiambina ny fonja ary Krispo dia voavonjy na atao batisa miaraka amin’ny ankohonany; mampianatra isan-trano any Efesosy i Paoly.

Tsy misy toa mifampaka tahaka ireo lahatsoratra roa. Tsy voatonona ao amin’ny taratasy i Lydia, ilay mpiambina ny fonja ary Josto ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ary tsy hita ao amin’ny Asan’ny Apostoly ireo mpampiantrano iantefan’ny Filemona sy Kolosiana. Anarana roa no mampifandray azy roa: mampiantrano an’i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly i Priska sy Akyla ary mandray fiangonana ao amin’ny taratasy; mino miaraka amin’ny ankohonany ao amin’ny Asan’ny Apostoly i Krispo ary ataon’i Paoly batisa ao amin’ny 1 Korintiana. Manampy antsipiriany ny Filemona: i Onesimosy, andevo tao amin’ny ankohonan’ny mpino, dia tsy lasa mpino raha tsy tamin’ny alalan’i Paoly voatazona. Misy lanjany voafetra ny lamina iombonana.

Famakiana hafa

• Iza no tao amin’ny ankohonana. Adihevitra efa ela eo amin’ny antokom-pivavahana ny hoe tafiditra tamin’ny batisan’ny ankohonana ve ny zazakely (manohana i Jeremias, manohitra i Aland). Ny lahatsoratra dia mampiseho ankohonana miara-mandray anjara, fa tsy hoe iza no tao anatiny.
• Fandaminam-piangonana tatỳ aoriana. Mety haneho fandaminam-piangonana efa tafapetraka tatỳ aoriana ny toromarika momba ny ankohonana ao amin’ny Titosy raha taorian’i Paoly ireo taratasy pastoraly; ny fiangonana an-trano ao amin’ny Romana, 1 Korintiana ary Filemona dia mbola mampiseho fa efa tany am-boalohany ilay lamina.

Ny taratasy: Ny 1 Timoty dia miatrika ireo mitady ho mpampianatra ny Lalàna, angano ary fitsipika mifady zavatra any Efesosy; ny 2 Timoty manonona an’i Hymeneo sy Fileto, izay milaza fa efa lasa ny fitsanganana amin’ny maty, ary milaza fa nandao an’i Paoly ny olona rehetra tany Asia.

Asan’ny Apostoly: Miantso ireo loholona avy any Efesosy i Paoly, miantso azy ireo koa hoe mpitandrina, mandidy azy ireo hiandry ny andian’ondry, milaza mialoha amboadia avy any ivelany sy mpampianatra mampivily ny marina avy ao anatiny, ary mampahatsiahy ny fampitandremana nandritra ny telo taona.

Ara-lohahevitra ilay fifandraisana: tsy manonona na iza na iza amin’ireo mpanohitra ao amin’ny taratasy ny Asan’ny Apostoly, ary tsy mitanisa ilay kabary mihitsy ny taratasy. Na izany aza, mifanaraka amin’ny fampitandremana fa hisy hitsangana avy amin’ireo loholona ihany ny fitsipiky ny 1 Timoty momba ny fiampangana loholona, ary ny Asan’ny Apostoly, toy ny Titosy 1:5–7, dia miantso ireo olona ireo ihany hoe loholona sy mpitandrina. Koa satria mampiseho mazava filazana mialoha ny Asan’ny Apostoly, dia fifamenoana ilay fifandraisana fa tsy fifanandrifiana tsy niniana natao.

Famakiana hafa

• Nosoratana tamin’ny fahalalana ny zava-nitranga tatỳ aoriana. Raha samy avy any Asia taorian’i Paoly ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy pastoraly, dia mety ho noforonina tamin’ny fahalalana ny zava-nitranga tatỳ aoriana ilay kabary, ka samy maneho toe-javatra iray izy roa fa tsy filazana mialoha sy fahatanterahana (Pervo).
• Ny ahiahin’i Paoly manokana. Hitan’i Walton fa akaiky ny 1 Tesaloniana ny sarin’i Paoly ao amin’ilay kabary, ka manondro fa nahalala lovantsofina marina momba an’i Paoly i Lioka; ary ao amin’ny Romana 16:17–18 i Paoly mihitsy no mampitandrina fiangonana amin’ny mpampianatra mampisara-bazana, ka mety hamerina ny ahiahiny manokana ilay fampitandremana.

Ny taratasy: Milaza ny 1 Timoty fa vaky finoana i Hymeneo sy Aleksandra ary natolotra an’i Satana mba hianatra tsy hiteny ratsy; mampitandrina ny 2 Timoty amin’i Aleksandra mpanefy varahina, izay nanisy ratsy be an’i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Nandritra ny korontana naterak’i Demetrio mpanefy volafotsy, dia nasain’ny Jiosy nandroso ny lehilahy iray atao hoe Aleksandra; nanofahofa tanana izy mba hiaro tena, saingy notabatabaina rehefa fantatra fa Jiosy.

Raha olona iray izy ireo, dia manampy asa fanefena metaly mifanaraka amin’ny korontan’ny mpanao asa tanana ny 2 Timoty, sy fankahalana tsy asehon’ny Asan’ny Apostoly mihitsy. Saingy tsy milaza mihitsy ny 2 Timoty hoe taiza ilay mpanefy varahina, ary mety hanondro fa tany an-toeran-kafa i Timoty ny fandefasany an’i Tykiko ho any Efesosy. Tsy manome asa an’ilay Aleksandra ao aminy ny Asan’ny Apostoly ary mamela ny fikasany ho tsy mazava; mety ho nasain’ny fiarahamonina Jiosy nandroso izy mba hanavahana ny tenany amin’i Paoly. Manonona an’i Aleksandra tao amin’ny faribolan’ny mpisoronabe koa ny Asan’ny Apostoly. Tsy voatery ho olona iray koa ireo Aleksandra ao amin’ny taratasy roa. Fifandraisana azo heverina ihany no betsaka indrindra.

Famakiana hafa

• Mpanohitra iray tany Efesosy. Mamela ny hahatonga ilay mpanefy varahina ho ilay Aleksandra ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny lahatsoratra: mpanao metaly Jiosy tany Efesosy izay nanomboka ny fanoherany an’i Paoly nandritra ny korontana. Tsy misy mitaky izany.
• Olona tsy mifandray. Tena fahita ny anarana hoe Aleksandra; mety tsy hifandray ilay olona na ireo olona mitondra io anarana io ao amin’ny taratasy sy ilay Jiosy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 19, ka tsy hisy fifandraisana mihitsy.

Ny taratasy: Tsy maintsy manohana ny mpitondratena ao aminy ny fianakaviana; ny mpitondratena irery tsy misy mpiahy, enimpolo taona fara fahakeliny, nanambady lehilahy iray ihany ary fantatra amin’ny asa tsara ihany no raisin’ny fiangonana ao amin’ny lisitra; tokony hanambady indray ny mpitondratena tanora.

Asan’ny Apostoly: Natao tsirambina tamin’ny fanompoana isan’andro tany Jerosalema ny mpitondratena miteny Grika, ka lehilahy fito no nofidina sy notendrena; tany Jopa dia nitomany an’i Dorkasy, mpianatra iray fantatra amin’ny asa tsara, ny mpitondratena.

Nomarihin’i Paley fa manonona tampoka ny fandraisana ao amin’ny lisitra ny 1 Timoty, toy ny zavatra efa fantatry ny mpamaky, ary noheveriny fa tsy nindrana tamin’ny Asan’ny Apostoly ilay taratasy. Tena misy ilay fifanarahana nefa voafetra, satria efa adidy Jiosy hatry ny ela ny fikarakarana mpitondratena. Ny Asan’ny Apostoly 9 dia manonona ny mpitondratena ho vondrona manokana miaraka amin’ny olona masina. Tsy miantso ireo fito hoe diakona mihitsy ny Asan’ny Apostoly, na dia milazalaza ny asany amin’ny teny mifandray amin’ny fanompoana aza; lovantsofina tatỳ aoriana, voamarin’i Irénée tokony ho 180 taor. J.K., ny fampitoviana azy ireo amin’ireo mpanompo, na diakona, ao amin’ny 1 Timoty 3.

Famakiana hafa

• Sokajin’ny mpitondratena tatỳ aoriana. Ireo manam-pahaizana mametraka ny 1 Timoty aorian’i Paoly dia mandray ireo mpitondratena ao amin’ny lisitra, misy fetra amin’ny taona sy fanomezan-toky, ho sokajy voalamina kokoa, ka fomba fanao nitohy am-polony taona no asehon’ilay fifanarahana fa tsy porofo avy tamin’ny androm-piainan’i Paoly.
• Lisitry ny fanampiana, fa tsy andraikitra. Ny hafa mandray ny 1 Timoty 5 ho lisitry ny mpitondratena mahantra tohanan’ny fiangonana, voavolavolan’ny zavatra andrasan’ny romana amin’ny fianakaviana hamelona ny ao aminy, fa tsy andraikitra; amin’izany fomba fijery izany, dia manitatra ny fanampiana lazain’ny Asan’ny Apostoly izy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter 11 (First Epistle to Timothy), No. II ↗
• Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 1.26.3 ↗

Ny taratasy: Manantena ny Filipiana fa tsy nihazakazaka foana i Paoly, manaiky ny haidina ho fanatitra ary mikely aina ho amin’ny tanjona; ny 2 Timoty manambara fa efa nanomboka ilay fanatitra ary vita ny lalana hazakazaka.

Asan’ny Apostoly: Any Mileto dia tsinontsinona amin’i Paoly ny ainy raha oharina amin’ny famitana ny hazakazany sy ny fanompoany; any Kaisaria izy vonona ho faty; eo anatrehan’i Festo izy tsy mandà fahafatesana raha meloka.

Raha iaraha-mamaky ny Asan’ny Apostoly sy 2 Timoty, dia mampiseho fanapahan-kevitra iray avy amin’ny tendrony roa: fikasana hamita, avy eo filazana fa vita. An’i Paoly manokana ny sarin’ny fihazakazahana, araka ny asehon’ny 1 Korintiana 9, saingy tsy hita ao amin’ireo taratasiny tsy iadian-kevitra ilay anarana, ary ao amin’ny kabary omen’i Lioka an’i Paoly ny fampiasan’ny Asan’ny Apostoly azy roa, ny iray momba an’i Jaona Mpanao Batisa. Matetika no heverina ho tena maneho an’i Paoly indrindra ilay kabary tany Mileto, izay hany kabariny ho an’ny Kristiana ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Fanapahan-kevitra tanteraka. Raha an’i Paoly ny 2 Timoty, dia mampiseho azy tonga amin’ny fiafarana nekeny tany Mileto sy Kaisaria izany; ny sary iombonana dia maneho ny fomba fiteniny manokana, tsaroan’ilay namana mitantara ny fitsidihana an’i Mileto amin’ny hoe ‘izahay’.
• Sary iombonana. Ireo mahita tanana iray ao ambadiky ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy ho an’i Timoty sy Titosy, na lovantsofina tatỳ aoriana manandratra an’i Paoly ho maritiora, dia mamaky ilay fifanarahana ho sary iombonana, fa tsy fanamarinana mahaleo tena ny andro farany niainany.

Ny taratasy: Mety hijanona na handany ririnina any Korinto i Paoly, efa nanapa-kevitra handany ririnina any Nikopolisy ary miantso an’i Titosy ho any, sady mamporisika an’i Timoty ho tonga alohan’ny ririnina.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny telo volana tany Gresy, dia niainga an-tsambo avy any Filipy i Paoly taorian’ny fety fihinanana mofo tsy misy masirasira; ho any Roma, dia tandindomin-doza taorian’ny fifadian-kanina ny sambony, mitady seranana handaniana ririnina, ary mandany ririnina any Malta izy ireo.

Ataon’ny Asan’ny Apostoly mivaingana ireo fetra ateraky ny vanim-potoana efa heverin’ny taratasy ho fantatra: ny fifadian-kanina, seranana tsy mety, sambo miato mandritra ny ririnina any Malta. Azo inoana fa mifanaraka amin’ny fanantenana handany ririnina any Korinto ireo telo volana tany Gresy talohan’ny niaingan’i Paoly an-tsambo avy any Filipy taorian’ny fety fihinanana mofo tsy misy masirasira, na dia samy tsy tononin’ny Asan’ny Apostoly aza ny ririnina sy i Korinto. Nampitovin’i Paley tamin’ilay tanàna malaza indrindra mitondra izany anarana izany, any Epira akaikin’i Actium, i Nikopolisy, ary nolaviny ilay fanamarihana famaranana tatỳ aoriana izay mametraka ny fanoratana ny Titosy ho avy any amin’ilay Nikopolisy any Makedonia. Tsy misy ririnina tantarain’ny Asan’ny Apostoly lanina tao, na dia manjavozavo aza ny Asan’ny Apostoly 20:1–2.

Famakiana hafa

• Toe-javatra ankapobeny, fa tsy fanamafisana porofo. Fantatry ny besinimaro ny vanim-potoana fiondranana an-tsambo, ka ny fifanarahana momba ny dia amin’ny ririnina dia mampiseho fa samy maneho ny toe-javatra tena misy ao Mediteranea ireo lahatsoratra, fa tsy hoe manamarina ny zava-nitranga manokana ao amin’ny iray hafa ny iray.
• Ririnina tany Nikopolisy tao anatin’ny taona raketin’ny Asan’ny Apostoly. Noraisin’i P. N. Harrison ho fanamarihana tena izy avy amin’ireo dia tany Makedonia fintinin’ny Asan’ny Apostoly 20:2 ny Titosy 3:12–15, rehefa mety ho nandroso nankany Ilyrikoma i Paoly (Romana 15:19) ary nikasa handany ririnina tany Nikopolisy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. XIII (Epistle to Titus), No. II, on Nicopolis ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. XV (Subscriptions of the Epistles), No. VI ↗

Ny taratasy: Tsy maintsy mampangina ireo mpamitaka any Kreta i Titosy, indrindra ireo mpampianatra ao amin’ny antokon’ny famorana izay manakorontana fianakaviana manontolo hitadiavam-bola, ary miaro ny mpino tsy hihaino angano Jiosy sy didin’olombelona.

Asan’ny Apostoly: Misy Kretana eo amin’ireo Jiosy avy amin’ny firenena rehetra mitoetra any Jerosalema amin’ny Pentekosta, izay mandre ireo mpianatra avy any Galilia miteny amin’ny fitenin’izy ireo.

Voafetra ilay fifanarahana ary tsy azo inoana fa nindramina: indray mandeha ny Asan’ny Apostoly no manonona Kretana, ao amin’ny lisitra, ary tsy manonona Pentekosta mihitsy ny Titosy. Taratasin’i Heroda Agripa I averin’i Philon no manisa an’i Kreta ho isan’ny nosy feno fonenana Jiosy (Embassy to Gaius 282); i Flavio Josefa manonona ny Jiosy tany Kreta, nohararaotin’ny olona nitaky ny ho mpanjaka (Jewish War 2.103), sy ny vadiny Jiosy izay nonina tany Kreta (Life 427). Koa samy mihevitra ireo lahatsoratra roa fa misy tena endrik’ilay nosy izany. Tsy voarakitra ny fomba nipoiran’ny fiangonana tao amin’ireo tanànany.

Famakiana hafa

• Ankapobeny loatra hanamafisana porofo. Niely nanerana ny faritra atsinanan’i Mediteranea ny fiarahamonina Jiosy, ka azon’ny mpanoratra rehetra heverina fa nisy Jiosy tany Kreta; mampiseho toe-javatra azo inoana ilay fifanarahana, fa tsy hoe nahalala zava-nitranga manokana tany Kreta ny iray amin’ireo lahatsoratra.
• Mpanohitra tao anatin’ny fiangonana. Mety ho mpino Jiosy na mpampianatra mampanaraka ny fanao Jiosy ao anatin’ireo fiangonana ilay antokon’ny famorana ao amin’ny Titosy, fa tsy ny synagoga; mbola manondro faka Jiosy ao amin’ilay nosy izany, nefa tsy milaza na inona na inona momba ny Pentekosta.

Ny taratasy: Mitanisa ny fitsarana henjana nataon’ny mpaminany Kretana iray momba ny vahoakany i Paoly, manamafy fa marina izany ary milaza amin’i Titosy hananatra azy ireo mafy mba ho salama amin’ny finoana.

Asan’ny Apostoly: Rehefa miteny ao amin’ny Areopago i Paoly, dia manohana ny filazany fa taranak’Andriamanitra ny olombelona amin’ny teny izay lazainy fa avy amin’ny sasany amin’ireo poety an’ny mpihaino azy ihany.

Fahazarana no iombonan’ireo lahatsoratra, fa tsy teny. Nilaza i Paley fa tsy misy mpanoratra hafa ao amin’ny Testamenta Vaovao mampiasa fijoroana vavolombelon’ny mpanompo sampy, fa manao izany indray i Paoly ao amin’ny 1 Korintiana 15:33, fa ho nantsoin’ny mpaka tahaka naka tao amin’ny Asan’ny Apostoly hoe poety i Epimenides fa tsy mpaminany, ary, satria tsy manonona an’i Titosy mihitsy ny Asan’ny Apostoly, dia tsy nindrana tamin’ilay taratasy i Lioka. Mety ho niely ho ohabolana ilay andalana avy amin’i Menander ao amin’ny 1 Korintiana. Mety ho noforonin’i Lioka ilay kabary tao amin’ny Areopago, ary afaka nahafantatra ny Asan’ny Apostoly 17 ny mpanoratra ny Titosy tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

• Kabary sy sarin’i Lioka. Manaraka an’i Martin Dibelius, manam-pahaizana maro no mandray ny ankamaroan’ilay kabary tao amin’ny Areopago ho noforonin’i Lioka; amin’izay dia mampiseho ny fomba nanehoan’i Lioka an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly 17 ary tsy manome porofo mahaleo tena momba ny fomba fanaon’i Paoly mihitsy.
• Tononkalo Kretana iray ao ambadik’izy roa. Nilaza i J. Rendel Harris, niainga tamin’ny lovantsofina fanazavana amin’ny teny siriaka, fa avy amin’i Epimenides koa ny fehezanteny voalohany ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:28, ka samy haka amin’ny tononkalo Kretana iray ireo lahatsoratra roa; iadian-kevitra izany fanondroana mpanoratra izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. XIII (Epistle to Titus), No. I ↗
• Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Stromata 1.14 ↗
• Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Stromata 1.19 ↗

Ny taratasy: Tokony hanaiky ny mpitondra ny mpino, tsy hanaratsy olona ary hitondra tena mba tsy hitenenan-dratsy ny tenin’Andriamanitra ary tsy hahitan’ny mpanohitra antony hitsikerana; ampiorenin’ny Romana amin’ny fandaminan’Andriamanitra ny fanekena.

Asan’ny Apostoly: Tsy mahita heloka amin’i Paoly na ny namany i Galiona, ny mpitantsoratry ny tanànan’i Efesosy, i Lysia, Festo ary Agripa; i Paoly, voateny mafy noho ny naniratsirany ny mpisoronabe, dia mitanisa ny lalàna mandrara ny fanevatevana mpitondra.

Ahiahy iray no ihaonan’ireo lahatsoratra, fa tsy teny: aza manome antony marina hitarainan’ny manam-pahefana, ary ny Asan’ny Apostoly mampiseho manam-pahefana maromaro tsy mahita izany. Tsy manandratra ny manam-pahefana hatrany ny Asan’ny Apostoly: mikapoka an’i Paoly sy Silasy ireo mpitsara tany Filipy alohan’ny hitakiany ny zony amin’ny maha-olom-pirenena romana azy (Asan’ny Apostoly 16:22–23, 37), i Feliksa mitazona azy mifatotra mba hahazoana sitraka (Asan’ny Apostoly 24:26–27), ary miampanga ny mpino ho manohitra an’i Kaisara ny mpanohitra (Asan’ny Apostoly 17:6–7). Mametraka ilay lohahevitra ao amin’ny taratasy tsy iadian-kevitra ny Romana 13, ary ny 1 Petera 2:13–17 mampiseho fampianarana mitovy ivelan’i Paoly.

Famakiana hafa

• Fiarovan-kevitra tatỳ aoriana. Manaraka an’i Hans Conzelmann, maro no mamaky ny Asan’ny Apostoly ho mampiseho ny fivavahana Kristiana ho tsy mampidi-doza ara-politika amin’i Roma, ary i Dibelius sy Conzelmann nahita ireo taratasy pastoraly ho mankasitraka ny fitondran-tenan’ny olom-pirenena milamina; amin’izany fomba fijery izany, samy maneho ny ahiahin’ny taranaka tatỳ aoriana izy roa.
• Mpanoratra iray ao ambadik’izy roa. Nilaza i S. G. Wilson fa i Lioka no nanoratra ireo taratasy pastoraly, ary i C. F. D. Moule fa i Lioka no namolavola azy ho an’i Paoly; na ahoana na ahoana, dia avy amin’ny tanana iray ilay fomba fijery iombonana, fa tsy avy amin’ny vavolombelona roa mahaleo tena.

