Pauline Letters · Gabay na batay sa ebidensiya

Ebidensiya sa labas ng Bagong Tipan

Name: Ebidensiya sa labas ng Bagong Tipan para sa Mga Gawa at sa mga liham ni Pablo
Creator: Thomas Diong
License: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Bihirang tuwirang patunayan ng ebidensiyang nasa labas ang isang pangyayari sa Mga Gawa, ngunit paulit-ulit nitong inilalagay ang salaysay sa gitna ng tamang mga opisyal, titulo, pangalan, at dekada, at malinaw nitong ipinapakita kung saan ito hindi makatutulong.

Nilikha at inedit ni Thomas Diong · Na-update noong Oktubre 23, 2026

Tanong ng mambabasa

May ebidensiya ba sa labas ng Bagong Tipan tungkol kay Pablo at sa Mga Gawa?

Oo, at iba't iba ang uri. Pinangangalanan ng isang inskripsiyon si Galio bilang prokonsul ng Acaya; ginagamit naman ng iba ang mga lokal na titulong ginagamit ng Mga Gawa, gaya ng mga politarka sa Tesalonica; inilalarawan ni Flavio Josefo ang mga gobernador at isang punong pari na pinangangalanan ng Mga Gawa. Walang sangguniang hindi Kristiyano na bumabanggit kay Pablo. Mula noong mga AD 96, sinisipi ng mga manunulat na Kristiyano ang kaniyang mga liham at inaalala nila ang kaniyang kamatayan sa Roma.

Mga inskripsiyon

Ang mga inskripsiyong babala sa templo mula sa Jerusalem

Petsa: Inukit sa isang panahon sa pagitan ng muling pagtatayo ni Herodes sa templo (sinimulan c. 23-19 BC) at ng pagkawasak nito noong AD 70. Pinepetsahan ng mga katalogong epigrapiko ang dalawang kopya sa 23 BC-AD 70; hindi alam ang eksaktong petsa ng pag-ukit.
Kinaroroonan ngayon: Istanbul Archaeology Museums (buong bato, natagpuan noong 1871); Israel Museum, Jerusalem (IAA 1936-989) (pira-piraso)
May kaugnayan sa: Mga Gawa 21:26–36; Mga Gawa 21:28–29; Mga Gawa 20:4; Mga Gawa 23:26; Mga Gawa 24:6; Mga Gawa 24:18; Mga Gawa 25:8; Mga Gawa 26:21; Efeso 2:14–15; Roma 15:30–31
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Dalawang paunawang nakasulat sa wikang Griyego mula sa templo ni Herodes sa Jerusalem, isang buo (nasa Istanbul na ngayon) at isang pira-piraso (Israel Museum), ang nagbabawal sa sinumang hindi Judio na lumampas sa harang na nakapalibot sa mga panloob na looban, at nagbababala na ang lalabag ay mananagot sa sarili niyang kamatayan. Kasama ng mga paglalarawan ni Flavio Josefo, ginagawa nilang mauunawaan at mabigat ang paratang laban kay Pablo sa Mga Gawa 21:28–29, ngunit wala silang binabanggit na pangalan at hindi nila maipapakitang totoo ang paratang.