Ny taratasy: Tsy avy amin’olombelona na tamin’ny alalany ny maha-apostoly an’i Paoly; tamin’ny fanambaran’i Jesosy Kristy no nahazoany ny Filazantsarany, fa tsy fampianaran’olombelona; taorian’ny niantsoana azy dia tsy nifampidinika avy hatrany tamin’olona izy.

Asan’ny Apostoly: Nirahina tamin’ny fahitana avy amin’ny Tompo i Ananiasy, ka namerina ny fahitan’i Saoly ary natao batisa i Saoly; ao amin’ny Asan’ny Apostoly 22:14–16 dia manambara ny fanirahana azy i Ananiasy. Ao amin’ny Asan’ny Apostoly 26:16–18, dia maniraka mivantana an’i Saoly i Jesosy.

Manamarika ireo mpampifanaraka fa ataon’ny Asan’ny Apostoly ho mpianatra eo an-toerana mankatò fahitana i Ananiasy, fa tsy apostoly na mpampianatra, ary manamafy ny fahaleovantena amin’ireo apostoly tany Jerosalema ny Galatiana. Tsy voatery hanome ny votoatin’ny Filazantsara ny fanasitranana sy ny batisa. Na izany aza, mametraka mpanelanelana olombelona amin’ny fanirahana an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy resahin’ny Galatiana mihitsy izany, ary esorin’ny Asan’ny Apostoly 26:16–18 izy; i Lioka mihitsy àry no nanovaova ny fitantarana. Azo atao ny mampifanaraka azy ireo, nefa mbola misy olana.

Famakiana hafa

• Tena fifanoherana. Mametraka an’i Paoly ao anatin’ny rojom-panelanelanan’olombelona ny Asan’ny Apostoly, amin’ny alalan’i Ananiasy, avy eo i Barnabasy sy ny apostoly, izay ahenan’ny Galatiana ny lanjany; mety maneho ny fikendren’i Lioka hampifandray an’i Paoly amin’ny fiangonana midadasika kokoa ilay sary asehony.
• Fandrafetana ara-literatiora. Samy hafa ireo fitantarana telo ao amin’ny Asan’ny Apostoly ihany, ary mety namolavola ny anjara asan’i Ananiasy hifanaraka amin’ny toe-javatra tsirairay i Lioka; raha izany dia mety mampiseho ny safidiny ara-pitantara kokoa noho ny tsy fifanarahana ara-tantara amin’i Paoly ilay fampitahana.

Ny taratasy: Nasain’ny manam-pahefana notendren’i Areta mpanjaka tany Damaskosy nambenana ny tanàna mba hisambotra an’i Paoly, izay nandositra tao anaty harona.

Asan’ny Apostoly: Nikasa ny hahafatesan’i Saoly ny Jiosy tany Damaskosy; nahalala izany izy raha niambina ny vavahady tsy an-kijanona izy ireo, ary namoaka azy ny mpianany.

Misy fomba azo ampifanarahana azy ireo: mety niara-niasa tamin’ny mpanohitra jiosy teo an-toerana ilay manam-pahefana nabateana, na noho ny fampirisihan’ireo no niasany; na mety samy manonona ny antoko zava-dehibe amin’ny tohan-keviny ny loharano tsirairay. Misy mandray ilay etnarka ho lehiben’ny vondrom-piarahamonina nabateana tao Damaskosy fa tsy mpitondra ny tanàna. Tsy misy amin’ireo lahatsoratra milaza izany rehetra izany. Raha afaka niasa tany Damaskosy ny manam-pahefan’i Areta IV, dia talohan’ny nahafatesan’ilay mpanjaka, tokony ho 40 taor. J.K., ilay fandosirana; tokony ho 36 taor. J.K. no tohanan’i Douglas Campbell.

Famakiana hafa

• Ny lohahevitr’i Lioka. Matetika ny Asan’ny Apostoly no mampiseho ny Jiosy ho mpanenjika an’i Paoly; mety nosoloin’i Lioka tamin’ny Jiosy mpiray tetika ilay manam-pahefan’ny mpanjaka, na avy tamin’ny loharanony izany na avy tamin’ny 2 Korintiana, ka ny zavatra hamafisin’i Lioka no asehon’ilay fahasamihafana.
• Iza no nifehy an’i Damaskosy?. Iadian-kevitra raha nifehy an’i Damaskosy i Nabatea tamin’izany. Raha tsy izany, dia angamba lehiben’ny vondrom-piarahamonina ilay etnarka na manam-pahefana niambina avy teny ivelany, ka sarotra kokoa ny mamaritra ny datin’ilay fandosirana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), No. II; 1850 Religious Tract Society edition ↗

Ny taratasy: Rehefa afaka telo taona, dia nandany dimy ambin’ny folo andro tany Jerosalema i Paoly mba hifankahalala amin’i Petera, tsy nahita apostoly hafa afa-tsy i Jakoba, nianiana ny amin’izany, ary mbola tsy fantatr’ireo fiangonana tany Jodia ny endriny.

Asan’ny Apostoly: Matahotra an’i Saoly ireo mpianatra mandra-pitondran’i Barnabasy azy tany amin’ny apostoly sy niantohany azy; avy eo dia nivezivezy malalaka tany Jerosalema i Saoly, nitory tamin’ny fahasahiana ary niady hevitra tamin’ny Jiosy miteny grika.

Vakin’ireo mpampifanaraka ho teny ankapobeny milaza maro, ho an’i Petera sy i Jakoba, ireo apostoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly; manamarika izy ireo fa mety hanazava ny tahotra mbola nisy ny tsy nahitana azy ela, ary mitanisa ny Asan’ny Apostoly 22:17–18, izay nilazana tamin’i Paoly mba hiala haingana tany Jerosalema, ho mifanaraka amin’ny fijanonana fohy. Nahita mpahay tantara nanoratra ankapobeny i Paley, ary i Paoly nanome ny antsipiriany. Nefa tsy manome anjara asa an’i Barnabasy ny Galatiana, manamafy amin’ny fianianana fa kely ny fifandraisana, ary milaza fa mbola tsy fantatr’ireo fiangonana tany Jodia ny endrik’i Paoly, fa ny Asan’ny Apostoly kosa mampiseho azy mitory amin’ny fahasahiana tany Jerosalema.

Famakiana hafa

• Ny sarin’olona asehon’i Lioka. Mampiseho hatrany ny Asan’ny Apostoly fa neken’i Jerosalema i Paoly, ary maneho izany lohahevitra izany ny fitantarany eto; amin’io fomba fijery io dia vavolombelona tsara kokoa ny fanambarana nianianan’i Paoly ao amin’ny Galatiana, ary manitatra ny fandraisan’ireo apostoly azy ny Asan’ny Apostoly.
• I Barnabasy ho mpanelanelana. Mety nandamina ny fihaonana tamin’i Petera sy i Jakoba i Barnabasy nefa tsy nanonona azy ny Galatiana, satria ny hametra ny fifandraisany tamin’ny apostoly no tanjon’i Paoly tao, fa tsy ny hitanisa ny mpanampy rehetra.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. 5 (Galatians), No. III; SPCK edition with notes by J. S. Howson ↗

Ny taratasy: Nandritra ireo taona tany Syria sy Kilikia, hoy i Paoly, dia mbola tsy fantatr’ireo fiangonana ao amin’i Kristy tany Jodia ny endriny; ny hany reny dia hoe mitory izao ilay mpanenjika azy taloha.

Asan’ny Apostoly: Manafika isan-trano ny fiangonana tany Jerosalema i Paoly, mitory amin’ny fahasahiana any Jerosalema taorian’ny fiovam-pinoany, ary milaza eo anatrehan’i Agripa fa nitory tany Jerosalema sy manerana an’i Jodia izy.

Mety ho fiangonana ivelan’i Jerosalema no tian’ny Galatiana 1:22 holazaina, ary ny fijanonana dimy ambin’ny folo andro niarahana indrindra tamin’i Petera dia tsy voatery hahatonga ny endrik’i Paoly ho fantatry ny maro; nanoso-kevitra i Paley fa namakivaky haingana an’i Jodia izy. Mamintina ny asany manontolo ny Asan’ny Apostoly 26:20. Ny tatitra fa mitory izao ilay mpanenjika azy taloha dia manondro fa nihevitra ny tenany ho niharan’ny fanenjehany ireo fiangonana ireo, mifanaraka amin’ny fielezana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 8:1. Na izany aza, asehon’ny Asan’ny Apostoly 9:28–29 ho fanompoana ampahibemaso tany Jerosalema izany, ary raha tsy ilay fitsidihana hitondra fanampiana tamin’ny mosary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:29–30 no ao amin’ny Galatiana 2:1, dia entin’ny Asan’ny Apostoly any Jodia indray i Paoly mandritra ireo taona raketin’ny Galatiana.

Famakiana hafa

• Fanenjehana tany ivelan’i Jerosalema. Mpitsikera sasany no mandray mivantana ny Galatiana 1:22: tsy fantatra tany Jodia i Paoly satria tany an-kafa no nanaovany fanenjehana, angamba tany amin’ny manodidina an’i Damaskosy, ary ny Asan’ny Apostoly no namindra izany ho any Jerosalema.
• Tsy fantatra amin’ny maha-mpino azy. Mety hidika ilay teny fa tsy mbola nihaona tamin’i Paoly ho mpiray finoana aminy ireo fiangonana tany Jodia. Nahafantatra ny momba azy ireo nampahoriny taloha, nefa vitsy no nahita azy taorian’ny fiovam-pinoany, ka tsy voatery hifanohitra ny Galatiana sy ny Asan’ny Apostoly 8:3.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. V, No. II, 4 (New York 1849 ed., p. 104) ↗

Ny taratasy: Miantso ny tenany hoe apostoly noho ny fiantsoan’Andriamanitra i Paoly, mampifandray izany amin’ny nahitany ny Tompo, manaiky fa misy tsy manaiky izany, ary toa manome ilay anaram-boninahitra ny hafa koa.

Asan’ny Apostoly: Manome efapolo andro nisian’ny fisehoana ho an’ny apostoly ny Asan’ny Apostoly, mametraka fepetra ho an’izay hisolo an’i Jodasy Iskariota izay tsy azon’i Paoly notanterahina, ary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14 ihany no iantsoany an’i Paoly sy i Barnabasy hoe apostoly.

Apetrak’i Paoly ao amin’ilay filaharana ahitana ny fisehoana tamin’i Kefasy, i Jakoba ary ny apostoly ny fihaonany manokana, na dia farany aza. Antsoin’ny Asan’ny Apostoly hoe fisehoana koa io fihaonana io, ary omeny an’i Paoly ny votoatin’ny fanirahana apostoly iray (Asan’ny Apostoly 26:16–18), nefa atokany indrindra ho an’ny Roambinifolo any Jerosalema ilay anaram-boninahitra. Ireo fampiasany azy indroa ho an’i Paoly dia mety hidika hoe iraky ny fiangonana tany Antiokia (Asan’ny Apostoly 13:1–3). Samy milaza ilay fihaonana iray izy roa; iadian-kevitra raha voambolana fotsiny ny fampiasana tery kokoa ataon’ny Asan’ny Apostoly, na fanasokajiana niniana natao.

Famakiana hafa

• Mametraka an’i Paoly ho ambanin’ny Roambinifolo i Lioka. Manam-pahaizana mpitsikera toa an’i Günter Klein no milaza fa hevitr’i Lioka manokana ny fampitoviana ny apostoly amin’ny Roambinifolo, ka mamela an’i Paoly ho vavolombelona fa tsy mitovy lenta amin’izy ireo, fanasokajiana toherin’ny taratasin’i Paoly (Galatiana 1:1).
• Hevitra mivelatra kokoa amin’ny hoe apostoly. Ny hafa, manaraka an’i J. B. Lightfoot, dia manamarika fa nampiasa ny teny hoe apostoly ho an’ny Roambinifolo sy ho an’ny misionera nirahina ny Kristiana tany am-boalohany, araka ny asehon’ny Asan’ny Apostoly 14 sy ny 1 Tesaloniana 2, ka tsy voatery handà ny filazan’i Paoly ny fampiasan’i Lioka azy.

Ny taratasy: Hitan’ireo mpitarika any Jerosalema fa nomen’Andriamanitra an’i Paoly ny iraka ho any amin’ny tsy voafora, toy ny nanomezany an’i Petera ny ho any amin’ny voafora, ka nifanaraka izy ireo hizara ny asa.

Asan’ny Apostoly: Mitory ao an-tranon’i Kornelio i Petera, mahita ny Fanahy midina amin’ny jentilisa ary mampanao batisa azy ireo, ka manonona izany eo amin’ny fivoriana tatỳ aoriana. Matetika i Paoly no manomboka ao amin’ny synagoga, vao mitodika amin’ny jentilisa.

Asehon’ny Asan’ny Apostoly ho varavarana nosokafan’Andriamanitra tamin’ny alalan’i Petera efa ela talohan’izay ny tantaran’i Kornelio (Asan’ny Apostoly 15:7), fa tsy ho sehatra nitohizan’ny asan’i Petera; taorian’ny fivoriana kosa dia nifantoka tamin’i Paoly ny asa ho an’ny jentilisa ao aminy. Ny Galatiana ihany dia mampiseho an’i Petera miara-misakafo amin’ny jentilisa any Antiokia (Galatiana 2:12), ary i Paoly, izay miantso ny tenany ho apostolin’ny jentilisa (Romana 11:13), dia milaza fa nanao toy ny Jiosy izy mba hahazoany ny Jiosy (1 Korintiana 9:20). Azo vakina ara-dalàna ho fizarana ny andraikitra lehibe ilay fifanarahana, araka ny efa nandraisan’i Tertullian azy: Filazantsara iray, mpihaino samy hafa.

Famakiana hafa

• Mampitovy an’i Petera sy Paoly ny Asan’ny Apostoly. Nilaza i F. C. Baur (1845) fa ataon’ny Asan’ny Apostoly manao toa an’i Paoly i Petera, ary manao toa an’i Petera i Paoly, mba hampihavanana ireo antoko kristiana Jiosy sy kristiana jentilisa nifandrafy; araka izany, ny tantaran’i Kornelio dia novolavolaina mba hanomezana an’i Petera ny laharam-pahamehana amin’ny asa ho an’ny jentilisa.
• Faritra sa vahoaka?. Misy mandray ilay fifanarahana ho fizarana faritra, dia Jodia sy izao tontolo izao any ivelany, fa tsy fizarana vahoaka; ny hafa mihevitra fa ny tsy fahazavany no nahatonga ilay fifandirana tany Antiokia tatỳ aoriana. Tsy misy amin’ireo lahatsoratra roa mamaritra tsara ny fepetra.

Loharano

• Tertullian, The Prescription against Heretics (P. Holmes, 1885) — Prescription against Heretics 23 ↗

Ny taratasy: Sady manamafy fa tsy mandainga izy, i Paoly dia mitanisa fitsidihana naharitra dimy ambin’ny folo andro rehefa afaka telo taona, avy eo iray hafa rehefa afaka efatra ambin’ny folo, niaraka tamin’i Barnabasy sy Titosy, noho ny fanambarana ary nahitana fihaonana manokana.

Asan’ny Apostoly: Mitsidika an’i Jerosalema i Paoly taorian’i Damaskosy, mitondra fanampiana noho ny mosary ho an’ny loholona miaraka amin’i Barnabasy, ary miakatra any indray avy eo, nirahin’ny fiangonana any Antiokia, hamonjy fivoriana ampahibemaso momba ny famorana.

Mifanaraka amin’ny lohahevitra, ny olona ary ny vokatra ny fampitoviana ny Galatiana 2 amin’ny Asan’ny Apostoly 15, nefa tsy ho voatanisa ao amin’ny lisitra manetriketrik’i Paoly ilay fitsidihana nandritra ny mosary; nandeha noho ny fanambarana izy mba hihaona manokana, fa ao amin’ny Asan’ny Apostoly kosa dia ny fiangonana no mandefa azy hamonjy fivoriana; ary tsy manonona didy mihitsy izy. Raha ampitovina amin’ilay fitsidihana nandritra ny mosary izany, dia mifanaraka ny fitsidihana roa avy, ary mifandray amin’ny fanampiana ny fangatahana momba ny mahantra (Galatiana 2:10), saingy loholona ihany no voatonon’ny Asan’ny Apostoly 11:30, fa tsy misy ady hevitra. Ho an’i Paley, ilay tsy fitoviana mihitsy no mampiseho fa tsy nisy nandika ny asan’ny iray ny mpanoratra roa.

Famakiana hafa

• Fitsidihana tsy voatantara. Noheverin’i Paley ho azo inoana kokoa ny fitsidihana tsy voatantara, angamba nandritra ny fijanonana ela tany Antiokia (Asan’ny Apostoly 14:28); i T. W. Manson (1962) nametraka iray teo anelanelan’ny Asan’ny Apostoly 13:2 sy 13:3.
• Fitantarana miverina na fitsidihana tatỳ aoriana. Nihevitra i Julius Wellhausen sy Eduard Schwartz (1907) fa avy amin’ny loharano roa nampiasain’i Lioka no nahatonga fitsidihana iray ho roa, dia ilay tamin’ny mosary sy ilay tamin’ny fivoriana; ilay mpandalina John Knox (1950) kosa nametraka ny Galatiana 2 tatỳ aoriana, tamin’ny fitsidihana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:22.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 10 ↗

Ny taratasy: Tsy noterena hoforana i Titosy, izay Grika; ny fanekena famorana dia mamatotra amin’ny Lalàna manontolo; lavin’i Paoly fa mbola mitory famorana izy; tokony hijanona araka ny niantsoana azy ny tsirairay.

Asan’ny Apostoly: Mamora an’i Timoty i Paoly, izay mpino Jiosy ny reniny ary Grika ny rainy, noho ny Jiosy teo an-toerana; lazain’ny loholona any Jerosalema ho tsy marina ny tatitra fa manohitra ny famorana ny zaza Jiosy i Paoly.

Samy hafa ny tranga. Jentilisa i Titosy ary rahalahy sandoka no nanery ny hamorana azy; i Timoty kosa nanana reny Jiosy, ary ampifandraisin’ny Asan’ny Apostoly amin’ny Jiosy teo an-toerana ny famorana azy, araka izay mety avelan’ny 1 Korintiana 9:20. Raha noraisina ho Jiosy i Timoty, dia azo lazaina fa nameno ny maha-izy azy izany, na dia ny toetry ny vatana tamin’ny niantsoana aza no resahin’ny 1 Korintiana 7:18. Nilaza i Paley fa omen’ny Asan’ny Apostoly antony toy ny fisorohana fahatafintohinana foana ny fanarahana fombafomba toy izany. Raha noraisina ho jentilisa i Timoty, dia mitoetra ilay olana.

Famakiana hafa

• Novan’ny Asan’ny Apostoly ny endrik’i Paoly. Noheverin’i F. C. Baur ho tsy azo inoana ny Asan’ny Apostoly 16:3: ilay Paoly nandà ny hamora an’i Titosy dia tsy hamora an’i Timoty, ary hanohitra ny Galatiana 5:11 izany. Noraisiny ho ezaky ny Asan’ny Apostoly hampihavana an’i Paoly amin’ny kristiana Jiosy ilay tantara.
• I Timoty ho jentilisa. Milaza i Shaye Cohen fa tsy azo porofoina tamin’ny andron’i Paoly ny maha-Jiosy avy amin’ny reny, ka azo inoana fa noraisina ho jentilisa i Timoty; ho sarotra ampifanarahana amin’ny 1 Korintiana 7:18 àry ny famorana azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5, no. 7 ↗

Ny taratasy: Maty ny amin’ny Lalàna ny mpino; i Kristy no fahatanterahany; tsy misy maloto amin’ny tenany; heverin’i Paoly ho fatiantoka ny fahamarinany amin’ny maha-Fariseo teo ambanin’ny Lalàna, satria mikatsaka fahamarinana amin’ny finoana izy.

Asan’ny Apostoly: Mamora an’i Timoty i Paoly, mitana voady, mandray anjara amin’ny fanadiovana ao amin’ny tempoly mba hampisehoana fa mitandrina ny Lalàna, miantso ny tenany ho Fariseo, ary mandà ho nanota tamin’ny Lalàna, ny tempoly na ny fomba navelan’ny razana.

Avelan’ireo taratasy amin’ny feon’ny fieritreretana koa ny andro sy ny sakafo, ary lazainy fa mampiorina ny Lalàna ny finoana (Romana 3:31; 14:5–6); ny Asan’ny Apostoly kosa manafaka ny jentilisa amin’ny Lalàna afa-tsy ny fifadiana zavatra efatra, ary mametraka ny famonjena amin’ny fahasoavana (Asan’ny Apostoly 15:10–11; 21:25). Raha vakina toy izany, ny Asan’ny Apostoly dia mampiseho ny fomba fiainan’i Paoly, fa tsy ny fototry ny famonjena azy; nilaza i Paley fa ny fisorohana fahatafintohinana no antony. Tsy manome antony anefa ny Asan’ny Apostoly 18:18, ny Asan’ny Apostoly 21:24 manao ny fitandremana ho porofo ampahibemaso, ary mahalana i Paoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly no milaza ny fomba fijerin’ireo taratasy momba ny Lalàna (ny Asan’ny Apostoly 13:38–39 no akaiky indrindra).

Famakiana hafa

• Ny fanehoan’ny Asan’ny Apostoly azy manokana. Nilaza i Philipp Vielhauer fa tsy nahafantatra na tsy nanaiky ny teolojian’i Paoly momba ny Lalàna ny mpanoratra ny Asan’ny Apostoly; ny Paoly mitandrina ny Lalàna ao aminy dia maneho ny fomba fijerin’ny mpanoratra tatỳ aoriana, fa tsy ny an’ireo taratasy.
• I Paoly Jiosy. Nilaza i Jacob Jervell fa famenoana sarobidy ny taratasy, fa tsy fanovana ny endriny, i Paoly Jiosy mitandrina ny Lalàna ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Araka izany dia mitahiry lafiny iray amin’i Paoly izay avelan’ireo taratasiny miady hevitra ao ambadika ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5, no. 7 ↗

Ny taratasy: Tsy nanampy na inona na inona tamin’i Paoly ireo noheverina ho mpitarika, nanaiky fa izy sy Barnabasy dia ho any amin’ny jentilisa, ary nangataka fotsiny izy ireo hahatsiaro ny mahantra.

Asan’ny Apostoly: Manolotra i Jakoba, ary mangataka ny taratasin’ny fivoriana, mba hifadian’ny mpino jentilisa ny fanatitra amin’ny sampy, ny ra, ny henam-biby nokendaina ary ny fijangajangana; manatitra izany i Paoly, ary ambaran’i Jakoba sy ny loholona indray tatỳ aoriana.

Noheverin’i Paley ho sarotra ampifanarahana amin’ny fihaonana iray ireo fitantarana ka naleony fitsidihana tsy voatantara ao amin’ny Asan’ny Apostoly; maro no mampitovy ny Galatiana 2 amin’ilay fitsidihana nandritra ny mosary ao amin’ny Asan’ny Apostoly 11:30, talohan’ny fivoriana, izay mifanaraka amin’ny fiahiana ny mahantra koa. Raha fihaonana iray ihany, dia nanamora ny fiaraha-misakafo ireo fifadiana, ary tsy nametraka ny Lalàna tamin’ny jentilisa, araka ny nolazain’i Paley. Tsy manonona ilay didy mihitsy anefa ny 1 Korintiana ary mamela ny mpino hihinana henan-tsena tsy manontany, fa mifady noho ny feon’ny fieritreretan’ny hafa ihany (1 Korintiana 10:25–28).

Famakiana hafa

• Didy tatỳ aoriana. Noraisin’i Ernst Haenchen ho fandaminana tatỳ aoriana teo amin’ny mpino Jiosy sy jentilisa ilay didy, izay napetrak’i Lioka teo amin’ny fivoriana, nefa tsy mifandray amin’ny fihaonana ao amin’ny Galatiana 2:1–10; tsy mila hazavaina àry ny tsy firesahan’i Paoly azy ao amin’ireo taratasiny.
• Fihaonana iray, fitantarana voafantina. Ny hafa mampitovy ireo fihaonana ary mihevitra fa i Paoly, miaro ny fahaleovantenany, dia mitatitra izay mahakasika ny Filazantsarany ihany, ka mandray ireo fifadiana ho fepetra azo ampiharina fa tsy fanampiny; niniana àry ny tsy fanononana, fa tsy fifanoherana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5, no. 10 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5, no. 10 ↗

Ny taratasy: Mamela ny henan-tsena sy ny fiaraha-misakafo amin’ny tsy mpino ny 1 Korintiana, ka mifady rehefa lazaina fa natao fanatitra ilay sakafo, nefa mandrara ny latabatry ny demonia; milaza ny Romana fa tsy misy maloto amin’ny tenany.

Asan’ny Apostoly: Natolotr’i Jakoba, ary nataon’ny taratasy avy any Jerosalema ho ilaina, ny hifadian’ny mpino jentilisa ny fanatitra amin’ny sampy, ny ra, ny zavatra nokendaina ary ny fijangajangana. Averin’ny loholona any Jerosalema lazaina amin’i Paoly izany tatỳ aoriana.

Araka ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly, ho an’i Antiokia, Syria ary Kilikia ilay didy, ary neken’i Paley fa nihoatra ny Galatiana ny fahanginana. I Silasy anefa, iray tamin’ny mpitondra azy, dia nanampy nanorina ny fiangonana tany Korinto (Asan’ny Apostoly 18:5; 2 Korintiana 1:19, amin’ny anarana hoe Silvano), ka zara raha manazava izany ny elanelan-toerana. Manaiky teboka roa ao i Paoly, mandà ny fivavahana amin’ny sampy sy ny fijangajangana, nefa mamela ny mpino hihinana henan-tsena tsy manontany ary tsy manonona mihitsy ny fifadiana ra na henam-biby nokendaina.

Famakiana hafa

• Navelan’i Paoly ilay didy. Mpitsikera maro no mamaky ny 1 Korintiana 10:25–27 ho mamela izay raran’ilay didy; raha izany dia na tsy nahafantatra ilay didy i Paoly na tsy nandray azy ho mamatotra ireo fiangonany.
• Mifanaraka amin’ny votoatiny. Ilay mpandalina Peter Tomson dia mamaky ny didin’i Paoly momba ny sakafo natolotra ho an’ny sampy ho fandresen-dahatra ara-dalàna Jiosy mandrara ny sakafo fantatra fa natao fanatitra; araka izany, mifanaraka amin’ilay didy ny fomba fiainan’i Paoly na dia tsy manonona azy mihitsy aza izy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10 (1849 New York reprint) ↗

Ny taratasy: Mitanisa ny tombontsoany amin’ny maha-Jiosy i Paoly, mihevitra ny toerany teo aloha ho fatiantoka, mametraka ny maha-olom-pirenena any an-danitra ary mampahatsiahy kapoka tamin’ny hazo intelo, nefa tsy milaza mihitsy fa olom-pirenena romana izy.

Asan’ny Apostoly: Mampahatahotra ny mpitsara any Filipy ny maha-olom-pirenena, mampitsahatra kapoka amin’ny karavasy any Jerosalema, ary miseho ao amin’ny taratasin’i Lysia. Ny fangatahan’i Paoly hotsarain’i Kaisara, izay tsy ampifandraisin’ny Asan’ny Apostoly mivantana amin’izany, dia mitondra azy ho any Roma.

Mitatitra fikapohana tamin’ny hazo indray mandeha ny Asan’ny Apostoly, tany Filipy, ka mihoatra ny Asan’ny Apostoly ireo intelo lazain’i Paoly nefa tsy manohitra azy, araka ny nomarihin’i Paley. Ny Asan’ny Apostoly ihany dia mampiseho an’i Paoly nokapohina talohan’ny nanononany ny maha-olom-pirenena, ary tsy manazava mihitsy ny fahanginany. Mety haneho ny tanjon’ireo taratasy ny fahanginany: mirehareha amin’ny fahalemena i Paoly ary mihevitra ny toerany teo aloha ho fatiantoka, ary mitanisa ny tombontsoany Jiosy ny Filipiana hanoherana ireo mpifaninana nanome lanja ny famorana, izay tsy hahakasika ny maha-Romana. Rehefa miankina aminy ny fomba ara-pitsarana ihany no anononan’ny Asan’ny Apostoly ny maha-olom-pirenena. Mbola misokatra ny fanontaniana.

Famakiana hafa

• Isalasalana ny maha-olom-pirenena. Mpandalina sasany no mihevitra fa tsy azo inoana ny maha-olom-pirenena romana ny mpanao asa tanana Jiosy avy amin’ny fiaviana tahaka an’i Paoly, ary mahita izany ho anisan’ny fanehoan’ny Asan’ny Apostoly an’i Paoly ho mendri-kaja eo imason’i Roma; manohitra izany àry ny fahanginan’ireo taratasy sy ny kapoka tamin’ny hazo niverimberina.
• Ekena ny maha-olom-pirenena. Maro, angamba ny ankamaroan’ny mpandalina, no manaiky izany: mihevitra izany ho efa misy ny fangatahana hotsarain’i Kaisara, tena nikapoka olom-pirenena indraindray ny mpitsara na dia nandrara aza ny lalàna, ary tsy nisy tao amin’ireo taratasy nitaky an’i Paoly hilaza tombontsoa ara-pirenena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. IX ↗

Ny taratasy: Mampahatsiahy i Paoly fa niasa andro aman’alina izy mba tsy hahavesatra azy ireo, nikarakara ny tsirairay toy ny ray, ary nanome toromarika; nandefa fanampiana ho azy tany mihoatra ny indray mandeha i Filipy.

Asan’ny Apostoly: Miady hevitra ao amin’ny synagoga mandritra ny Sabata telo i Paoly; manatevin-daharana azy ny mpino vaovao; manetsika vahoaka sy manafika ny tranon’i Jasona ny mpanohitra Jiosy, ary alefan’ny mpino handeha amin’ny alina i Paoly sy Silasy.

Mampiseho dingana tao amin’ny synagoga narahin’ny asa fitoriana lava kokoa teo amin’ny jentilisa ny Asan’ny Apostoly any an-kafa, tany Korinto sy Efesosy, ary nilaza i Paley fa mety ho toy izany koa no nitranga tany Tesalonika. Tsy misy ao amin’ny Asan’ny Apostoly 17:1–10 manilika izany, nefa tsy mitantara dingana faharoa izy ary mifindra mivantana avy amin’ny mpino vaovao ho amin’ny korontana. Mora kokoa ny mampiditra ny antsipirian’ireo taratasy ao anatin’ny fijanonana mihoatra ny telo herinandro, na dia mety hidika fanomezana iray tany sy iray hafa tatỳ aoriana aza ny Filipiana 4:16. Mety hanome ny fiandohana sy ny farany ny Asan’ny Apostoly, fa tsy ny fijanonana manontolo.

Famakiana hafa

• Fijanonana fohy ihany. Mety hiteraka ny sary ao amin’ireo taratasy ao anatin’ny herinandro vitsivitsy ny fifandraisana akaiky isan’andro, ary ny fanirian’i Paoly hameno izay tsy ampy amin’ny finoan’ireo mpamaky sy ny fampianarany vaovao momba ny maty (1 Tesaloniana 3:10 sy 4:13) dia milaza an-kolaka fijanonana fohy.
• Ireo taratasy no omena laharam-pahamehana. Ny mpandalina izay mamerina mandrafitra ny fiainan’i Paoly miainga amin’ireo taratasy, araka ny nampirisihan’ilay mpandalina John Knox, dia hanaiky ny fijanonana lava kokoa ary handray ireo Sabata telo ho anisan’ny drafitra voavolavolan’ny Asan’ny Apostoly hoe ny synagoga aloha, fa tsy fandrefesana fotoana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. VI ↗

Ny taratasy: Nanompo sampy ny Tesaloniana talohan’ny nitodihany tamin’Andriamanitra, ary tsy tokony hiaina tahaka ny jentilisa tsy mahalala an’Andriamanitra; raisin’ilay taratasy ho mpanompo sampy taloha izy ireo.

Asan’ny Apostoly: Taorian’ny adihevitra tao amin’ny synagoga nandritra ny Sabata telo, dia resy lahatra ny Jiosy sasany, mbamin’ny Grika maro dia maro mpivavaka sy vehivavy maromaro nanana toerana ambony.

Nanome valiny roa i Paley. Misy sora-tanana sasany manampy mpampitohy izay mampisaraka ny matahotra an’Andriamanitra sy ny Grika ho vondrona roa; io famakiana io no nankasitrahany. Tsy raisin’ny fanontana mitsikera maoderina sy ny World English Bible anefa izany, ary vitsy no manohana azy ankehitriny. Ny valiny faharoa, hoe ireo herinandro tao amin’ny synagoga ihany no raketin’ny Asan’ny Apostoly 17:4 ary tatỳ aoriana no nahazoana jentilisa, dia mety ho marina, saingy miankina amin’ny fijanonana lava kokoa izay tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ny lamin’i Lioka hoe ny synagoga aloha. Mazàna ny Asan’ny Apostoly no manomboka ny asa fitoriana ao amin’ny tanàna iray ao amin’ny synagoga, sady manasongadina ireo matahotra an’Andriamanitra. Mamaky ny Asan’ny Apostoly 17:1–4 ho io lamina voarafitra io ireo mpitsikera, ary aleony ny sarin’ny fiangonana nisy mpanompo sampy taloha ao amin’ilay taratasy.
• Fototra avy tao amin’ny synagoga izay nitombo. Mety mbola tsy nandao tanteraka ny fivavahana ofisialin’ny tanàna ireo matahotra an’Andriamanitra, ary mety ho nanaraka azy ny ankohonany sy ny mpifanila trano taminy. Vetivety dia mety ho lasa fiangonana izay mpanompo sampy taloha ny ankamaroan’ny mpikambana ao aminy ny vondrona fototra avy tao amin’ny synagoga, araka izay tondroin’ilay taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. IX (First Epistle to the Thessalonians), No. VI ↗

Ny taratasy: Rehefa tsy nahazaka intsony ireo mpanoratra, dia nisafidy ny havela irery tany Atena ka nandefa an’i Timoty hampahery ny Tesaloniana; vao niverina nitondra vaovao tsara izy.

Asan’ny Apostoly: Mijanona any Beria i Silasy sy Timoty; i Paoly any Atena dia mampaka azy ireo sady miandry. Any Korinto no ilazan’ny Asan’ny Apostoly azy roa ho tonga avy any Makedonia, rehefa efa nahita fonenana sy nanomboka nitory i Paoly.

Mifanaraka amin’ny lalan’ny Asan’ny Apostoly avy any Beria mamakivaky an’i Atena ho any Korinto ny hany fanononan’i Paoly an’i Atena. Izao no fampifanarahan’i Paley: namaly ny antso i Timoty, tonga tany Atena, ary nalefa niverina tany Tesalonika. Izany no hanazava ny nahatongavan’izy sy Silasy tany Korinto rehefa efa nahita trano, asa ary mpihaino tao amin’ny synagoga i Paoly. Mifanaraka amin’ny fiverenan’i Timoty avy any Tesalonika ny fanamarihan’ny Asan’ny Apostoly fa avy any Makedonia izy ireo, ary ny fahanginany dia manondro fa tsy nanovo tamin’ilay taratasy izy teto. Mbola tsy mazava ny fivezivezen’i Silasy.

Famakiana hafa

• Lalana nofintinina. Mety ho nohamorain’i Lioka ireo fivezivezena izay tsy fantany afa-tsy tamin’ny ankapobeny, na tsy fantany akory; amin’io fomba fijery io dia lalana nofintinina ny Asan’ny Apostoly 17–18, ary ilay taratasy, amin’ny maha-porofo voalohany azy, no tokony hifehy ny fanarenana ny zava-nitranga.
• Novaina tamin’ny hafatra ny haleha. Mety ho nanova tamin’ny hafatra avy tany Atena ny lalan’i Timoty ho any Tesalonika i Paoly, nefa tsy nihaona taminy; ny filazan’ilay taratasy hoe navela irery anefa dia toa midika kokoa fa efa niaraka taminy i Timoty.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 4 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (First Epistle to the Thessalonians), no. 4 ↗

Ny taratasy: I Paoly, Silvano ary Timoty no mandefa ireo taratasy roa. Mampahatsiahy ireo mpandefa fa navela irery tany Atena izy ireo ary nandefa an’i Timoty, izay efa niverina izao. Tsy voalaza ny toerana nanoratana.

Asan’ny Apostoly: Miandry an’i Silasy sy Timoty, izay nijanona tany Beria, any Atena i Paoly, dia miroso ho any Korinto; any no midina avy any Makedonia izy ireo hiaraka aminy.

Fanamarihan’ny mpandika sora-tanana ireo famaranana, fa tsy anisan’ny nosoratan’i Paoly; noheverin’i Paley ho tombantombana izy ireny, mazàna nalaina avy amin’ny andalana tokana, angamba teto dia ny fanononana an’i Atena ao amin’ny 1 Tesaloniana 3:1. Miaraka ireo mpandefa telo ao amin’ireo taratasy roa, ary any Korinto no ametrahan’ny Asan’ny Apostoly izany fihaonana indray izany. Misy banga tena izy tavela: avy tany Atena no nandefasana an’i Timoty ao amin’ny 1 Tesaloniana, nefa tsy mirakitra izany fitsidihana izany ny Asan’ny Apostoly, na dia niandry azy tany aza i Paoly.

Famakiana hafa

• Mety ho tany Atena ihany no nanoratana. Mety ho tafaverina tany amin’i Paoly i Timoty raha mbola tany Atena izy, ary tany no nanoratana ilay taratasy; nefa tsy mitondra an’i Silasy ho any Atena mihitsy ny Asan’ny Apostoly, na dia anisan’ny mpandefa aza izy, ary tsy misy ao amin’ilay taratasy mitaky an’i Atena.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. XV, III ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. XV, IV ↗

Ny taratasy: Misaotra i Paoly fa nifidy ny mpamaky ho amin’ny famonjena Andriamanitra, na hatramin’ny voalohany na ho voaloham-bokatra, arakaraka ny sora-tanana; tsy misy faritra voatonona.

Asan’ny Apostoly: Natao batisa ny ankohonan’i Lydia tany Filipy, ary nisy rahalahy nivory tao talohan’ny nahatongavan’i Paoly tany Tesalonika, izay ninoan’ny Jiosy sasany sy Grika maro mpivavaka taorian’izay.

Milaza ny 1 Tesaloniana fa tonga tany Tesalonika i Paoly taorian’ny nijaliany tany Filipy, ka mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly momba ny filaharana. Rehefa miantso ny ankohonan’i Stefanasy ho voaloham-bokatr’i Akaia i Paoly (1 Korintiana 16:15), dia manonona ny faritra izy, ary na izany aza tsy mifanaraka tsara amin’ireo niova finoana tany Atena taloha kokoa ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Eto dia tsy misy faritra voatonona, ary ny voaloham-bokatra dia mety hilaza olona natokana ho an’Andriamanitra. Tsy misy olana amin’ny famakian’ny WEB. Izay fifanenjanana mety hisy dia miankina amin’ny famakiana samihafa miampy fandikana iray.

Famakiana hafa

• Raha ireo niova finoana voalohany tany Makedonia no atao hoe voaloham-bokatra. Raha voaloham-bokatra no teny tany am-boalohany ary midika ireo niova finoana voalohany tany Makedonia, dia hifanohitra amin’ny Asan’ny Apostoly sy ny 1 Tesaloniana 2:2 ny 2 Tesaloniana; izany fifanoherana amin’ny taratasin’i Paoly ihany izany dia efa antony hisalasalana amin’ny hevitra ara-paritra.
• Hatramin’ny voalohany no teny tany am-boalohany. Ny hafa dia mihevitra fa ap’ arches no tany am-boalohany, noho ny fanohanan’ny sora-tanana maro azy; milaza ny fotoana nifidianan’Andriamanitra azy ireo àry ilay andininy, fa tsy izay fiangonana tany Makedonia no nialoha.

Ny taratasy: Ny ankohonan’i Stefanasy, izay nataon’i Paoly batisa manokana, no niova finoana voalohany tany Akaia ary manompo ny fiangonana ankehitriny; ao amin’ny WEB, dia antsoin’ny Romana hoe voalohany niova finoana ho an’i Kristy tany Akaia koa i Epaineto.

Asan’ny Apostoly: Talohan’i Korinto, dia nino ny olona sasany tany Atena, anisan’izany i Dionysio, mpikambana tao amin’ny Areopago, sy Damary; tany Korinto kosa, tsy nety nitsara ny fiampangana an’i Paoly i Galiona, prokonsilin’i Akaia; tatỳ aoriana dia nitory tany Efesosy, tany Asia, i Paoly.

Tao amin’ny faritany romana Akaia i Atena, ka mifandona amin’ny Asan’ny Apostoly 17:34 ny famakiana ara-bakiteny hentitra. Mety ho ny ankohonana voalohany niova finoana no tian’i Paoly holazaina, na ireo voalohany tao amin’ny fiangonana naharitra, satria tsy manonona fiangonana tany Atena ny Asan’ny Apostoly. Sarotra kokoa ny mametra an’i Akaia ho ny faritra manodidina an’i Korinto, satria miresaka amin’ny olona masina manerana an’i Akaia i Paoly (2 Korintiana 1:1).

Famakiana hafa

• Famakiana misalasala. Mety ho nampitombo ny vokatry ny asa tany Atena i Lioka tamin’ny fanononana anaran’olona niova finoana, na mety tsy mitovy tsotra izao ny filazan’i Paoly sy ny Asan’ny Apostoly; amin’izay, ny fanambaran’ilay taratasy dia ho porofo manohitra ny tatitra momba an’i Atena, fa tsy hampifanarahana aminy.
• Asia ao amin’ny lahatsoratra voafantina ara-tsikera. Asia no vakin’ny ankamaroan’ny fanontana mitsikera ny lahatsoratra ao amin’ny Romana 16:5, mifanaraka amin’ireo sora-tanana tranainy; heveriny ho famerenan’ny mpanao dika ny teny Akaia ao amin’ny 1 Korintiana 16:15 ilay teny. Ny anarana nomena an’i Stefanasy ihany àry no mila hazavaina. Mifanaraka amin’ny fiarahabana ny olona voalohany niova finoana tany Asia ny hevitr’i Manson fa nalefa tany Efesosy ny Romana 16.