Ano ang pinatutunayan nito

May harang sa paligid ng mga panloob na looban ang templo ni Herodes, at may mga paunawang nakasulat sa wikang Griyego dito. Ipinagbabawal ng mga paunawa sa sinumang hindi Judio (allogenes) na pumasok sa loob ng balustrada at ng bakod sa paligid ng santuwaryo, at nagbababala na ang lalabag na mahuhuli ay mananagot sa sarili niyang kamatayan. Isang buong kopya at isang pira-piraso ang natitira.
Inilalarawan ni Flavio Josefo ang harang at ang pagbabawal nito na may kaakibat na parusang kamatayan (Ant. 15.417), sinasabi niyang nakasulat sa wikang Griyego at Latin ang mga paunawa (War 5.193-194), at isinasalaysay niyang iginiit ni Titus na pinahintulutan ng Roma ang mga Judio na patayin ang mga lumalabag kahit sila ay mga Romano (War 6.124-126).
Sa Mga Gawa 21:28–29, pinaratangan si Pablo ng pagdungis sa templo sa pagpapasok ng mga Hentil dito, sa pag-aakalang ipinasok niya si Trofimo na mula sa Efeso. Ginagamit ng paratang ang isang tunay at hayagang nakapaskil na tuntunin na itinuturing na usaping may parusang kamatayan ang pagpasok ng isang Hentil lampas sa harang, na tumutulong magpaliwanag sa karahasan ng madla (Mga Gawa 21:30–31). Namagitan ang garison sa sumunod na kaguluhan (Mga Gawa 21:31–36).
Inilalagay ni Flavio Josefo ang harang sa daang paakyat mula sa panlabas na looban patungo sa mga panloob na looban, at sinasabi niyang ipinagbawal ng mga paunawa sa mga dayuhan ang paglampas pa roon (War 5.193-194; Ant. 15.417). Kaya ang ipinaratang na pagkakasala ay ang pagdadala ng isang Hentil lampas sa harang, hindi ang basta pagpapasok sa kaniya sa lugar ng templo.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakitang ipinasok ni Pablo si Trofimo, ang kasama niyang mula sa Lalawigan ng Asia (Mga Gawa 20:4), o sinumang ibang Hentil lampas sa harang. Inilalahad ng Mga Gawa ang paratang bilang hinuha mula sa pagkakita sa kanilang magkasama sa lungsod (Mga Gawa 21:29); itinatanggi ni Pablo ang anumang pagkakasala laban sa templo (Mga Gawa 24:18; Mga Gawa 25:8). Inulit ni Tertulo ang paratang sa harap ni Felix (Mga Gawa 24:6), at inaalala ni Pablo ang pagdakip sa kaniya sa templo (Mga Gawa 26:21).
Walang binabanggit na indibidwal ang mga inskripsiyon. Pinatutunayan nila ang pag-iral at kabigatan ng tuntunin, hindi ang mismong pagdakip o ang iba pang detalye ng Mga Gawa 21–26, gaya ng papel ng kumander na kalaunang pinangalanan ng Mga Gawa bilang si Claudio Lisias (Mga Gawa 23:26).
Sa Hentil na nanghimasok bumabagsak ang parusang nasa bato; wala itong binabanggit na parusa para sa isang Judio na nagpasok ng isa. Kaya sa sarili nito, hindi nito naipapaliwanag kung bakit si Pablo mismo ang binalingan ng madla.
Hindi nito nalulutas ang dalawang tanong: kung tumutukoy ba sa harang na ito ang Efeso 2:14, at kung ang babalang kamatayan ay nangangahulugan ng hatol ng hukuman, ng pinahintulutang karahasan ng mang-uumog, o ng parusang mula sa Diyos.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Ilang tanong ang nananatiling bukas. Sino ang naglabas ng mga paunawa, at kailan: ang mga tagapagtayo ni Herodes, ang mga pari, o ang mga awtoridad na Romano pagkaraan ng AD 6? Ang huli ang pananaw ni Mommsen, na sinipi sa OGIS 598, batay sa bersiyong Latin ng mga paunawa na iniulat ni Flavio Josefo (walang natitira) at sa mga salita ni Titus. Ang 'mananagot sa sarili niyang kamatayan' ba ay nangangahulugan ng pagbitay ng hukuman, ng pinahintulutang pagkilos ng mang-uumog, o ng parusa ng Diyos? Gaano kalawak na sinasalamin ng talumpati ni Titus, na isinulat ni Flavio Josefo, ang aktuwal na patakaran ng mga Romano? Panghuli, tumutukoy ba ang larawan ng pader sa Efeso 2:14 sa harang na ito, o sa Kautusan (Efeso 2:15)? Bahagyang nakasalalay ang tanong na iyon sa pinagtatalunang may-akda at petsa ng liham.

Iba pang pagbasa

Tumpak na tagpuan, hindi pagpapatunay sa pangyayari. Malawak na kilala ang tuntunin: iniuulat ito ni Flavio Josefo nang higit sa isang beses, at nakapaskil ito sa templo sa wikang Griyego. Maaaring ilarawan nang tama ang tagpo ng isang manunulat na malayo sa mga pangyayari, kaya ipinapakita ng pagtutugma na kilalang-kilala ng Mga Gawa ang templo nang hindi pinatutunayan ang kaguluhan at pagdakip. Gayunman, ipinapakita ng liham ni Pablo na inaasahan niya ang panganib mula sa mga hindi sumasampalataya sa Judea (Roma 15:30–31), bagaman hindi ang mismong kaguluhan.
Ang Efeso 2:14 ay tumutukoy sa Kautusan, hindi sa balustrada. Sa pagbasang ito, kumakatawan ang larawan ng pader sa Kautusan kasama ang mga utos nito, na sinasabi ng kasunod na talata na pinawalang-bisa (Efeso 2:15). Iba rin ang bokabularyo ng pader sa Efeso kaysa sa bato (tryphaktos, peribolos) at kay Flavio Josefo (dryphaktos), kaya ang harang ng templo ay isang paglalarawang idinagdag ng mga tagapagpaliwanag gaya ni Robinson (1903). Kung isinulat ang Efeso pagkaraan ng AD 70, wasak na noon ang harang.
Pinagmulang Romano ng mga paunawa. Naniwala si Theodor Mommsen, na sinipi ni Dittenberger sa OGIS 598, na ipinaukit ng mga Romano ang mga paunawa matapos maging lalawigan ang Judea noong AD 6. Itinuro niya ang bersiyong Latin na iniulat ni Flavio Josefo sa tabi ng bersiyong Griyego (walang natagpuan) at ang mga salita ni Titus sa akda ni Flavio Josefo. Itinuturing naman ng iba ang mga paunawa bilang bahagi ng muling pagtatayo ni Herodes. Alinman sa dalawang pananaw, nakatayo na ang mga ito noong nabubuhay pa si Pablo.