Ny taratasy: Miresaka amin’Andriamanitra ny mpiteny amin’ny fiteny tsy fantatra, ary tsy misy mahatakatra azy; mila mpandika izy, na mangina; mety hilaza ny olona avy any ivelany fa adala ny fiangonana. Na izany aza, mampitaha ny fiteny tsy fantatra amin’ny fitenin’izao tontolo izao i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Tamin’ny Pentekosta dia niteny tamin’ny fiteny hafa ny mpianatra; samy nandre ny fiteniny avy ny Jiosy avy amin’ny firenena maro; nisy nilaza fa mamo izy ireo. Ampitovin’i Petera amin’ny Pentekosta ny fahatongavan’ny Fanahy niaraka tamin’ny fiteny tsy fantatra tao amin’ny tranon’i Kornelio.

Misy fitoviana betsaka kokoa noho ny hita voalohany ao amin’ireo fitantarana: mirakitra fanesoana koa ny Asan’ny Apostoly (Asan’ny Apostoly 2:13), tahaka izay andrasan’i Paoly (1 Korintiana 14:23), ary mampitaha ny fiteny tsy fantatra amin’ny fiteny vahiny i Paoly sady manonona ny Soratra Masina momba ny fiteny hafahafa (1 Korintiana 14:10–11; 1 Korintiana 14:21). Mbola misy fahasamihafana roa: tamin’ny Pentekosta dia nahatakatra ny mpihaino tsy nisy mpandika, fa tany Korinto dia tsy nisy nahatakatra; ary ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia tonga ny fiteny tsy fantatra rehefa milatsaka voalohany amin’ny vondrona iray ny Fanahy, fa tany Korinto dia miverimberina mandritra ny fotoam-pivavahana izany.

Famakiana hafa

• Fanomezam-pahasoavana iray, fiteny tena misy. Nilaza i Robert Gundry fa fitenin’olombelona ny fiteny tsy fantatra resahin’i Paoly; i Christopher Forbes kosa nilaza fa samy fiteny tena misy, an’olombelona na any an-danitra, tsy fantatry ny mpiteny no tian’i Lioka sy Paoly holazaina, ka nila mpandika i Korinto fa tsy nila izany ireo mpihaino tamin’ny Pentekosta.
• Tranga samy hafa na fanamboaran’i Lioka ny fitantarana. Ny hafa mihevitra fa tsy fitenin’olombelona ny fiteny tsy fantatra tany Korinto (ho an’i Anthony Thiselton, ny fandikana dia famadihana ny feo ho teny); amin’izay dia famantarana tokana ny Pentekosta na fanamboaran’i Lioka ny fitenenana amin’ny hafanam-panahy ho fiteny vahiny.

Ny taratasy: Naniraka an’i Timoty avy any Atena hanamafy orina an’i Tesalonika i Paoly, ary niverina nitondra vaovao tsara izy; ao amin’ny 1 Timoty dia mijanona any Efesosy izy rehefa mankany Makedonia i Paoly.

Asan’ny Apostoly: Mijanona any Beria i Timoty rehefa mankany Atena i Paoly ary miandry azy; avy any Makedonia izy no mihaona amin’i Paoly indray any Korinto, ary irahina mialoha avy any Efesosy ho any Makedonia tatỳ aoriana.

Mifanaraka ny anjara asany, saingy sarotra atambatra ny ampahany roa. Tsy mitondra an’i Timoty ho any Atena mihitsy ny Asan’ny Apostoly, na dia miantso azy sy miandry any aza i Paoly (Asan’ny Apostoly 17:15–16), ka noheverin’i Paley ho azo inoana ilay fihaonana; samy mitondra an’i Timoty avy any Makedonia ho any amin’i Paoly avy eo ireo lahatsoratra roa. Hitan’i Paley fa tsy mifanaraka amin’ny dia ho any Makedonia na iray aza ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny namelana an’i Timoty tany Efesosy, satria nirahina mialoha izy ary mametraka azy miaraka amin’i Paoly any Makedonia ny 2 Korintiana; napetrany taorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly izany.

Famakiana hafa

• Tatỳ aoriana ny 1 Timoty. Manam-pahaizana maro no manome daty ny 1 Timoty ho taorian’ny fahaveloman’i Paoly. Mety ho naka avy tamin’ny Asan’ny Apostoly na ireo taratasy tsy iadian-kevitra àry ny sariny momba an’i Timoty navela tany Efesosy, ka tsy vavolombelona mahaleo tena.
• Tsy misy tena fifanoherana momba an’i Atena. Mifanohitra amin’ny famakiana mahazatra, milaza i Donfried fa ny famakiana tsy ilaina ny 1 Tesaloniana 3:1–3 ihany no miteraka ilay fifanoherana toa misy amin’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 9 (1 Thessalonians), no. 4 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (1 Timothy), opening ↗

Ny taratasy: Antsoin’ny mpitsikera ho mahery ny taratasiny, saingy malemy ny fanatrehany ary ratsy ny fiteniny; averin’i Paoly ny fiampangana azy ho ambany rehefa manatrika, ary ekeny ny tsy fahaizany mandaha-teny, fa tsy ny tsy fahalalany.

Asan’ny Apostoly: Antsoin’ny mponina any Lystra hoe Hermesy i Paoly satria izy no nitarika ny fitenenana; omen’ny Asan’ny Apostoly kabary voarafitra any Atena sy eo anatrehan’i Feliksa ary Agripa izy, na dia maneso azy ho mpibedibedy aza ny filozofa sasany any Atena.

Tsy voatery hifampandà ireo sary roa. Mpitsikera mankahala azy no taterin’ny 2 Korintiana 10:10, izay azo inoana fa nitsara araka ny fenitra matihanina; teny ilazana olona tsy matihanina no ampiasain’i Paoly amin’ny fanekeny, ary ny 1 Korintiana 2:1–4 milaza fa ninia nisoroka ny fahaiza-mandaha-teny tany Korinto izy. Ny vokany no asongadin’ny Asan’ny Apostoly kokoa noho ny hakanton’ny teny, ary mirakitra fanesoana tany Atena ihany izy (Asan’ny Apostoly 17:18). Voafintina sy amin’ny fomban’i Lioka ny kabary ao, araka ny nandrafetan’ny mpahay tantara fahiny azy ireny; maro no mihevitra fa mamintina izay nolazain’i Paoly izy ireny, saingy tsy afaka mampiseho ny fomba nanononany izany.

Famakiana hafa

• Fahasamihafana tena misy. Matetika ny manam-pahaizana mitsikera no mahita elanelana tena misy: ataon’ny Asan’ny Apostoly ho mpandaha-teny mahay izay hankafizin’ny mpamakin’i Lioka i Paoly, fa ireo taratasy kosa mampiseho mpiteny mety ho nolavin’ireo olona niova finoana noho ny asany. Araka io hevitra io, manome endrika lavorary an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly.
• Fandavana niniana natao ny haikabary. Ny hafa milaza fa mahay haikabary ireo taratasy mihitsy, ka fandavana niniana natao ny fomba sofistika misehoseho ny filazan’i Paoly, fa tsy fanekena fahalemena; hampifanakaiky ireo sary roa izany.

Ny taratasy: Manonona an’i Makedonia sy Akaia ho mpanome ny Romana; milaza ny 1 Korintiana fa nomena toromarika mitovy ireo fiangonana tany Galatia; midera ny fahalalahan-tanan’i Makedonia sy ny fahavononan’i Akaia hatramin’ny taona teo aloha ny 2 Korintiana.

Asan’ny Apostoly: Manonona mpiara-dia avy any Beria sy Tesalonika any Makedonia, Gaio avy any Derbe, Timoty, ary roa avy any Asia ny Asan’ny Apostoly 20:4, saingy tsy misy avy any Korinto na toeran-kafa any Akaia, na avy any Filipy.

Raha mitanisa iraka ny Asan’ny Apostoly 20:4, dia tsy feno ny fifanarahana. Tsy manana solontena voatonona i Akaia, ilay mpanome asongadin’ny Romana sy 2 Korintiana, ary toy izany koa i Filipy, fa i Asia, izay tsy tononina mihitsy ho mpanome, mandefa lehilahy roa. Mety ho hita ao amin’izy roa amin’ny alalan’i Gaio avy any Derbe sy angamba Timoty, mifandray amin’i Lystra (Asan’ny Apostoly 16:1–2), i Galatia, raha ilay faritany romana no tian’ireo taratasy holazaina, na dia tsy lazain’ny Romana aza izany. Na i Gaio aza tsy azo antoka: ataon’ny Codex Bezae ho lehilahy avy any Dobero any Makedonia izy, ary manonona Gaio avy any Makedonia ny Asan’ny Apostoly 19:29.

Famakiana hafa

• Tsy lisitry ny iraka. Mety ho mpiara-dia no tanisain’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy solontena. Mety ho niaraka tamin’i Paoly mihitsy ny fanomezan’i Korinto (1 Korintiana 16:4), na tamin’ireo rahalahy ao amin’ny 2 Korintiana 8:16–23; ary mety ho solontenan’i Filipy ilay mpitantara amin’ny olona voalohany izay manatevin-daharana any Filipy.
• Fandraisana anjara niova. Mety ho ireo mpanome farany ihany no tononin’ny Romana, na mety ho nisintona i Galatia taorian’ilay krizy ao ambadiky ny Galatiana, ary mety ho nanatevin-daharana nefa tsy mpanome ofisialy ireo mpino tany Asia. Tsy misy azo aseho ho voamarina amin’ireo.

Ny taratasy: Efa ela i Paoly no nanantena hitsidika an’i Roma, hizara fanomezana ara-panahy, hitory ao ary hahazo famelombelomana, ka hijanona vetivety aorian’ny fanaterana ny fanomezana ho an’i Jerosalema alohan’ny hitodihana miankandrefana.

Asan’ny Apostoly: Nosamborina tany Jerosalema i Paoly, notanana roa taona tany Kaisaria, vaky sambo, ary tonga tany Roma teo ambany fiambenana; nitsena azy teny an-dalana ireo mpino, ary nitory tany nandritra ny roa taona izy.

Milaza fikasana ny Romana; mitatitra ny vokany ny Asan’ny Apostoly, ary mifanaraka amin’ny taratasy nosoratana talohan’ny zava-nitranga ilay elanelana. Tanteraka tamin’ny endrika niova ny fanantenana sasany: nivoaka hitsena an’i Paoly ny mpino ka nahazo hery izy (Asan’ny Apostoly 28:15), ary nitory tany Roma tsy nisy nanakana izy (Asan’ny Apostoly 28:31), araka ny nirin’ny Romana 1:15. Nilaza i Paley fa tsy ho nanome an’i Paoly fanantenana hita mazava ho nivadika toy izany ny mpanao hosoka efa namaky ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ny fiangonana tany Roma zara raha asehon’ny Asan’ny Apostoly. Aorian’ny Asan’ny Apostoly 28:15 dia manjavona ao amin’ny tantara ny mpino tany Roma, ary milaza ny mpitondra Jiosy any Roma fa tsy nisy taratasy na tatitra momba an’i Paoly tonga taminy (Asan’ny Apostoly 28:21–22). Fahanginana mahagaga momba ny fiangonana niantefan’ny Romana izany.
• Ny fetran’ilay tohan-kevitra. Mampiseho ilay tsy fitoviana fa tsy noforonina avy amin’ny Asan’ny Apostoly ny Romana. Tsy mampiseho samirery anefa izany fa marina amin’ny tsipiriany ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly ny fahatongavana.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. VI ↗

Ny taratasy: Midera finoana malaza eran-tany ny Romana ary miarahaba mpino maro tany Roma, izay toa Jiosy ny maromaro aminy, antsoin’i Paoly hoe havany, miaraka amin’i Priska sy Akyla.

Asan’ny Apostoly: Nitsena an’i Paoly teny an-dalana ireo mpino avy tany Roma; taorian’izay dia ny fihaonany amin’ireo mpitondra Jiosy ihany no tantarain’ny Asan’ny Apostoly. Tsy nahazo tatitra manohitra an’i Paoly ireo mpitondra ireo, ary fantatr’izy ireo fa toherina hatraiza hatraiza ilay antokom-pinoana.

Tsy misy mifanohitra amin’ny Romana eto: milaza fotsiny ireo mpitondra fa tsy nisy fitarainana momba an’i Paoly tonga taminy ary ratsy laza ilay antokom-pinoana, fa tsy hoe tsy mahalala Kristiana izy ireo. Mety amin’ny vondrom-piarahamonina efa noroahina tamin’ny andron’i Klaodio ny fitandremany (Asan’ny Apostoly 18:2), ary mpino, fa tsy tompon’andraikitry ny synagoga, no arahabain’ny Romana. Na izany aza, tsy asehon’ny Asan’ny Apostoly intsony ny fiangonana tany Roma aorian’ny fandraisana, ary omeny an’i Paoly sy ireo mpitondra Jiosy ny sehatra farany.

Famakiana hafa

• Vondrom-piarahamonina misaraka. Nilaza i Wolfgang Wiefel fa taorian’ny fandroahana tamin’ny andron’i Klaodio, dia samy nandeha tamin’ny lalany ny synagoga sy ny vondrona Kristiana tany Roma; raha izany dia afaka milaza marina ireo mpitondra fa amin’ny lazany indrindra no nahalalany ilay hetsika.
• Famaranana ara-literatioran’i Lioka. Mety ho narafitr’i Lioka ho sehatra farany teo amin’i Paoly sy Israely ilay famaranana, ka nesoriny ny fiangonana tany Roma sy ny taratasin’i Paoly satria tsy nanampy io lohahevitra io; amin’izay dia tsy milaza na inona na inona momba an’i Roma ilay tsy fampidirana azy ireo.

Ny taratasy: Malahelo an’Israely i Paoly, mitanisa ny mpaminany momba ny maso sy sofina mihamafy, mahita sisa nino sy famonjena ny jentilisa noho ny fahatafintohinan’Israely, ary manantena ny famonjena an’Israely rehetra.

Asan’ny Apostoly: Tany Roma dia nino ny Jiosy sasany ary nandà ny hafa; nampihatra ny tenin’i Isaia momba ny sofina tsy mandre i Paoly ary nanambara fa nalefa ho an’ny jentilisa ny famonjen’Andriamanitra, avy eo nandray izay rehetra tonga izy.

Iombonana ilay lamina: valiny mizarazara, fanamafisana fo nolazain’ny mpaminany, ary famonjena mifindra ho amin’ny jentilisa (ampitahao ny Romana 11:11 sy ny Asan’ny Apostoly 28:28), na dia Isaia 6 aza no tononin’ny Asan’ny Apostoly, fa Deoteronomia 29 miaraka amin’ny Isaia 29 kosa ny Romana. Nampiasa an’i Isaia 6 toy izany koa ny Kristiana hafa tany am-boalohany (Marka 4:12; Jaona 12:40), ka tsy voatery hampiseho fifandraisana ilay fitoviana. Teo an-toerana ireo fitodihana taloha tamin’ny jentilisa ao amin’ny Asan’ny Apostoly, satria niverina tany amin’ny synagoga i Paoly taorian’izay, ary manolotra fanarenana ny lahatenin’i Petera tao amin’ny tempoly. Tsy mampiditra ny fanantenan’ny Romana hoe hifarana ny fanamafisana fo anefa ny Asan’ny Apostoly 28, na inona na inona sahan’izany fanantenana izany.

Famakiana hafa

• Didim-pitsarana farany. Novakin’i Jack T. Sanders ho didim-pitsarana famaranan’i Lioka ny Asan’ny Apostoly 28, hoe nandà ny Filazantsara ny vahoaka Jiosy manontolo, izay fomba fijery maranitra kokoa noho izay eken’ny Romana 11.
• Israely mizarazara. Novakin’i Jacob Jervell ho mizarazara, fa tsy nolavina, Israely ao amin’ny Asan’ny Apostoly: ireo Jiosy mino no mamorona an’Israely voaorina indray, izay anampiana jentilisa, ka ilay fisarahana no raketin’ny Asan’ny Apostoly 28, fa tsy ny fiafaran’ny fanantenana.

Ny taratasy: Miantefa amin’ny olona masina any Efesosy izy io ao amin’ny ankamaroan’ny sora-tanana, milaza ny nandrenesana ny finoan’ny mpamaky, miteny toy ny hoe tamin’ny tatitra no nahalalany ny fanirahana an’i Paoly, ary tsy miarahaba olona amin’ny anarany.

Asan’ny Apostoly: Niady hevitra tany Efesosy nandritra ny telo volana tao amin’ny synagoga sy roa taona tao amin’ny efitranon’i Tyrano i Paoly, ka nahatratra an’i Asia manontolo; tany Mileto dia nampahatsiahy ny loholona ny telo taona niarahany taminy izy.

Noheverin’i Paley fa tsy misy lahatsoratra ao amin’ny Efesiana mampiseho fa efa tany Efesosy i Paoly. Tsy hita ao amin’ny P46 sy ny soratra voalohany ao amin’ny Sinaiticus sy Vaticanus ireo teny manonona an’i Efesosy, ary nantsoin’i Marcion hoe taratasy ho an’ny mponina tany Laodikia izy io. Raha taratasy mivezivezy ho an’ireo fiangonana tao Asia izy io, anisan’izany ireo mbola tsy notsidihin’i Paoly (Kolosiana 2:1), dia mifanaraka amin’ny Asan’ny Apostoly ny feony tsy mampiseho fifandraisana manokana. Raha ho an’i Efesosy irery kosa izy io, dia mitoetra ilay fifanenjanana, izay hazavaina na amin’ny mpanoratra tatỳ aoriana na amin’ireo taona nitomboan’ny fiangonana rehefa lasa i Paoly.

Famakiana hafa

• Taratasy mivezivezy na ho an’i Laodikia. Noheverin’i Paley fa ilay taratasy avy any Laodikia izy io (Kolosiana 4:16); i J. Armitage Robinson kosa nihevitra azy ho taratasy mivezivezy nentin’i Tykiko ho an’ny fiangonana maromaro tao Asia. Na amin’ny fomba fijery iray na amin’ny iray hafa, dia tatỳ aoriana no nampidirina tao amin’ny adiresy ny anaran’i Efesosy.
• Fanazavana momba ny mpanoratra. Mpitsikera maro, toa an’i A. T. Lincoln, no mandray ny Efesiana ho fanovàn’ny mpianatra tatỳ aoriana ny Kolosiana, ka izany no manazava ny fahanginany momba ireo taona nijanonan’i Paoly tany Efesosy; i Harold Hoehner sy ny hafa kosa dia miaro ny maha-an’i Paoly azy sy ny fiantefany amin’i Efesosy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 6, no. 4 ↗
• Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — 5.17 ↗

Ny taratasy: Saika maty i Epafrodito, saingy namindra fo taminy Andriamanitra; navela narary tany Mileto i Trofimo. Milaza famantarana sy fahagagana i Paoly, nefa koa tsilo tsy nesorina sy fahalemen’ny vatana tany Galatia.

Asan’ny Apostoly: Manasitrana lehilahy nalemy tongotra hatrany am-bohoka any Lystra i Paoly, manasitrana ny marary any Efesosy ny lamba avy taminy, mamelona indray an’i Eotyko izy, ary any Malta dia sitrana ny rain’i Poblio sy ny hafa.

Ny Asan’ny Apostoly dia mampiseho ireo fanasitranana ho asan’Andriamanitra amin’ny alalan’i Paoly amin’ny fotoana manokana. Nilaza i Paley fa mampiseho ny aretin’i Epafrodito fa tsy niankina tamin’ny sitrapon’ny apostoly izany hery izany, ary tsy ho nisalasala hanampy fahagagana ny mpanao hosoka. Azo inoana fa tsy ilay fijanonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:15–17 ny Mileto ao amin’ny 2 Timoty, satria nanohy nankany Jerosalema i Trofimo; noraisin’i Paley ho dia taorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly izany.

Famakiana hafa

• Manandratra an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly. Ny manam-pahaizana mpitsikera toa an’i Haenchen dia mahita ny Asan’ny Apostoly manandratra an’i Paoly ho mpanao fahagagana, fa ny taratasy kosa mampiseho apostoly iray voamariky ny fahalemena; amin’izany fomba fijery izany, ny sarin’ny mpanoratra no asehon’ny fahasamihafana, fa tsy lafiny roa amin’ny tantara iray.
• Ny 2 Timoty ho asa soratra tatỳ aoriana. Raha nosoratana taorian’i Paoly ny 2 Timoty, dia mety ho antsipiriany ara-literatiora ilay fanamarihana momba an’i Trofimo fa tsy tatitra, ka i Epafrodito sisa no tranga avy amin’ny taratasy tsy iadian-kevitra.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7, no. 2 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7, no. 2 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 12, no. 1 ↗

Ny taratasy: Tsy manana olon-kafa mitovy toe-tsaina aminy izay tena hikarakara azy ireo i Paoly, satria samy mikatsaka ny tombontsoany ny rehetra; efa nampiseho ny maha-izy azy i Timoty. Na izany aza, misy rahalahy tsy voatonona anarana mandefa fiarahabana.