Mga sanggunian sa katalogo: OGIS 598; CIIP I.1 no. 2; CIJ II 1400; IIP JERU0598; IIP JERU0599

Mga sanggunian

Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737) — War 5.193-194 (Whiston 5.5.2) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737) — War 6.124-126 (Whiston 6.2.4) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 15.417 (Whiston 15.11.5) ↗
Temple Warning inscription (Q16934222) — Q16934222 ↗

Ang inskripsiyon ni Erastus sa sahig na bato sa Corinto

Petsa: Nakakatalogo bilang AD 31-70 (EDH, EDCS), na tugma sa petsang kalagitnaan ng unang siglo ni Kent. Ikinakatwiran ni Friesen (2010) na malamang hindi ito inilatag bago ang kalagitnaan ng ikalawang siglo; nagtatapos sa AD 150 ang saklaw na ibinigay rito, ang pinakamaagang punto ng panukalang iyon, hindi ang wakas nito.
Kinaroroonan ngayon: Arkeolohikal na lugar ng Sinaunang Corinto, Gresya: ang tipak ng bato na nasa orihinal na kinalalagyan (in situ) sa bahaging may sahig na bato sa silangan ng teatro; hindi pa nakukumpirma rito ang kinalalagyan ng iba pang piraso.
May kaugnayan sa: Roma 16:23; Mga Gawa 19:22; 2 Timoteo 4:20; 1 Corinto 1:26
Antas ng katiyakan: Katamtaman
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Isang inskripsiyong Latin sa isang plasang may sahig na bato sa silangan ng teatro ng Corinto ang nagtatala na isang Erastus ang naglatag ng sahig na bato sa sarili niyang gastos kapalit ng kaniyang pagka-aedile. Inilalagay nito ang isang lalaking may ganoong pangalan sa hanay ng mga mahistrado ng Corinto noong panahon ng mga Romano, ang uri ng tagpuang pansibiko na inilalarawan ng Roma 16:23. Hindi nito pinatutunayan na siya ang Erasto ni Pablo: nawala ang buo niyang pangalan, pinagtatalunan kung tumutugma sa pagka-aedile ang titulo sa Roma, at pinagtatalunan ang petsa.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang inskripsiyong Latin ng gusali mula sa Corinto noong panahon ng mga Romano (Kent, Corinth VIII.3 no. 232; EDH HD025815) ang nagtatala na isang lalaking may cognomen na Erastus ang naglatag ng sahig na bato sa lugar sa sarili niyang gastos (sua pecunia) kapalit ng kaniyang pagka-aedile (pro aedilitate). Nawala ang kaniyang praenomen at nomen, at tanging ang mga ukit para sa mga nakabaong letrang metal ang natitira.
Ipinapakita nitong may mga aedile ang kolonyang Romano ng Corinto, sa lalawigan ng Acaya, at na maaaring suklian ng isang may-katungkulan ang kaniyang pagkahalal sa pamamagitan ng pagbabayad para sa pampublikong sahig na bato.
Inilalagay nito ang isang Erastus sa uring may-katungkulan ng Corinto sa isang panahon sa pagitan ng kalagitnaan ng unang siglo at, ayon sa pinakahuling panukala, ng kalagitnaan ng ikalawang siglo o mas huli pa. Kaya ang isang Erasto na taga-Corinto na may titulong pansibiko (Roma 16:23) ay tumutugma sa dokumentadong tagpuan ng lungsod.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakitang ang aedile ay ang Erasto ng Roma 16:23, Mga Gawa 19:22 o 2 Timoteo 4:20. Nawala ang kaniyang praenomen at nomen, pinagtatalunan kung tumutugma sa pagka-aedile ang titulong pansibiko sa Roma, at pinagtatalunan ang petsa.
Hindi nito ipinapakitang iisang tao ang Erasto na binabanggit sa Mga Gawa, Roma at 2 Timoteo; nakasalalay ang tanong na iyon sa mga teksto, hindi sa batong ito. Ikinatwiran ni Paley (1790) mula sa Mga Gawa 19:22, Roma 16:23 at 2 Timoteo 4:20 na ang Corinto ang tahanan ni Erasto; mas nauna ang argumentong iyon kaysa sa bato at nakasalalay ito sa mga teksto.
Hindi nito ipinapakitang may mga mayayamang mahistrado sa iglesia ni Pablo sa Corinto, o na isang Kristiyano ang humawak ng pagka-aedile; kapwa nakasalalay ang mga ito sa pinagtatalunang pagkakakilanlan. Ang puna ni Pablo na hindi marami sa mga mananampalataya sa Corinto ang may mataas na katayuan (1 Corinto 1:26) ay hindi nag-aalis ni nagpapatunay sa isang kasaping kabilang sa elite.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang nananatiling bukas. Petsa: inilagay ni Kent ang sahig na bato sa bandang kalagitnaan ng unang siglo, at kinakatalogo ito ng EDH at EDCS bilang AD 31-70. Iniuulat ni Gill na natagpuan ang buong tipak sa orihinal na kinalalagyan noong 1929, ngunit ikinakatwiran ni Friesen na nasa pangalawang konteksto ang inskripsiyon at malamang hindi inilatag bago ang kalagitnaan ng ikalawang siglo. Katungkulan: itinutumbas ng ilan ang titulong pansibiko ni Erasto sa Roma 16:23 sa aedile (Kent, Gill), ng iba sa quaestor (Theissen, Goodrich), at binabasa naman ito ng iba (Cadbury; Friesen) bilang isang mababang puwesto sa lungsod, na maaaring hawak ng isang alipin; itinatanggi ni Weiss na nagkaroon ang Corinto ng mga quaestor ng munisipyo. Pagkakakilanlan: itinuturing ni Brookins na bihira ang pangalan, ngunit ipinapakita ng isang malamang na Erastus noong ikalawang siglo sa Corinto (Clarke 1991) na hindi natatangi roon ang pangalan, at dahil nawala ang praenomen at nomen, nananatiling posible ang pagkakakilanlan sa halip na napatunayan.