Asan’ny Apostoly: Miakatra an-tsambo miaraka amin’i Paoly sy ilay mpitantara mampiasa ny hoe ‘izahay’ ho any Italia i Aristarko, ary tonga any Roma ny ‘izahay’. Tsy milaza mihitsy ny Asan’ny Apostoly hoe iza no nijanona niaraka tamin’i Paoly tao ary tsy manonona an’i Timoty tany Roma mihitsy.

Mety ho ireo afaka sady atokisana handeha ho any Filipy no resahin’ilay fanamarihana, fa tsy ny olona rehetra teo akaikin’i Paoly, ary ny taratasy mihitsy no manonona rahalahy miaraka aminy. Nilaza i Ramsay fa tara tao anatin’ny fitanana tany Roma no nanoratana ny Filipiana, taorian’ny nialan’i Aristarko, Lioka, Marka ary Tykiko hanao iraka. I Lightfoot, izay nametraka azy ho voalohany indrindra, dia nilaza fa azo inoana fa niala tamin’ilay sambo tany Myra i Aristarko ary nihaona indray tamin’i Paoly tatỳ aoriana, ary mety tsy teo na sahirana i Lioka.

Famakiana hafa

• Toe-javatra tany Efesosy. Raha nosoratana tany Efesosy ny Filipiana, dia tsy misy ifandraisany ireo namana tany Roma ao amin’ny Asan’ny Apostoly, na dia mametraka an’i Aristarko any Efesosy mandritra ny korontana koa aza ny Asan’ny Apostoly, ka tsy levona tanteraka ilay fifanenjanana.
• Fiderana, fa tsy fanisam-bahoaka. Misy mandray ilay teny ho fanitarana amin’ny fiderana an’i Timoty, fa tsy fandinihana ny naman’i Paoly rehetra; ny hafa mandre fahadisoam-panantenana marina momba ireo manodidina azy.

Ny taratasy: Mangataka efitra fandraisam-bahiny amin’i Filemona i Paoly, azo inoana fa any Kolosy akaikin’i Efesosy; ao amin’ny 1 Timoty miala any Efesosy ho any Makedonia izy ary manantena hiverina; ao amin’ny 2 Timoty namela an’i Trofimo narary tany Mileto izy.

Asan’ny Apostoly: Any Mileto dia milaza i Paoly fa fantany fa tsy hahita azy intsony ireo loholona avy any Efesosy, ka izany no tena mampalahelo azy ireo; fatorana sy fahasahiranana ihany no nampitandreman’ny Fanahy Masina azy.

Raha maneho fitsidihana taorian’ny Asan’ny Apostoly 28 ireo taratasy, dia tsy tanteraka araka ny nilazana azy ilay fanaovam-beloma. Nanolo-kevitra i Paley fa fatorana sy fahasahiranana ihany no nambaran’ny Fanahy Masina mialoha, ary ahiahiny manokana ilay fahatokian’i Paoly, toy ny ao amin’ny Filipiana izay ahafantarany fa mbola hijanona izy nefa miandry hahita ny fiafaran’ny raharahany. Noheveriny koa fa zara raha azo inoana ny hitsidihana an’i Kolosy nefa handalovana fotsiny an’i Efesosy akaiky. Ny Romana 15, nosoratana tsy ela talohan’izany, dia mampiseho an’i Paoly mikasa hankany andrefana ho any Espaina, ka mety haneho drafitra niova tatỳ aoriana ilay fanaovam-beloma.

Famakiana hafa

• Taratasy talohan’i Mileto. Raha avy amin’ny fanagadrana tany Efesosy ny Filemona sy Filipiana (Duncan), ary avy amin’ny asan’i Paoly nandritra ny vanim-potoana raketin’ny Asan’ny Apostoly ireo taratasy pastoraly (Robinson), dia tsy tatỳ aoriana noho ny fijanonana tany Mileto ireo fitsidihana asehony na mbola fanantenana fotsiny, ka mitoetra araka ny voasoratra ny Asan’ny Apostoly 20:25.
• Nosoratana tamin’ny fahalalana ny zava-nitranga tatỳ aoriana. Mety ho nanoratra ilay fanaovam-beloma i Lioka rehefa nahalala fa maty tsy niverina i Paoly (Haenchen). Amin’izay dia manohitra ireo dia taorian’ny fanafahana sy fiverenana efa heverin’ireo taratasy pastoraly ho nisy ilay andininy, izay raisin’ireo mpitsikera misalasala ny mpanoratra azy ireo ho toe-javatra ara-literatiora.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (First Epistle to Timothy), introduction; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (First Epistle to Timothy), no. 1; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗

Ny taratasy: Namporisika an’i Timoty hijanona tany Efesosy i Paoly raha nankany Makedonia izy, mba hampitsahatra olona sasany tsy hampianatra zavatra hafa; manantena hiverina tsy ho ela izy, nefa manoratra sao tara.

Asan’ny Apostoly: Mandefa an’i Timoty sy Erasto hialoha ho any Makedonia i Paoly, miala any Efesosy taorian’ny korontana, miverina avy any Gresy miaraka amin’i Timoty ao amin’ny antokony, ary mandalo an’i Efesosy an-tsambo, maika ho any Jerosalema.

I Paley, nanaraka an’i Pearson, dia nihevitra fa tsy mifanaraka amin’izay dia raketin’ny Asan’ny Apostoly ilay fiaingana, ka nametraka ilay taratasy taorian’ny fanagadrana voalohany an’i Paoly tany Roma. Mety ho niverina i Timoty izay nalefa nialoha, araka ny andrasan’ny 1 Korintiana 16:11, nefa ny 2 Korintiana, nosoratana tany Makedonia tsy ela taorian’ny nialan’i Paoly tany Efesosy, dia manonona azy ho miara-mandefa, fa ny 1 Timoty kosa manantena an’i Paoly hiverina fa tsy i Timoty hanaraka. Ny fametrahana ilay taratasy eo amin’ny Asan’ny Apostoly 20:1, araka ny nataon’i Benson sy Michaelis, dia mitaky an’i Timoty hahatratra azy haingana. Misy dia tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly tokoa, toy ny fitsidihana faharoa an’i Korinto.

Famakiana hafa

• Dia tsy voarakitra nandritra ny fotoana tany Efesosy. Mety ho nanao dia fohy tsy voarakitra avy any Efesosy ho any Makedonia i Paoly nandritra ireo taona nijanonany tao, ka namela an’i Timoty; ao anatin’izany fotoana izany no ametrahan’i Robinson ny 1 Timoty.
• Rafitra ara-literatiora. Amin’ny hevitra fa amin’ny anarana sandoka no nanoratana, dia rafitra ara-literatiora nalaina malalaka avy amin’ny fanompoan’i Paoly tany Efesosy ilay toe-javatra, ka tsy mahagaga ny tsy fifanarahana amin’ny lalan-dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly (Dibelius sy Conzelmann).

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (First Epistle to Timothy), introduction; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 11 (First Epistle to Timothy), introduction; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗

Ny taratasy: Tsy tokony ho tia vola ny mpitandrina sy diakona; lavina ny fandraisana ny toe-panahy araka an’Andriamanitra ho fitadiavam-bola; tokony hizara ny manankarena; mendrika voninahitra avo roa heny ny loholona mitarika sy mampianatra tsara, toy ny mpiasa mendrika karama.

Asan’ny Apostoly: Milaza amin’ireo loholona avy any Efesosy i Paoly fa tsy naniry volafotsy na volamenan’olona, niasa tamin’ny tanany, ary tokony hanampy ny malemy toy izany koa izy ireo, ka hahatsiaro ny tenin’i Jesosy momba ny fanomezana.

Mifanaraka ny foto-pitondran-tena momba ny vola: tsy tia vola ary malala-tanana. Ny karama no mampiavaka azy. Ataon’ny Asan’ny Apostoly ho modelin’ny loholona ny fameloman’i Paoly ny tenany; ny 1 Timoty manome voninahitra avo roa heny ny loholona mitarika, izay toa ahitana karama, sady mitanisa ny lalàna momba ny omby tsy tampenam-bava izay tononin’i Paoly koa ao amin’ny 1 Korintiana 9, izay ilazany ny zony hahazo fanohanana nefa foiny. Malefaka ilay fifanenjanana: efa mitahiry ireo lafiny roa ny 1 Korintiana.

Famakiana hafa

• Ny tanan’i Lioka. Manolo-kevitra i Moule sy Wilson fa i Lioka no nanoratra na namolavola ireo taratasy ho an’i Timoty sy Titosy, ka manamarika ny teny ao amin’ny Lioka 10:7; raha izany, dia avy amin’ny tanana iray ny foto-pitondran-tenany momba ny vola sy ilay kabary tany Mileto, ka tsy mahaleo tena.
• Filazantsara voasoratra na teny nampitaina am-bava. Raha mahakasika ireo teny roa ny hoe Soratra Masina ao amin’ny 1 Timoty 5:18, dia mety hitanisa ny Filazantsaran’i Lioka ho Soratra Masina ilay taratasy, ka manondro daty tatỳ aoriana; ny hafa mandray ilay faharoa ho tenin’i Jesosy fantatra am-bava, toy ny ao amin’ny 1 Korintiana 9:14.

Ny taratasy: Tokony hianatra mangina ny vehivavy, fa tsy hampianatra na hanam-pahefana amin’ny lehilahy, ka i Adama sy Eva no tononina; mitety trano milaza zavatra tsy mety ireo mpitondratena tanora malaina.

Asan’ny Apostoly: I Prisila sy Akyla, navelan’i Paoly tany Efesosy, dia nandre an’i Apolosy tao amin’ny synagoga, nitondra azy nitokana ary nanazava taminy marina kokoa ny lalan’Andriamanitra; naminany ireo zanakavavin’i Filipo efatra.

Mihaona amin’ny tanàna iray ireo lahatsoratra: miantefa amin’i Timoty any Efesosy ny 1 Timoty, ary miarahaba an’i Priska sy Akyla, azo inoana fa tao, ny 2 Timoty. Ny Asan’ny Apostoly dia milaza fotsiny fa nentin’izy mivady nitokana i Apolosy; ireo mpanohana ny andraikitra mifameno dia mamaky izany ho fampianarana manokana ivelan’ny fivoriana, fa ireo mpanohana ny fitovian’andraikitra kosa manamarika fa matetika i Prisila no voatonona voalohany, ary ny 1 Korintiana 11:5 dia efa mihevitra fa maminany amin’ny fanompoam-pivavahana ny vehivavy. Tanisain’i Paoly ho fanomezam-pahasoavana samihafa ny faminaniana sy ny fampianarana. Tsy misy amin’ireo lahatsoratra miresaka ny tranga ao amin’ny iray hafa, ka eo amin’ny fandikana ny fifanenjanana fa tsy amin’ny zava-misy mifanohitra.

Famakiana hafa

• Fitsipika maharitra (andraikitra mifameno). Ireo mpanohana ny andraikitra mifameno dia mandray ny 1 Timoty 2:12 ho fitsipika maharitra, miorina amin’ny filaharan’ny famoronana, mandrara ny vehivavy tsy hampianatra lehilahy amim-pahefana ao amin’ny fiangonana tafavory; tsy tafiditra ao anatin’izany ny fanampian’i Prisila manokana an’i Apolosy niaraka tamin’ny vadiny.
• Krizy teo an-toerana na dingana tatỳ aoriana. Ireo mpanohana ny fitovian’andraikitra dia mahita azy ho valin’ny fampianaran-diso niely tao amin’ireo ankohonana tany Efesosy (1 Timoty 5:13; 2 Timoty 3:6), ka maneho ny fomba fanao mivelatr’i Paoly i Prisila; ny hafa, mametraka ny 1 Timoty aorian’i Paoly, mahita dingana tatỳ aoriana mametra kokoa.

Ny taratasy: Voafonjan’ny Tompo i Paoly, mifatotra toy ny mpanao heloka; nitady azy tamim-pahazotoana tany Roma i Onesiforosy ka nahita azy; namela an’i Trofimo narary tany Mileto i Paoly; akaiky ny fahafatesany.

Asan’ny Apostoly: Tsy mahita antony mendrika fahafatesana ny manam-pahefana; any Roma i Paoly dia mipetraka irery ambany fiambenan’ny miaramila iray, mitondra fatorana, mandray izay rehetra tonga sy mitory tsy misy misakana mandritra ny roa taona.

Napetrak’i Paley ho amin’ny fanagadrana faharoa tany Roma ny 2 Timoty: manantena fanafahana ny Filipiana sy Filemona, izay napetrany tany Roma, fa ny 2 Timoty manantena fahafatesana. Mihoatra noho ny porofo ny filazany hoe lovantsofina niray feo. Ny vavolombelona tranainy indrindra, ny 1 Clement, izay matetika apetraka tokony ho 96 taor. J.K., dia milaza fotsiny fa tonga tany amin’ny faran’ny andrefana i Paoly (Espaina, araka ny nokasain’ny Romana 15, na i Roma mihitsy) talohan’ny nahafatesany maritiora; tatỳ aoriana ny dia ho any Espaina ao amin’ny Muratorian Fragment sy ny fanafahana voalazan’i Eusèbe tamim-pitandremana. Tsy mitatitra mihitsy ny valin’ilay fampakarana ny raharaha ny Asan’ny Apostoly, ka sady tsy azo hamarinina no tsy azo esorina ny fitanana mafy kokoa tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

• Fanagadrana iray, fihodinana tatỳ aoriana. Anisan’ny dingana tatỳ aoriana amin’ilay raharaha tany Roma ihany ireo antsipiriany mafy kokoa, tsy nisy fanafahana; mamela izany ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly, na dia tsy dia mifanaraka aza ny 2 Timoty 4:20 amin’izay, satria entin’ny Asan’ny Apostoly mitohy ho any Jerosalema i Trofimo.
• Testamenta fanaovam-beloma tatỳ aoriana. Manam-pahaizana mpitsikera maro no mamaky ny 2 Timoty ho nosoratana tamin’ny anaran’i Paoly taorian’ny nahafatesany, testamenta fanaovam-beloma izay ny fitanana mampahory ao aminy dia sary ara-literatiora fa tsy fanagadrana ara-tantara faharoa; manondro ireo antsipiriany manokana maro ao aminy ireo mpiaro ny maha-azo itokiana azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter 12 (Second Epistle to Timothy), No. I ↗
• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — 1 Clement 5 ↗
• Anonymous, Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment 2 (ANF numbering) ↗

Ny taratasy: Mangataka amin’i Timoty i Paoly hitondra ny lamba fitafy, boky ary hodi-biby fanoratana navelany tany amin’i Karpo tany Troasy, ary mitatitra fa nijanona tany Korinto i Erasto ary navela narary tany Mileto i Trofimo.

Asan’ny Apostoly: Alefa ho any Makedonia i Erasto; miandry ny antokon’i Paoly any Troasy i Trofimo ary hita miaraka aminy any Jerosalema tatỳ aoriana; rehefa nosamborina i Paoly dia tonga any Roma nefa tsy niverina tany Troasy, Mileto na Korinto.

I Paley, nanaraka an’i Capellus, dia nanamarika fa niara-niala tany Gresy tamin’i Paoly i Timoty (Asan’ny Apostoly 20:4), ka tsy nila vaovao hoe nijanona tany Korinto i Erasto, ary nanohy nankany Jerosalema i Trofimo (Asan’ny Apostoly 21:29). Mitazona an’i Paoly ao amin’ny fitanana ny Asan’ny Apostoly avy eo. Noho izany dia napetrak’i Paley taorian’ny fanafahana azy tamin’ny fitanana tany Roma ireo fanamarihana. Mitatitra io fanafahana io ho lovantsofina i Eusèbe, saingy avy amin’ny 2 Timoty mihitsy ny ampahany amin’ny tohan-keviny, ka tsy vavolombelona mahaleo tena izy. Mafy kokoa ny trangan’i Trofimo; fanatsoahan-kevitra ilay hevitra momba an’i Erasto. Ilay lamba fitafy ihany no mety ho avy tamin’ny Asan’ny Apostoly 20.

Famakiana hafa

• Fanamarihana tena izy ao amin’ny taratasy tatỳ aoriana. Nilaza i P. N. Harrison fa fanamarihana tena izy nosoratan’i Paoly avy any Makedonia taorian’ny fitsidihana an’i Troasy ao amin’ny 2 Korintiana 2:12–13 ireo andininy ireo, nampidirina tao amin’ny taratasy noforonin’ny mpanara-dia azy tatỳ aoriana.
• Antsipiriany ara-literatiora. Ireo manam-pahaizana mihevitra fa nosoratana tamin’ny anarana sandoka ny 2 Timoty, toa an’i Lewis Donelson, dia mandray ireo anarana sy iraka ao aminy ho ampahany amin’ny sarin’i Paoly naorina mba hanomezana toe-javatra manokana an’ilay taratasy, fa tsy rakitry ny dia tena nisy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. I, on Erastus ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. XII (Second Epistle to Timothy), No. I, conclusion ↗
• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 2.22.2 ↗

Ny taratasy: Tsy nankany Jerosalema i Paoly fa niala nankany Arabia, avy eo niverina tany Damaskosy; rehefa afaka telo taona dia niakatra tany Jerosalema izy. Any amin’ny andalana hafa, dia apetrany any Arabia ny Tendrombohitra Sinay.

Asan’ny Apostoly: Nijanona andro vitsivitsy niaraka tamin’ny mpianatra tany Damaskosy i Saoly, nitory, ary rehefa afaka andro maro dia nandositra tetika hamonoana azy ka nankany Jerosalema. Tsy misy fijanonana tany Arabia voalaza.

Afaka miditra ao anatin’ilay elanelam-potoana tsy voafaritra tany Damaskosy ao amin’ny Asan’ny Apostoly ilay fotoana banga. Napetrak’i Lightfoot tany am-piandohana ny fijanonana fohy tany Arabia, talohan’ny nitorian’i Paoly tamim-pahavitrihana, na dia milaza aza ny Asan’ny Apostoly 9:20 fa nitory avy hatrany izy; nanamafy i Paley fa mety hahatratra telo taona ilay fotoana manjavozavo ao amin’ny Asan’ny Apostoly. Noraisin’i Paley ho porofo fa tsy nifampaka ireo mpanoratra ny tsy filazana izany. Iadian-kevitra izay nataon’i Paoly tany Arabia: fitoriana tany amin’ny fanjakan’i Nabatea, izay angamba nahatezitra an’i Areta mpanjaka, na fitokana-monina tany amin’ny manodidina an’i Sinay tahaka ny an’i Elia.

Famakiana hafa

• Tsy filazana niniana natao. Mety nahalala momba an’i Arabia i Lioka, avy tamin’ny lovantsofina na avy tamin’ny Galatiana mihitsy aza, nefa tsy nampiditra izany mba hitondrana haingana an’i Paoly tany Jerosalema; tsy ampy hanaporofoana fa mahaleo tena ireo mpanoratra roa ny fahanginana fotsiny.
• Tsy nahalala i Lioka. Mety tsy nahalala fotsiny momba ny fijanonana fohy tany Arabia i Lioka, araka ny hevitr’i Lightfoot, ka ny fetran’ny vaovao nananany no asehon’ilay fahanginana fa tsy safidy nataony.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Ch. 5 (Galatians), No. II; 1850 Religious Tract Society edition ↗

Ny taratasy: Mampiasa ny endrika milaza olona fahatelo i Paoly ka mitantara ny nampakarana azy tany amin’ny lanitra fahatelo sy paradisa efatra ambin’ny folo taona talohan’izay; nahatonga tsilo teo amin’ny nofony hampanetry tena azy ny fanambarana toy izany.

Asan’ny Apostoly: Mirakitra fahitana ny Asan’ny Apostoly: ny Tompo teny amin’ny lalana mankany Damaskosy, lehilahy makedoniana, fampaherezana tamin’ny alina tany Korinto sy Jerosalema, fahitana raha sondrian-tsaina tao amin’ny tempoly, ary anjely tao anatin’ny tafio-drivotra, nefa tsy misy fiakarana.

Mifanaraka ny Asan’ny Apostoly sy ilay taratasy fa nanana traikefa ara-pahitana i Paoly, nefa tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly io fiakarana io. Efatra ambin’ny folo taona alohan’ny 2 Korintiana dia tokony ho 41–43 taor. J.K. amin’ireo fizotry ny fotoana mahazatra, rehefa mametraka an’i Paoly tany Tarsosy, avy eo tany Antiokia, miaraka amin’ny antsipiriany vitsy ny Asan’ny Apostoly. Ilay fahitana raha sondrian-tsaina tao amin’ny tempoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 22:17–21 no fitoviana akaiky indrindra ao amin’ny Asan’ny Apostoly, nefa ny ankamaroan’ny fizotry ny fotoana dia mametraka azy amin’ny fitsidihana voalohany tany Jerosalema, tokony ho telo taona taorian’ny fiovam-pinoana (Galatiana 1:18). Mety hanazava ny antony tsy dia nitantarana azy ny tsy fahazotoan’i Paoly hirehareha ny amin’ilay fiakarana.

Famakiana hafa

• Ny fahitana tao amin’ny tempoly. Nampitovy ilay fiakarana tamin’ny fahitana tao amin’ny tempoly ao amin’ny Asan’ny Apostoly 22:17–21 i C. R. A. Morray-Jones, ka namaky izany ho fanirahana an’i Paoly ho any amin’ny jentilisa, ary nanamafy fa azo ampidirina ao amin’ny fizotry ny fotoana momba an’i Paoly io fampitoviana io.

Ny taratasy: Nisy antoko tany Korinto nilaza fa an’i Kefasy, izay nitondra vady mpino rehefa nandeha, araka ny tenin’i Paoly an-kolaka. Manao veloma olona tokony ho efatra amby roapolo any Roma ny Romana, fa tsy an’i Petera. Ny Galatiana dia mametraka azy any Antiokia.

Asan’ny Apostoly: Rehefa afa-nandositra ny fonja i Petera, dia nankany amin’ny toerana tsy nomena anarana, niseho indray niteny teo amin’ny fivoriana, ary tsy hita tao amin’ny tantara intsony avy eo. Tsy mitondra azy ho any Gresy na Roma mihitsy ny Asan’ny Apostoly.

Tsy mifanohitra ireo lahatsoratra; mijanona ny fitantarany. Tsy voatery hidika hoe nitsidika an’i Korinto i Petera ny fisian’ny antokon’i Kefasy, satria nisy antoko hafa nilaza fa an’i Kristy, na dia taorian’ny fitsidihana tena nisy aza no niforonan’ny antokon’i Apolosy (Asan’ny Apostoly 18:27–19:1). Milaza i Paoly fa izy no namboly ny fiangonana sy nametraka ny fotony (1 Korintiana 3:6–10), ka sarotra ampifanarahana amin’ny filazana tatỳ aoriana hoe niara-nanorina azy i Petera. Ny fiarahabana ao amin’ny Romana dia manohitra ny fisian’i Petera tany Roma tamin’ny nanoratan’i Paoly, fa tsy ny fijanonany tany tatỳ aoriana. Tsy manapaka na iray na iray koa ny fitsipik’i Paoly hoe tsy hiasa any amin’ny toerana efa nanorenan’ny hafa fiangonana (Romana 15:20).

Famakiana hafa

• Vavolombelona tany am-boalohany momba an’i Petera tany Roma. Ny 1 Clement 5, nosoratana avy any Roma tokony ho tamin’ny 96, dia mampahatsiahy ny namonoana an’i Petera noho ny finoany nefa tsy manonona ny toerana; milaza an-kolaka i Ignatius fa nampianatra ny mponin’i Roma i Petera sy Paoly; i Dionysius avy any Korinto, tokony ho tamin’ny 170, dia milaza fa samy nampianatra tany Korinto sy Italia izy roa.
• Tsy tonga tany Roma mihitsy i Petera. Milaza i Otto Zwierlein (2009) fa tsy tonga tany Roma mihitsy i Petera ary nitombo tao amin’ny literatiora tamin’ny taonjato faharoa ilay lovantsofina; araka izany fomba fijery izany, ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly sy ny Romana no porofo tranainy indrindra. Mbola manaiky ny ankamaroan’ny mpahay tantara fa maty tany izy.

Loharano

• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — 1 Clement 5 ↗
• Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (A. Roberts and J. Donaldson, 1885) — To the Romans 4 ↗
• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 2.25.8 (quoting Dionysius of Corinth) ↗

Ny taratasy: Rehefa tonga tany Antiokia i Petera ka niala tamin’ny mpino jentilisa, dia nanohitra azy ampahibemaso i Paoly noho ny nanereny ny jentilisa hiaina toy ny Jiosy.

Asan’ny Apostoly: Mitatitra fijanonana ela tany Antiokia talohan’ny fivoriana sy iray hafa taorian’izany ny Asan’ny Apostoly, izay nifarana tamin’ny fisarahana mafy teo amin’i Paoly sy Barnabasy momba an’i Jaona Marka, nefa tsy mitondra an’i Petera any mihitsy.

Fahanginana izany, fa tsy fifanoherana. Mandefa an’i Petera any amin’ny toerana tsy nomena anarana ny Asan’ny Apostoly 12:17, ka mety hiditra ao amin’ny fijanonana ela ao amin’ny Asan’ny Apostoly 14:28 na ilay ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15:35 ny fitsidihana an’i Antiokia. Milaza lehilahy avy any Jodia nampikorontana an’i Antiokia ny Asan’ny Apostoly, izay lazain’ny taratasy avy any Jerosalema fa tsy nirahiny (Asan’ny Apostoly 15:1–2; Asan’ny Apostoly 15:24); misy mametraka an’ilay tranga talohan’ny fivoriana ka mampifandray azy ireo amin’ny olona avy tany amin’i Jakoba (Galatiana 2:12). Tsy miafina amin’ny fifandirana ny Asan’ny Apostoly: tantarainy ny ady hevitra mafy teo amin’i Paoly sy Barnabasy (Asan’ny Apostoly 15:39).

Famakiana hafa

• Tsy notantaraina mba hampihavana. Nihevitra i F. C. Baur sy ny sekolin’i Tübingen fa nafenin’i Lioka ny fifandirana ara-pampianarana teo amin’i Petera sy Paoly mba hampisehoana ny firaisan’ny apostoly; araka izany, tsy nitera-doza toy izany ilay adin’i Paoly sy Barnabasy, satria raharaha manokana.
• Resy tany Antiokia i Paoly. Nilaza ilay mpandalina James D. G. Dunn (1983) fa azo inoana fa tsy nahazo ny fanohanan’ny fiangonana tany Antiokia i Paoly, izay hanazava ny tsy fiankinany tamin’i Antiokia tatỳ aoriana; mety ho naleon’i Lioka tsy nitantara izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 10 ↗

Ny taratasy: Miaraka amin’i Paoly sy Barnabasy ho any Jerosalema i Titosy nefa tsy voafora, misahana ny fifandraisan’i Paoly amin’i Korinto, anisan’izany ny famoriam-bola, ary ao amin’ny Taratasy Pastoraly dia avela any Kreta sady mankany Dalmatia.

Asan’ny Apostoly: Tsy manonona an’i Titosy mihitsy ny Asan’ny Apostoly. I Barnabasy sy Saoly no mitondra ny fanampiana noho ny mosary, misy hafa tsy nomena anarana miaraka amin’i Paoly sy Barnabasy ho any Jerosalema, ary tsy tafiditra amin’ny lisitry ny naman’i Paoly tatỳ aoriana izy.

Mifantina izay tantarainy ny Asan’ny Apostoly: tsy milaza mihitsy izy fa manoratra taratasy i Paoly, ary tsy mitantara ny krizy tany Korinto sy ny ankamaroan’ny famoriam-bola, izay tranga ananan’i Titosy anjara lehibe. Navoitran’i Paley ny heviny amin’ny porofo: sarotra inoana fa tsy hanonona azy ny mpanoratra miasa avy amin’ny 2 Korintiana na Titosy, ka toa tsy mifampiankina ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy ireo. Napetrak’i Lightfoot ho isan’ireo hafa tsy nomena anarana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15:2 i Titosy. Misy sora-tanana miantso an’ilay Josto ao amin’ny Asan’ny Apostoly 18:7 hoe Titio Josto na Titosy Josto, nefa vitsy no mampitovy azy amin’ny mpiara-miasa amin’i Paoly.

Famakiana hafa

• Niniana tsy notononina. Nilaza i F. C. Baur fa tsy nanonona an’i Titosy ny Asan’ny Apostoly, izay nampihena ny fifandirana tamin’ny kristiana Jiosy, satria nampahatsiahy ny ady momba ny famorana ny raharahany. Araka izany dia niniana ny fahanginana, fa tsy fifantenana fotsiny.
• Fahanginana noho ny fianakaviana. Nandroso hevitra ilay mpandalina Alexander Souter fa rahalahin’i Lioka i Titosy: raha i Lioka no nanoratra ny Asan’ny Apostoly, dia mety tsy hanonona rahalahy izy, toy ny tsy anononany ny tenany. Tsy misy ao amin’ireo lahatsoratra manamafy izany fihavanana izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4, no. 2 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 13, no. 1 ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa tsy nanampy na inona na inona tamin’ny hafany ireo mpitarika any Jerosalema, ary mampitandrina fa ny fikatsahana fanamarinana amin’ny Lalàna, amin’ny alalan’ny famorana, dia fialana amin’ny fahasoavana. Tsy manonona didy mihitsy izy.

Asan’ny Apostoly: Tsy nitaky famorana ilay taratasy avy any Jerosalema ho an’ny mpino jentilisa tany Antiokia, Syria sy Kilikia. Raha namakivaky an’i Derbe sy Lystra ny naman’i Paoly, dia nanatitra ny fanapahan-keviny tany amin’ireo tanàna.

Nanaitra an’i Paley ilay fahanginana ary nanome antony izy: ny iraka nomena azy manokana no iorenan’ny fandresen-dahatr’i Paoly, fa tsy ny fahefan’i Jerosalema, ary ilay didy dia nandà fotsiny ny hametraka ny Lalàna amin’ny mpino jentilisa vaovao, fa ny Galatiana kosa mandà ny herin’ny Lalàna hamonjy na ny Jiosy aza. Nisalasala koa i Paley raha nanana ilay didy ny Galatiana, satria ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:6 vao mitondra an’i Paoly ho any Galatia voalohany ny Asan’ny Apostoly, taorian’ny fanaterana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:4. Raha tany atsimon’i Galatia no nandefasana ilay taratasy, dia tafiditra ao amin’ny Asan’ny Apostoly 16:4 ny mpamaky, ka vao mainka manaitra ny fahanginana raha tsy tonga talohan’izay ilay taratasy.

Famakiana hafa

• Tonga tatỳ aoriana ny didy, tsy nandraisan’i Paoly anjara. Raha ny fihaonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15 no tantarain’ny Galatiana 2:1–10, dia sarotra ampifanarahana amin’ny didy misy teboka efatra ny tatitr’i Paoly fa tsy nanampy na inona na inona ireo mpitarika ary nangataka momba ny mahantra ihany; maro ny mpitsikera manatsoaka fa tatỳ aoriana ilay didy, tsy nandraisan’i Paoly anjara (ampitahao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:25).
• Nosoratana talohan’ilay didy. Mpandalina manohana ny fandefasana tany atsimon’i Galatia, toa an’i Bruce sy Longenecker, no mametraka ilay taratasy talohan’ny fihaonana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15 ary mampitovy ny Galatiana 2 amin’ilay fitsidihana nandritra ny mosary, ka tsy afaka nanonona didy mbola tsy nisy ilay taratasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10 (1849 New York reprint) ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10 (1849 New York reprint) ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), No. 10, footnote (1849 New York reprint) ↗

Ny taratasy: Noho ny fahalemen’ny vatana izay nizaha toetra azy ireo no nitorian’i Paoly voalohany taminy; noraisin’izy ireo toy ny anjelin’Andriamanitra izy ary ho nomeny azy ny masony.

Asan’ny Apostoly: Mitantara an’i Jaona Marka niala tany Perga, ny mponin’i Lystra niantso an’i Paoly hoe Hermesy, ary ny nitoraham-bato azy tany ny Asan’ny Apostoly, saingy tsy mitatitra aretina tamin’ny fitsidihana an’i Galatia.

Fahanginana izany, fa tsy fifanoherana: tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly ny fahoriana maro lazain’ireo taratasy (ampitahao amin’ny 2 Korintiana 11:23–27), ary tsy manonona an’ilay aretina ny Galatiana. Ny tambinteny Grika ampiasain’i Paoly, to proteron, dia mety hidika ny voalohany amin’ny fotoana roa na hoe taloha fotsiny. Raha milaza fitsidihana roa an-kolaka izany, dia mitatitra roa ny Asan’ny Apostoly na amin’ny fomba fijery iray na amin’ny iray, na dia dia fohy namakivaky ny faritra aza izy roa raha ny avaratr’i Galatia no tondroina.

Famakiana hafa

• Tazomoka tany Pamfylia. Nandroso hevitra i Ramsay fa narary i Paoly, angamba tazomoka, tany Pamfylia ary noho izany no nialany tany Perga ho any Antiokia any Pisidia, izay hanazava koa ilay fiovan-drafitra nolavin’i Jaona Marka harahina. Tsy omen’ny Asan’ny Apostoly antony ny fialan’i Marka.
• Fitoviana amin’i Lystra. Misy mampitaha ny nandraisan’ny Galatiana an’i Paoly ho irak’Andriamanitra amin’ny niantsoan’i Lystra azy hoe Hermesy, irak’ireo andriamanitra; saingy vahoaka tsy mbola niova finoana ireo, izay voataona hitora-bato azy tsy ela taorian’izay, ka malemy ny fitoviana.

Ny taratasy: Ireo mpandefa telo ihany no voatonona anarana ao amin’ireo taratasy. Mangataka ny 1 Tesaloniana mba hiarahabana ny rahalahy rehetra sy hamakiana ilay taratasy amin’ny rehetra; ny 2 Tesaloniana dia mifarana amin’ny fiarahabana nosoratan’i Paoly tamin’ny tanany.

Asan’ny Apostoly: Nampiantrano ireo mpitory i Jasona ary nanome antoka taorian’ny korontana; i Aristarko sy Sekondo, izay samy Tesaloniana, dia niara-dia tamin’i Paoly tatỳ aoriana, ary niara-niondrana taminy ho any Roma i Aristarko.

Banga izany fa tsy fifanoherana. Miovaova ny fanaon’i Paoly: tsy manonona mpino eo an-toerana ny Galatiana, fa manonona maromaro ny Filipiana sy ny 1 Korintiana. Manamafy ny fisian’ny fanoherana teo an-toerana ireo taratasy ho an’ny Tesaloniana, fa tsy hoe iza no niharan’izany. Hita ao amin’ny Kolosiana sy Filemona i Aristarko, saingy ny Asan’ny Apostoly ihany no milaza azy ho avy any Tesalonika; mety ho ilay mpampiantrano ao amin’ny Asan’ny Apostoly na olon-kafa ilay Jasona mampamangy ao amin’ny Romana.

Famakiana hafa

• Anarana avy amin’ny lisitra. Maro no mamaky ny Asan’ny Apostoly 20:4 ho lisitr’ireo solontena nitondra ny fanangonam-bola; mety nanovo ny anaran’ireo Tesaloniana tamin’ny lisitra na lovantsofina toy izany i Lioka, izay sady tsy hamafisin’ireo taratasy no tsy toheriny.
• Ilay Jasona ao amin’ny Romana 16. Raha ilay mpampiantrano tany Tesalonika ihany ilay Jasona ao amin’ny Romana 16:21, izay mampamangy an’i Roma avy amin’ny naman’i Paoly, azo inoana fa tany Korinto, dia mikasika ankolaka ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly ny taratasin’i Paoly; fahita anefa ilay anarana ka mbola tsy azo antoka ny fampitoviana.

Ny taratasy: I Gaio dia iray amin’ireo olona vitsy tany Korinto nataon’i Paoly batisa manokana; ny Romana, izay azo inoana fa nalefa avy any Korinto, dia mitondra fiarahabana avy amin’ny Gaio iray izay heverina matetika ho mpampiantrano an’i Paoly sy ny fiangonana manontolo.

Asan’ny Apostoly: Niala tao amin’ny synagoga i Paoly ka nankany amin’ny tranon’i Josto, mpivavaka tamin’Andriamanitra, teo akaikiny; i Gaio kosa dia miseho ho lehilahy avy any Makedonia nosamborina tany Efesosy sy ho Gaio avy any Derbe ihany.

Olona vitsy tany Korinto ihany no tononin’ny Asan’ny Apostoly, ka tsy mahagaga ny fahanginany momba an’i Gaio. Araka ny soso-kevitr’i Goodspeed, i Josto, izay nampiasain’i Paoly ny tranony, ihany ilay Gaio heverina matetika ho mpampiantrano ny fiangonana; manonona an’i Josto eo akaikin’i Krispo koa ny Asan’ny Apostoly, ka manohana kely izany hevitra izany, na dia tsy milaza mihitsy aza ilay boky fa nino i Josto. Josto fotsiny no ao amin’ny WEB; Titio Josto no vakin’ny fanontana mitsikera ny lahatsoratra. Anarana tena fahita i Gaio, ka azo heverina io fampitoviana olona io, saingy tsy mbola voamarina.

Famakiana hafa

• Gaio avy any Derbe. Nampitovin’i Paley tamin’i Gaio avy any Derbe, izay niara-niala tany Gresy tamin’i Paoly (Asan’ny Apostoly 20:4), ilay Gaio ao amin’ny Romana. Mety ho nipetraka tany Korinto ny olona iray avy any Lykaonia, na dia mampihena ny mety ho izany aza ny famakiana mahazatra an’i Gaio ho mpampiantrano efa nonina teo.
• Vahiny nampiantranoina. Milaza i John Kloppenborg fa vahiny nampiantranoina, fa tsy mpampiantrano, no ilazan’ny Romana 16:23 an’i Gaio: mpitsidika avy any Roma, fa tsy mpanohana mpanankarena avy any Korinto. Hanalemy ny famakiana azy ho mpampiantrano sy izay fifandraisana amin’ny tranon’i Josto izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter II (Epistle to the Romans), No. II; 1849 New York edition, p. 22 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — Chapter III (First Epistle to the Corinthians), No. VIII; 1849 New York edition, p. 57 ↗

Ny taratasy: Niara-nitory tamin’i Paoly sy Timoty tany Korinto i Silvano; manonona an’i Sostena, Timoty, Apolosy sy ny hafa ireo taratasy tatỳ aoriana, ary ny Romana, izay azo inoana fa nalefa avy any Korinto, dia mitanisa ny naman’i Paoly tany, saingy tsy manonona an’i Silvano mihitsy.

Asan’ny Apostoly: I Silasy no mpiara-dia nofidin’i Paoly, niara-nigadra taminy tany Filipy, nijanona tany Beria, ary nihaona taminy indray tany Korinto; tatỳ aoriana dia manonona an’i Timoty, Erasto sy ny hafa ny lisitry ny mpiara-dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy Silasy intsony.

Mifanojo ny fahanginan’izy roa: tsy manonona an’i Silasy intsony ny Asan’ny Apostoly taorian’i Korinto, ary tsy mitanisa azy miaraka amin’i Paoly mihitsy ireo taratasy tatỳ aoriana, na dia tononina ho mpiara-mandefa ireo taratasy roa ho an’ny Tesaloniana aza izy. Tsy misy manazava ny fiovana izy roa, ary tsy manaporofo firy ny fahanginana irery. Na izany aza, samy mampifandray an’i Silasy amin’ny asa fitoriana tany Makedonia sy Korinto ireo loharano roa, ary samy tsy mitatitra azy nandritra ireo taona tany Efesosy.

Famakiana hafa

• Nanao asa hafa. Mety ho nanao asa hafa i Silasy. Raha izy ilay Silvano nanoratana na nitondrana ny 1 Petera (1 Petera 5:12), dia niara-niasa tamin’i Petera izy tatỳ aoriana, na dia iadian-kevitra aza io fampitoviana azy ireo io.
• Tohan-kevitra avy amin’ny fahanginana. Tsy voatery hidika ho tsy tao amin’ny asa fitoriana ny tsy fisiany amin’ny fiarahabana: ireo olona mifandraika amin’ny taratasy tsirairay no tononin’i Paoly, ary ny dian’i Paoly manokana no arahin’i Lioka, ka mety ho niasa teny akaiky tsy voarakitra i Silasy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter IV (Second Epistle to the Corinthians), No. VII; 1849 New York edition, p. 81 ↗

Ny taratasy: Mitatitra fifandirana ireo olon’i Kloa; manao fitsidihana mampalahelo i Paoly ary manoratra taratasy amin’ny ranomaso; manasazy olona nanao ratsy ny maro an’isa; mitatitra fibebahana i Titosy; mitory hafatra hafa ireo vao tonga, ka miseho ho apostoly.

Asan’ny Apostoly: Manampy ny mpino any Akaia i Apolosy, izay nomen’ireo rahalahy tany Efesosy taratasy fanolorana. Tatỳ aoriana dia mikasa hamaky an’i Makedonia sy Akaia i Paoly, mandefa an’i Timoty sy Erasto mialoha, ary avy eo mandany telo volana tany Gresy.

Tsy misy fifanoherana: tsy lazain’ny Asan’ny Apostoly ilay krizy, ary andininy roa no ilazany ireo volana lanin’i Paoly tany Gresy (Asan’ny Apostoly 20:2–3). Noheverin’i Paley ho porofo fa tsy naka tahaka ny iray ny iray ny tsy filazana toy izany. Fijanonana roa tany Gresy no omen’ny Asan’ny Apostoly; ny ankamaroan’ny manam-pahaizana dia manatsoaka fitsidihana nampalahelo tsy voarakitra avy amin’ny 2 Korintiana 2:1 sy 13:1–2, izay novakin’i Paley ho fahavononana fahatelo ho avy. I Paley, nanaraka an’i Locke, dia nihevitra fa ny 1 Korintiana ilay taratasy nosoratana tamin’ny ranomaso, ary ilay lehilahy ao amin’ny 1 Korintiana 5:1–5 ilay nanao ratsy; nanolo-kevitra ny 2 Korintiana 10–13 i Hausrath; maro no mihevitra fa very ilay taratasy.

Famakiana hafa

• Nahafantatra i Lioka saingy tsy nilaza izany. Mihevitra i Richard Pervo fa nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka; araka io hevitra io, dia ninia tsy nilaza ireo fifandirana izay hanimba ny sariny momba ny asa fitoriana miray sy mandroso izy.
• Ny fifantohan’i Lioka na ny tsy fahalalany. Ny hafa mihevitra fa tsy nahalala ireo taratasy i Lioka, na nifantoka tamin’ny asa fitoriana ampahibemaso sy ny fitsarana ka tsy nilaza ny ady anatiny tao amin’ny fiangonana, tahaka ny tsy ilazany ny fanoratan’i Paoly taratasy amin’ny ankapobeny.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), No. II; 1849 New York printing, p. 69 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), No. IV; 1849 New York printing, p. 77 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (Second Epistle to the Corinthians), No. XI; 1849 New York printing, p. 91 ↗

Ny taratasy: Miresaka taratasy taloha kokoa sy taratasy avy any Korinto i Paoly; hitan’ny mpitsikera azy ho mahery ny taratasiny; mifanakalo taratasy ny fiangonana; mampitandrina momba ny taratasy toa avy aminy izy ary manao sonia amin’ny tanany.

Asan’ny Apostoly: Manonona ny taratasin’ny fivoriana, izay anampian’i Paoly amin’ny fanaterana azy, sy ny taratasin’i Lysia ny Asan’ny Apostoly; mitondra ny taratasin’ny mpisoronabe i Paoly; manoratra ho an’i Apolosy ireo mpino tany Efesosy; tsy naharay taratasy momba an’i Paoly ireo Jiosy tany Roma.

Heverin’ny Asan’ny Apostoly ho fitaovan’ny fahefana sy fanolorana ny taratasy, nefa tsy mampifandray an’i Paoly amin’ny fanoratana azy mihitsy. Novakin’i Paley ho tenin’i Paoly tsy azon’ny olona tsara, na olona nihambo lainga ho manana ny fahefany, ny fanairana ao amin’ny 2 Tesaloniana 2:2, tahaka ireo lehilahy avy any Jodia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15:1 sy Asan’ny Apostoly 15:24. Iadian-kevitra koa ny mpanoratra ny 2 Tesaloniana. Mazava ny fahanginana; iadian-kevitra raha mampiseho ny tsy fahalalan’i Lioka ireo taratasy izany na fahanginana niniana natao.

Famakiana hafa

• Nahalala ireo taratasy i Lioka. Nihevitra i John Knox sy Richard Pervo fa nahalala ny taratasin’i Paoly i Lioka; i Knox nihevitra fa ninia tsy niresaka azy ireny izy, ary i Pervo kosa fa naka hevitra avy tao nefa tsy nanonona izany. Na ahoana na ahoana, safidy ny fahanginana.
• Tsy nahalala azy ireny i Lioka. Nihevitra i Edgar Goodspeed fa tsy nahafantatra ny taratasin’i Paoly i Lioka, ary tatỳ aoriana vao voangona ireo; araka io hevitra io dia maneho ny loharanon’i Lioka ny fahanginana, ary mety ho ny Asan’ny Apostoly mihitsy aza no namelona indray ny fahalianana nitarika ny fanangonana azy ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 10 (Second Epistle to the Thessalonians), No. III, footnote; 1849 New York printing, p. 196 ↗

Ny taratasy: Avy any Efesosy i Paoly no milaza fa miatrika fahafatesana isan’andro ary miresaka ady tamin’ny bibidia tany; tatỳ aoriana izy mampahatsiahy fitsapana tany Asia izay navesatra loatra ka niheverany fa ho faty mandra-pamonjen’Andriamanitra azy.

Asan’ny Apostoly: Mampisy korontana i Demetrio; misambotra an’i Gaio sy Aristarko ny vahoaka, saingy notazonin’ny mpianatra sy ireo Asiarka sakaizany tsy hiditra tao amin’ny teatra i Paoly. Niala ho any Makedonia izy rehefa tapitra izany.

Nampifandraisin’i Paley tamin’ilay korontana ny fitsapana tany Asia, ka ny hany nekeny dia tsy nilaza mazava ny loza nanjo an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly. Azo inoana fa talohan’ilay korontana no nosoratana ny 1 Korintiana, tamin’i Paoly nikasa hijanona hatramin’ny Pentekosta, ka azo inoana fa fanoherana taloha kokoa ireo bibidia resahiny, ary sarin-teny amin’ny ankamaroan’ny famakiana; i Frayer-Griggs mahita ireo mpivavaka tamin’i Artemisy, ilay vondrona asehon’ny Asan’ny Apostoly mikorontana. Ny Asan’ny Apostoly mihitsy dia manonona teti-dratsin’ny Jiosy tany Asia (Asan’ny Apostoly 20:19), ary ny Romana 16:3–4 sy 2 Korintiana 11:23 dia manoro loza hafa tsy tantarainy.

Famakiana hafa

• Ilay korontana ihany. Miaraka amin’i Paley: ilay korontana no fitsapana. Nikorontana ny tanàna, nosamborina ny naman’i Paoly, ary voatery niala izy; ilay taratasy manome ny fihetseham-po, ny Asan’ny Apostoly manome ny zava-nitranga hita etỳ ivelany.
• Krizy tsy voarakitra. I Duncan sy ny hafa dia manolotra fanagadrana tany Efesosy tsy voarakitra ao amin’ny Asan’ny Apostoly; ny hafa manolotra aretina mafy. Araka ireo hevitra roa ireo, tsy lazain’ny Asan’ny Apostoly ny loza lehibe indrindra nanjo an’i Paoly tany Efesosy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 4 (2 Corinthians), no. 3 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (1 Corinthians), no. 2 ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa vonona ho avy fanintelony izy, tapa-kevitra tsy ho avy indray amin’ny alahelo, ary mampitandrina azy ireo tahaka ny tamin’ny nahateo fanindroany azy, izay andian-teny iadian-kevitra.

Asan’ny Apostoly: Mitantara fijanonana nanorenana fiangonana nandritra ny valo ambin’ny folo volana mahery tany Korinto ny Asan’ny Apostoly, ary avy eo roa taona mahery tany Efesosy izay fintininy fohy; omena daty ho taorian’ity taratasy ity matetika ireo telo volana tany Gresy.

Raha nisy ilay fitsidihana faharoa, dia mifanaraka indrindra amin’ny fiampitana haingana avy any Efesosy, nandritra ireo taona fintinin’ny Asan’ny Apostoly ho andininy vitsivitsy (Asan’ny Apostoly 19:8–10; Asan’ny Apostoly 20:31); mifanaraka amin’ny fitsidihana tsy nandeha tsara koa ny 2 Korintiana 2:1, izay tsy resahin’ny fandinihan’i Paley. Manitatra loatra ny fahafenoan’ny Asan’ny Apostoly ny filazan’i Paley fa voalaza ao ny fotoana rehetra niainan’i Paoly. Sady tsy mirakitra no tsy manilika ilay fitsidihana ny Asan’ny Apostoly; fanatsoahana avy amin’ilay taratasy izany, ary vitsy an’isa no mametraka azy talohan’ny 1 Korintiana fa tsy teo anelanelan’ireo taratasy.

Famakiana hafa

• Fahavononana no isaina, araka an’i Paley. Nanaraka an’i Grotius i Paley ka namaky ny fanintelony ho fotoana fahatelo nahavonona an’i Paoly ho avy, ka nanisa drafitra nofoanana (2 Korintiana 1:15–16), ary nihevitra ny 2 Korintiana 13:2 ho fiandrasana ny fanatrehana faharoa. Hitan’ny ankamaroan’ny mpandinika ankehitriny ho famakiana terena izany.
• Taratasy natambatra. Manam-pahaizana maro, anisan’izany i Furnish sy Thrall, no mihevitra ny 2 Korintiana 10–13 ho taratasy misaraka tatỳ aoriana. Amin’izay dia tsy afaka mamaritra ny hevitry ny 2 Korintiana 13:1–2 ny 2 Korintiana 1:15–16, araka izay heverin’ny tohan-kevitr’i Paley, na dia mbola mijanona aza ny fanatsoahana momba ny fitsidihana faharoa.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. XI; New York 1849 edition, p. 90 ↗
• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul Evinced — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. XI; New York 1849 edition, p. 91 ↗

Ny taratasy: Manoratra talohan’ny nisamborana azy tany Jerosalema i Paoly, ka mitanisa fanagadrana ho anisan’ny fahoriany, milaza fa maro kokoa noho ny an’ireo mpifaninana taminy ny fanagadrana azy, ary miarahaba an’i Androniko sy Jônia ho mpiara-migadra taminy.

Asan’ny Apostoly: Talohan’io fisamborana io, fanagadrana iray no tantarain’ny Asan’ny Apostoly, niaraka tamin’i Silasy nandritra ny alina tany Filipy; taorian’ny nanoratana ireo taratasy ireo ny fitanana ela tany Jerosalema, Kaisaria ary Roma.

Tsy mihambo ho mitanisa ny fahoriana rehetra ny Asan’ny Apostoly, ka tsy manohitra izay lazainy ny isa lehibe kokoa ao amin’ireo taratasy. Samy tsy iadian-kevitra ireo taratasy roa ary talohan’ny Asan’ny Apostoly, ka mampiseho ny fifantenan’ny Asan’ny Apostoly ny zavatra tantarainy ilay banga. Mihoatra izany ny lovantsofina tatỳ aoriana: ny 1 Clement 5, nosoratana avy any Roma ary matetika omena daty akaikin’ny faran’ny taonjato voalohany, dia milaza fanagadrana fito ho an’i Paoly, mihoatra noho izay asehon’ny Asan’ny Apostoly nandritra ny fiainany manontolo, na dia mety ho isa boribory na ara-panoharana aza izany.

Famakiana hafa

• Fanagadrana tany Efesosy. I Duncan sy ny hafa dia mandrafitra fanagadrana tany Efesosy avy amin’ilay fahoriana saika nahafaty tany Asia (2 Korintiana 1:8–10) sy ny ady tamin’ny bibidia (1 Korintiana 15:32). Mampiseho loza tany ny Asan’ny Apostoly 19 fa tsy fisamborana, ary tsy misy manamarina izany mivantana.
• Heviny malalaka kokoa. Mety hidika ny Romana 16:7 fa nigadra misaraka tamin’i Paoly i Androniko sy Jônia, na mety hampiasa ny fahababoana ho sarin-teny. Mbola mijanona ireo fanagadrana maro ao amin’ny 2 Korintiana, ary tsy misy famakiana miteraka fifanoherana amin’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 5:5 ↗

Ny taratasy: Anisan’ny fahoriany isain’i Paoly ny sambo rendrika intelo, alina sy andro iray tany amin’ny lalina, ary loza teny an-dranomasina, samy talohan’ny nanoratana ilay taratasy.

Asan’ny Apostoly: Mitatitra fiampitana an-dranomasina teo aloha ho any sy avy any Kyprosy, Pamfylia, Makedonia ary Syria ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy misy loza voalaza; ilay sambo rendrika tokana ao, tany Malta, dia taona maro taorian’ny 2 Korintiana.

Tsy mifanohitra mihitsy ireo isa: tsy mitatitra sambo rendrika talohan’ny 2 Korintiana ny Asan’ny Apostoly, ka tsy manohitra na inona na inona ireo sambo rendrika telo tsy voarakitra, ary lasa efatra farafahakeliny rehefa ampiana an’i Malta. Mandalo haingana ny vanim-potoana lava ny Asan’ny Apostoly, toa ireo taona niainan’i Paoly tany Tarsosy talohan’ny nakàn’i Barnabasy azy, ka mamela toerana ho an’ny dia an-tsambo tsy voarakitra; nanolo-kevitra i Paley fa tamin’izay no nitrangan’ny sasany tamin’ireo sambo rendrika, izay vinavina. Ny 2 Korintiana mihitsy dia manondro fitsidihana faharoa tany Korinto izay tsy raketin’ny Asan’ny Apostoly (2 Korintiana 2:1; 2 Korintiana 13:1), azo inoana fa an-dranomasina avy any Efesosy.

Famakiana hafa

• Lisitra narafitra araka ny fomba fanoratra. Ao anatin’ny fireharehana izay antsoin’i Paoly tenany ho adala ilay lisitra (2 Korintiana 11:16–21), ary mety ho novolavolaina araka ny haikabary, ka tsy voatery hoterena ho marina ara-bakiteny ireo isa. Na izany aza, tsy misy manohitra azy ireo ao amin’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter IV, No. IX ↗

Ny taratasy: Mangataka ny Romana hivavaka i Paoly mba ho azo eken’ny mpino any ny fanompoany ho an’i Jerosalema, ka manondro fa tsy azony antoka raha ho izany.

Asan’ny Apostoly: Noraisina i Paoly ary noderaina ny tatitra nataony; mampita ny fiahiahian’ireo mpino be zotom-po amin’ny Lalàna i Jakoba sy ireo loholona, ary mangataka azy handoa ny lany amin’ny voadin’ny lehilahy efatra. Tsy misy fanomezana voalaza.

Mampiseho ny ahiahy talohan’ny dia ny Romana; mampiseho fandraisana voasaron’ny fiahiahiana an’i Paoly avy hatrany teo amin’ny mpino jiosy ny Asan’ny Apostoly, toe-po izay manazava amin’ny fomba azo inoana ny fisalasalan’i Paoly. Nilaza i Paley fa ilay tsaho ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:21 no ho vokatry ny fampianaran’ny Romana momba ny Lalàna. Tsy mitatitra fanolorana mihitsy ny Asan’ny Apostoly, ka tsy fantatra raha noraisina ilay fanomezana; ny famakiana fahanginana no iorenan’ny fifanarahana.

Famakiana hafa

• Nekena nefa tsy notaterina. Mety tsy nilain’i Lioka tao amin’ny fitantarany ny nitantara fanolorana nahomby. Mety hahafaoka izany ny fandraisana feno hafaliana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 21:17, ary milaza an-kolaka fa nentiny ireo fanomezana ny fanononan’i Paoly azy tatỳ aoriana (Asan’ny Apostoly 24:17).
• Nolavina na navily. Ny hafa manatsoaka fandraisana mangatsiaka na fandavana izay nofidin’i Lioka tsy hosoratana, na manolo-kevitra fa avy tamin’ilay tahirim-bola no nandoavana ny lany tamin’ny voady ho marimaritra iraisana. Tsy misy lahatsoratra milaza ny iray amin’ireo.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — Chapter II, No. VII ↗

Ny taratasy: Mangina ny taratasy rehetra afa-tsy ny Romana, 1 Korintiana sy 2 Korintiana ary angamba ny Galatiana, na dia miresaka fanomezana ho an’i Paoly aza ny Filipiana ary manonona an’i Tykiko sy Aristarko ny Kolosiana.

Asan’ny Apostoly: Tsy manonona ny fanampiana voangona mihitsy ny Asan’ny Apostoly, fa eo amin’ny fitsarana azy ihany no ilazany fanomezana ho an’ny firenen’i Paoly. Miara-miala aminy avy any Gresy i Tykiko sy Aristarko; any Efesosy koa i Aristarko ary mandeha sambo ho any Roma.

Ny 1 Tesaloniana, nosoratana tsy ela taorian’ny asa fitoriana tany Tesalonika (1 Tesaloniana 3:6; Asan’ny Apostoly 18:5), dia talohan’ireo taona tany Efesosy izay nikarakaran’i Paoly ilay fanomezana (1 Korintiana 16:1–8), ka andrasana ny fahanginany. Mifanaraka amin’ny toe-javatra tany Roma tatỳ aoriana ny fahanginan’ny Filipiana na dia nanome aza i Makedonia (2 Korintiana 8:1–5), araka ny hevitr’i Schnelle. Ho an’ny Kolosiana, mifanaraka amin’ny toe-javatra tany Efesosy na Roma i Aristarko: apetraky ny Asan’ny Apostoly tany Efesosy izy (Asan’ny Apostoly 19:29) sy tamin’ny dia an-tsambo ho any Roma (Asan’ny Apostoly 27:2). Ary tsy voatery hiresaka ilay fanomezana na aiza na aiza i Paoly: tsy milaza an’i Galatia ny Romana 15:26 (1 Korintiana 16:1).

Famakiana hafa

• Fanagadrana tany Efesosy. Mety ho avy tamin’ny fanagadrana tany Efesosy talohan’ny nanombohan’ny fanangonana ny Filipiana, na mety tsy nanana antony firesahana izany tao fotsiny i Paoly; araka ireo hevitra roa ireo dia tsy manome daty na inona na inona ny fahanginana.
• Taratasy tatỳ aoriana. Raha taorian’i Paoly ny Kolosiana, Efesiana ary ireo taratasy Pastoraly, na nosoratana taorian’ny fiafaran’ny Asan’ny Apostoly, dia efa vita ela ny fanangonana ary tsy misy lanjany amin’ny daty ny tsy fisiany.

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa vita ny asany amin’ireo faritra ireo; rehefa voatolotra ny fanomezana ho an’i Jerosalema, dia hitsidika an’i Roma izy eny an-dalana ho any Espaina.

Asan’ny Apostoly: Ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia mikasa ho any Jerosalema, avy eo any Roma, i Paoly, fa tsy any Espaina mihitsy; milaza amin’ny loholona avy any Efesosy izy fa tsy hahita azy intsony izy ireo, ary mifarana amin’ny fitanana azy eo ambany fiambenana any Roma ny Asan’ny Apostoly.

Mifanaraka amin’ny fiafarany ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly, satria mijanona alohan’ny fanapahana ny raharahan’i Paoly izy io, ka izay dia tatỳ aoriana dia ivelan’ny sakany. Nampiasain’i Paley hanoherana ny fakana tahaka io fahasamihafana io: raha nanovo tamin’ny Asan’ny Apostoly ny Romana, nahoana no nampiana i Espaina; raha nanovo tamin’ny Romana ny Asan’ny Apostoly, nahoana no nesorina izany? Ny hoe tonga tany Espaina ve i Paoly dia miankina amin’ny 1 Clement 5, izay matetika omena daty manakaiky ny faran’ny taonjato voalohany, sy ny Muratorian Fragment, izay iadian-kevitra ny datiny sy ny loharanony.

Famakiana hafa

• Tsy nisy dia ho any Espaina. Mety ho maty taorian’ny fitanana azy tany Roma i Paoly. Mety ho fomba fiteny handresen-dahatra ilay teny ao amin’ny 1 Clement, na i Roma raha jerena avy any Atsinanana; mety ho tsoa-kevitra avy amin’ny Romana 15 na ny boky apokrifa Acts of Peter ilay filazan’ny Muratorian Fragment.
• Fanafahana sy fiverenana niantsinanana. Raha an’i Paoly ireo Taratasy Pastoraly ary tatỳ aorian’ny Asan’ny Apostoly, dia nafahana izy ka niverina tany amin’ny Ranomasina Egea (1 Timoty 1:3; 2 Timoty 4:20), na dia eo aza ny Asan’ny Apostoly 20:25; mety hisy toerana ho an’ny fitsidihana an’i Espaina, fa tsy misy taratasy manonona izany.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. III ↗
• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 5 ↗
• Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — §2 (on Acts) ↗

Ny taratasy: Tanana amin’ny toerana ahafantaran’ny praetorium ny fatorany i Paoly, ary andefasan’ny ankohonan’i Kaisara fiarahabana; mandeha any Filipy sy miverina ny iraka; manantena didim-pitsarana tsy ho ela izy ary mikasa fitsidihana.

Asan’ny Apostoly: Tanana roa taona any Kaisaria ao amin’ny praetorium an’i Heroda Lehibe i Paoly, ary avela hanatona ny namany, avy eo roa taona misokatra any Roma. Tany Efesosy dia korontana no taterin’ny Asan’ny Apostoly, fa tsy fisamborana.

Mifanaraka amin’ny tsipiriany sasany ny safidy tsirairay. Manazava ny mpiambina praetoriana sy ny ankohonan’i Kaisara i Roma, saingy lavitra an’i Filipy sy Kolosy, ary ny fitsidihana an’i Kolosy (Filemona 1:22) dia hamadika ny fikasana ho any Espaina (Romana 15:24). Tao Kaisaria ny praetorium an’i Heroda Lehibe, saingy afaka nampiakatra ny raharahany ho eo amin’i Kaisara i Paoly, izay sarotra ampifanarahana amin’ny tsy fahazoana antoka momba ny fiainana na fahafatesana ao amin’ny Filipiana. Akaikin’ireo fiangonana roa i Efesosy, ary tsy nanantena ho velona intsony i Paoly tao Asia (2 Korintiana 1:8–10), saingy tsy misy fisamborana voarakitra. Tany Efesosy i Aristarko (Asan’ny Apostoly 19:29), fa avy any Kaisaria no niondranany sy ilay mpitantara mampiasa ny hoe izahay, izay heverin’ny lovantsofina ho i Lioka (Asan’ny Apostoly 27:1–2).

Famakiana hafa

• Toerana samy hafa. Tsy voatery hanana toe-javatra iray nanoratana azy ireo taratasy. Efa nampisaraka azy ireo ny fampidirana latinina fahiny antsoina hoe Marcionite, ka nametraka ny Kolosiana tany Efesosy, fa ny Filipiana sy ny Filemona tany Roma, na dia saika mitovy aza ireo mpampamangy ao amin’ny Kolosiana sy ny Filemona.
• Any Roma. Nampitahain’i Paley tamin’ireo roa taona tany Roma ao amin’ny Asan’ny Apostoly ny fitanana lava ao amin’ilay taratasy; momba ny Filipiana, dia milaza i Fee fa manondro an’i Roma amin’ny fomba voajanahary indrindra ny praetorium sy ny ankohonan’i Kaisara, ary volana no lanin’ny halavirana, fa tsy mampihena ny maha-azo inoana azy.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7 (Philippians), No. V ↗

Ny taratasy: Ny Kolosiana sy Filemona dia manonona an’i Epafra, mpampianatra ny Kolosiana, sy Onesimosy, Filemona, Apia, Arkipo, Nymfa, Demasy ary Jesosy atao hoe Josto; ny 2 Timoty milaza fa lasa nankany Tesalonika i Demasy.

Asan’ny Apostoly: Tsy manonona na iray amin’izy ireo ny Asan’ny Apostoly, na an’i Kolosy sy Laodikia, fa milaza fotsiny fa nandre ny teny i Asia manontolo. Azo inoana fa olona hafa ireo lehilahy roa atao hoe Josto ao aminy.

Manaraka ny asa ampahibemaso sy ny fitsarana an’i Paoly ny Asan’ny Apostoly; ivelan’ny sehatra tantarainy ny ankohonana sy ny manodidina azy ao amin’ny tanàna mbola tsy notsidihin’i Paoly. Raha niainga tamin’ny hoe tany Roma ilay toe-javatra, dia nomarihin’i Paley fa ny Kolosiana dia mampiaraka an’i Aristarko, izay apetraky ny Asan’ny Apostoly an-tsambo ho any Italia, amin’i Marka sy Josto mpiara-miasa amin’i Paoly, izay tsy taterin’ny Asan’ny Apostoly mihitsy ny fahatongavany: i Aristarko irery no ho voatonon’ny mpanoratra naka tahaka ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ny Kolosiana nalaina tao amin’ny Filemona. Raha mpianatra iray no nanoratra ny Kolosiana taorian’i Paoly, dia mety nindramina tao amin’ny Filemona ireo anarana iraisany, ka tsy vavolombelona mahaleo tena ireo taratasy roa, na dia samy tsy mampiseho famantarana fakana tao amin’ny Asan’ny Apostoly aza.
• I Onesimosy eveka. Nampitovin’i John Knox tamin’i Onesimosy ao amin’ny Filemona ilay evekan’i Ignace tany Efesosy, ary nomeny anjara tamin’ny fanangonana ny taratasin’i Paoly; nihevitra i Lightfoot fa olona mitovy anarana tamin’ny tokony ho dimampolo taona tatỳ aoriana ilay eveka.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 8, no. 2 ↗
• Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — To the Ephesians 1.3 ↗

Ny taratasy: Taratasy telo tamin’ny fanagadrana no manomboka amin’ny anaran’i Paoly sy Timoty, ary mikasa handefa an’i Timoty tsy ho ela ny Filipiana. Ny 2 Timoty, izay avy amin’ny fitanana koa, dia mamporisika azy ho tonga haingana.

Asan’ny Apostoly: Nampidirina tamin’ny asa tany Derbe sy Lystra i Timoty, miara-miasa amin’i Paoly manerana an’i Makedonia, Akaia ary Efesosy; farany tanisain’ny Asan’ny Apostoly ao amin’ny antoko mandeha mialoha ho any Troasy izy, fa tsy any Kaisaria na Roma mihitsy.

Mifantina ireo namana tononiny ny Asan’ny Apostoly, ary i Aristarko ihany no namana tononiny amin’ilay dia an-dranomasina, ka tsy afaka manaporofo ny fahanginany fa tsy teo i Timoty tatỳ aoriana. Raha avy any Kaisaria na Roma ireo taratasy, dia tsy maintsy niverina niaraka tamin’i Paoly i Timoty; noheverin’i Ramsay fa nanaraka azy tany Roma tsy ela taorian’izany izy. Raha avy any Efesosy kosa, ny fikasan’ny Filipiana handefa an’i Timoty dia mampahatsiaro ny Asan’ny Apostoly 19:22, izay andefasan’i Paoly azy avy any Efesosy ho any Makedonia. Nampifanandrifian’i Paley tamin’ireo taratasy ireo ny 2 Timoty, izay manondro fa tsy teo izy, saingy nanaiky izy fa hifanaraka izany fotsiny raha ny 2 Timoty no tonga aloha.

Famakiana hafa

• Tsy mahaleo tena ny Kolosiana. Raha amin’ny anarana sandoka no nanoratana ny Kolosiana, dia mety naka tahaka ny Filemona 1:1 ny fiandohany, ka ny Filipiana sy Filemona, izay eken’ny maro fa an’i Paoly, sisa no vavolombelona. Ny hevitr’i Dunn fa i Timoty no namolavola ny Kolosiana ho an’i Paoly dia efa mihevitra mialoha fa teo izy.
• Ny 2 Timoty ho asa soratra tatỳ aoriana. Manam-pahaizana maro no mametraka ny 2 Timoty aorian’ny nahafatesan’i Paoly; mety ho famoronana ara-literatiora ny sarin’i Timoty lavitra nefa antsoina hanatona an’i Paoly, fa tsy tatitra misaraka.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 12, no. 1 ↗

Ny taratasy: I Epafrodito, iraky ny Filipiana, dia nitondra ny fanomezan’izy ireo, saika matin’ny aretina nandritra ny nanompoany an’i Paoly, ary alefa hiverina mba hahafaly azy ireo. Eken’i Paoly ho fanatitra ankasitrahana ilay fanomezana.

Asan’ny Apostoly: Tsy manonona iraka avy any Filipy ny Asan’ny Apostoly. Avelan’i Feliksa hanompo sy hitsidika azy any Kaisaria ny naman’i Paoly, ary any Roma izy mandray izay rehetra tonga ao amin’ny trano hofainy.

Mamela fitsidihana amin’ireo fitanana roa ny Asan’ny Apostoly nefa tsy manonona ireo mpitsidika, ka tsy mahagaga ny iraka tsy voatonona anarana. Noraisin’i Paley ho firesahana an’ilay fanomezana ny Filipiana 1:7, ary nomarihiny fa mipoitra tsikelikely amin’ny andalana mifanalavitra ilay tantara, toy ny fanoratana ho an’ny mpamaky efa mahalala azy, ary ny vaovao mifamezivezy dia manondro fitanana naharitra, mifanaraka amin’ireo roa taona tany Roma ao amin’ny Asan’ny Apostoly; nihevitra i Lightfoot fa dia roa monja taorian’ny nahatongavan’i Paoly tany Roma dia efa mety ho ampy. Tsy tokony hafangaro amin’i Epafra i Epafrodito.

Famakiana hafa

• Akaiky kokoa an’i Filipy i Efesosy. Voasongadina fa nisy dia maromaro teo anelanelan’i Filipy sy ny toerana nitazonana an’i Paoly; ireo mpiaro ny hevitra fa tany Efesosy ilay fanagadrana dia milaza fa mifanaraka kokoa amin’i Efesosy, izay akaiky kokoa an’i Filipy, izany noho i Roma lavitra.
• Hevitra momba ny fizarazarana. Misy mizara ny Filipiana ho taratasy roa na telo, ka mandray ny Filipiana 4:10–20 ho taratasy fisaorana teo aloha. Hampihena ny tanjaky ny tohan-kevitr’i Paley avy amin’ireo andalana miparitaka izany, na dia tsy manova ny ankapoben’ny iraka nataon’i Epafrodito aza.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7, no. 1 ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 7, no. 5 ↗

Ny taratasy: Ny fatoran’i Paoly dia mampahery ny ankamaroan’ny mpino; misy mitory noho ny fialonana sy fifaninanana, manantena hampitombo ny fahoriany, ny hafa noho ny fitiavana. Mifaly i Paoly fa ambara i Kristy amin’ireo fomba roa ireo.

Asan’ny Apostoly: Any Roma, mivoaka hitsena sy hampahery an’i Paoly ny mpino; tsy nahazo tatitra manohitra azy ireo mpitarika Jiosy; mitory tsy misy misakana mandritra ny roa taona i Paoly. Mitantara fifandirana eo amin’ny mpino any an-toeran-kafa ny Asan’ny Apostoly.

Fohy ny fitantaran’ny Asan’ny Apostoly momba an’i Roma ary mifantoka amin’ny fihaonan’i Paoly amin’ireo mpitarika Jiosy, ka mora ny tsy hitantarany ny fifanenjanana teo amin’ireo mpino tany Roma. Ny 1 Clement, nalefa avy any Roma tokony ho taranaka iray tatỳ aoriana, dia milaza fa ny fialonana sy ny fifandirana no nahatonga ny fahorian’i Paoly, fahazaran-dratsy akaiky an’ireo tononin’ny Filipiana, nefa tsy milaza ny anaran’ny mpanohitra. Raha nosoratana tany Efesosy na Kaisaria ny Filipiana, dia tany ireo mpifaninana; tsy mitatitra fitoriana mifaninana ny Asan’ny Apostoly, na dia manamarika aza ny ahiahin’ireo mpino tany Jerosalema momba an’i Paoly.

Famakiana hafa

• Fifaninanana sy ny fahafatesan’ny apostoly. Noraisin’i Cullmann ho fifaninanana tao anatin’ny fiangonana tany Roma ny fialonana ao amin’ny 1 Clement, nampifandraisiny tamin’ireo mpitory mifaninana ireo, ary noheveriny fa anisan’ny nahatonga ny fahafatesan’ny apostoly; ny hafa mandray ny lohahevitr’i Clément momba ny fialonana ho fampitandremana ara-pitondran-tena mahazatra.
• Ny Asan’ny Apostoly mampihavana. Mpitsikera maro nanomboka tamin’i F. C. Baur no mihevitra fa manalefaka ny fifandirana eo amin’ny mpino ny Asan’ny Apostoly, ka mety hifantina izay lazainy ny fahanginany; kanefa mitatitra ny fifandirana ao amin’ny Asan’ny Apostoly 15:1–2 sy ny fisarahan’i Paoly tamin’i Barnabasy ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 5.5 ↗

Ny taratasy: Namela an’i Timoty tany Efesosy sy Titosy tany Kreta i Paoly ary handany ririnina any Nikopolisy; ao amin’ny 2 Timoty, mifatotra izy, mahatsiaro fiarovan-tena voalohany sy ny namelany an’i Trofimo narary tany Mileto.

Asan’ny Apostoly: Tonga any Jerosalema miaraka amin’i Paoly i Trofimo, ary mijanona voatazona hatramin’ny nisamborana azy i Paoly, ka olon-kafa no mifidy ny seranana handaniany ririnina; mifarana aorian’ny roa taona nitoriany tsy nisy misakana tany Roma ny Asan’ny Apostoly, tsy misy didim-pitsarana.

Tsy azo apetraka ao anatin’ny Asan’ny Apostoly 21–28 ireo taratasy ireo. Nomarihin’i Paley fa voafonja ihany i Paoly rehefa entin’ny Asan’ny Apostoly any Kreta, fa mihevitra fitsidihana malalaka kosa ny Titosy, ary tonga tany Jerosalema i Trofimo fa tsy nijanona narary tany Mileto. Tsy mahita fiampangana mendrika fahafatesana ireo manam-pahefana ao amin’ny Asan’ny Apostoly, ka mifanaraka amin’ny fanafahana izany, na dia manondro tsy fiverenana aza ny fanaovam-beloma tany Mileto. Mitatitra fanafahana sy fanagadrana faharoa tany Roma i Eusèbe, izay notsoahiny tamin’ny 2 Timoty ny ampahany. Ny 1 Clement milaza fa tonga tany amin’ny faran’ny Andrefana i Paoly; ny Muratorian Fragment, izay iadian-kevitra ny datiny, milaza fa tsy mitantara ny diany ho any Espaina ny Asan’ny Apostoly.

Famakiana hafa

• Ireo taratasy pastoraly tao anatin’ny taona raketin’ny Asan’ny Apostoly. Raha nosoratana nandritra ny asan’i Paoly tamin’ny vanim-potoana raketin’ny Asan’ny Apostoly ireo taratasy pastoraly, tamin’ireo dia tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly araka ny anilihany dia hafa azo aseho, dia tsy ilaina ny fanafahana (Robinson).
• Lalan-dia ara-literatiora. Raha nosoratana tamin’ny anarana sandoka ireo taratasy pastoraly, dia mety ho toe-javatra ara-literatiora ireo diany, ary mety hiankina amin’izy ireo ny ampahany amin’ny lovantsofina momba ny fanafahana; amin’izay tsy mila fenoina ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly (Dibelius sy Conzelmann).

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. 13 (Epistle to Titus), no. 2; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. 12 (Second Epistle to Timothy), no. 1; T. R. Birks ed. (archive.org) ↗
• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 2.22.2 ↗
• Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 5.6 ↗
• Anonymous (Muratorian Fragment), Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus §2 ↗

Ny taratasy: Tamin’ny fiarovan-tenany voalohany dia tsy nisy nanohana an’i Paoly, fa nijoro teo anilany sy nanatanjaka azy ny Tompo mba handrenesan’ny jentilisa, ary nanafaka azy tamin’ny vavan’ny liona.

Asan’ny Apostoly: Mampakatra ny raharahany ho eo amin’i Kaisara i Paoly; milaza ny Tompo, avy eo anjely iray, fa tsy maintsy hijoro vavolombelona any Roma sy hijoro eo anatrehan’i Kaisara izy; mifarana aorian’ny roa taona tany Roma ny Asan’ny Apostoly nefa tsy misy fihainoana voatantara.

Ao amin’ny Asan’ny Apostoly dia mijoro eo anilan’i Paoly ny Tompo, ary anjely iray tatỳ aoriana; ao amin’ny 2 Timoty dia mijoro eo anilany amin’ny fiarovan-tenany ny Tompo. Ny Asan’ny Apostoly 26:17, toy ny 2 Timoty 4:17, dia mampiaraka ny fanafahana amin’ny iraka ho any amin’ny jentilisa. Mifanohitra amin’ireo mpino tany Roma nivoaka hitsena azy ilay fandaozana. I Eusèbe, nampiasa ny teny fitandremana hoe ‘voalaza fa’, dia nandray io fiarovan-tena io ho ilay fihainoana namarana ny fanagadrana ao amin’ny Asan’ny Apostoly tamin’ny fanafahana, ary i Nero angamba ilay liona.

Famakiana hafa

• Fihainoana fanokafana ny fitsarana farany. Ny hafa mandray ny fiarovan-tena voalohany ho fihainoana fanokafana ilay fitsarana niafara tamin’ny fahafatesan’i Paoly, fa tsy fiafaran’ny fanagadrana ao amin’ny Asan’ny Apostoly; raha izany dia hangina momba ilay fitsarana farany manontolo ny Asan’ny Apostoly.
• Sary ara-literatiora. Ireo mpamaky mametraka ny 2 Timoty aorian’ny nahafatesan’i Paoly, na mahita tanana iray ao ambadiky ny Asan’ny Apostoly sy ireo taratasy ho an’i Timoty, dia mandray ilay lohahevitra iombonana hoe nijoro teo anilany ho sary ara-literatiora, fa tsy tatitra mahaleo tena momba ny fihainoana.

Loharano

• Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Church History 2.22.2-4 ↗

Ny taratasy: Nandao an’i Paoly ny olona rehetra tany Asia, anisan’izany i Fygelo sy Hermogena; nampahery azy matetika i Onesiforosy, tsy menatra ny fatorany, nitady azy tany Roma ary nanompo tany Efesosy.

Asan’ny Apostoly: Mahafaoka tokony ho telo taona tany Efesosy, misy olona maro niova finoana, sy ny trano nipetrahan’i Paoly ambany fiambenana tany Roma ny Asan’ny Apostoly, nefa tsy manonona an’i Onesiforosy, Fygelo na Hermogena.

Maro ny mpanampy an’i Paoly tsy tononin’ny Asan’ny Apostoly, na i Titosy aza, ka tsy mahagaga ny fahanginany momba an’i Onesiforosy ary tsy manohitra ilay taratasy izany. Mampiseho kosa izany fa tsy naka ireo anarana ireo tao amin’ny Asan’ny Apostoly ny 2 Timoty. Manohana ny fahaleovantenany amin’ny Asan’ny Apostoly izany, fa tsy ny maha-mpanoratra an’i Paoly: afaka naka tamin’ny fahatsiarovana teo an-toerana ny mpanoratra tatỳ aoriana tany Asia. Ny Acts of Paul and Thecla tamin’ny taonjato faharoa dia nanao an’i Onesiforosy ho mpampiantrano an’i Paoly tany Ikonioma tatỳ aoriana.

Famakiana hafa

• Fahatsiarovana manokana. Ireo mpiaro ny maha-mpanoratra an’i Paoly dia mamaky ireo antsipiriany mazava nefa tsy manandratra, ireo mpandao voatonona anarana sy ny fanompoan’ny mpanampy iray tany Efesosy, ho fahatsiarovan’ny mpanoratra zaraina amin’ny mpamaky mahalala ireo olona ireo.
• Haingo amin’ny asa amin’ny anarana sandoka. Ireo manam-pahaizana mihevitra fa nosoratana tamin’ny anarana sandoka ny 2 Timoty dia mandray ireo fanamarihana manokana ho fomba hahatonga azy ho toa tena nisy, angamba amin’ny anarana tsaroan’ny fiangonana tany Asia; hitan’i MacDonald fa manohitra ny angano am-bava momba an’i Paoly izay nosoratana tatỳ aoriana tao amin’ny Acts of Paul ireo taratasy.

Loharano

• Anonymous, Acts of Paul and Thecla (A. Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 2 (section numbers as in James 1924) ↗

Ny taratasy: Milaza i Paoly fa namela an’i Titosy tany Kreta hamita ny fandaminana ireo fiangonana sy hanendry loholona isan-tanàna, ary miantso azy ho any Nikopolisy tatỳ aoriana.

Asan’ny Apostoly: Voafonja ihany i Paoly rehefa tonga any Kreta: mandeha manaraka ny morontsiraka mankany Seranana Tsara ny sambo ary miala na dia nanoro hevitra tsy hanao izany aza izy, ka tratran’ny tafio-drivotra. Tsy misy iraka na mpino avy any Kreta hita ao.

Mangina ny Asan’ny Apostoly fa tsy mifanohitra. Maro no avelany, anisan’izany ny faharendrehan-tsambo talohan’ny Asan’ny Apostoly 27 (2 Korintiana 11:25), ary tsy manonona an’i Titosy mihitsy izy. Nilaza i Paley fa lehilahy afaka i Paoly rehefa manoratra amin’i Titosy, ka tsy mety ho tamin’ilay dia an-dranomasina amin’ny maha-voafonja azy izany; napetrany taorian’ny fanafahana an’i Paoly ilay fitsidihana, sady nanaiky izy fa vinavina ny ankamaroan’ilay lalana. Mety hisy fitsidihana nandritra ireo taona tany Efesosy (Asan’ny Apostoly 19:10), saingy tsy voamarina; ilay dia ao amin’ny Asan’ny Apostoly 20:1–3 dia miatrika ny fanoheran’i Capellus taterin’i Paley, fa sahirana teo anelanelan’i Makedonia sy Korinto i Titosy tamin’izay (2 Korintiana 7:6–7; 8:16–17).

Famakiana hafa

• Banga tao anatin’ny taona raketin’ny Asan’ny Apostoly. Napetrak’i J. A. T. Robinson ho tokony ho 57 taor. J.K. ny Titosy, ao anatin’ireo taona raketin’ny Asan’ny Apostoly, izay mitaky fitsidihana an’i Kreta tsy tantarain’ny Asan’ny Apostoly, toy ny dia hafa tsy tantarainy.
• Toe-javatra ara-literatiora. Raha nosoratana tamin’ny anaran’i Paoly tatỳ aoriana ny Titosy, dia ilay iraka tany Kreta no toe-javatra nofidin’ny mpanoratra hanomezana fahefana ny fandaminam-piangonana tao, ka tsy mila fanazavana ny fahanginan’ny Asan’ny Apostoly.

Loharano

• William Paley, Horae Paulinae — ch. XIII (Epistle to Titus), No. II, on Crete ↗
• William Paley, Horae Paulinae — ch. XIII (Epistle to Titus), No. II, on the route ↗