Iba pang pagbasa

Iisang lalaki, sa mas huling bahagi ng karera. Itinuring ni Kent na matibay ang pagkakakilanlan sa Erasto ng Roma, at pinananatili ito ni Clarke bilang isang makabuluhang posibilidad. Itinumbas ni Theissen ang katungkulan sa Roma sa isang nakabababang puwesto gaya ng quaestor; iminungkahi ni Furnish, kasunod niya, na quaestor si Erasto noong panahon ng liham at kalaunan ay aedile. Ikinakatwiran din ni Goodrich ang pagka-quaestor, na itinuturing niyang mataas na puwestong hawak ng elite.
Isang iba at mas huling aedile. Ikinakatwiran ni Friesen na nasa pangalawang konteksto ang inskripsiyon at malamang hindi inilatag bago ang kalagitnaan ng ikalawang siglo. Sa pananaw na ito, pinangangalanan nito ang isang kasapi ng elite na hindi Kristiyano, hindi ang Erasto ng Roma, na isang mababang-katayuang kawani ng lungsod, posibleng isang alipin; pinagdududahan din ni Friesen kung mananampalataya man lamang ang Erasto ng Roma.
Hindi mapagpasyahan sa kasalukuyang ebidensiya. Naniniwala si Gill na hindi pinahihintulutan ng ebidensiya ang isang tiwalang pagkakakilanlan ni ang isang tiwalang pagtanggi. Nagdaragdag ang sahig na bato ng isang Erastus ng Corinto sa talaan nang hindi nalulutas kung siya ang lalaking pinangangalanan ni Pablo.

Mga sanggunian sa katalogo: Corinth VIII.3 232; AE 1930, 118; EDH HD025815; EDCS-32001186; TM 177152

Mga sanggunian

Epigraphic Database Heidelberg (record last updated 2013-05-24, Cowey), EDH inscription record: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus — EDH HD025815 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss / Slaby, EDCS monument record (JSON data endpoint) — EDCS-32001186 ↗
Trismegistos, TM text relations data service — TM 177152 ↗
Pleiades, Corinthus/Korinthos — Pleiades 570182 ↗
William Paley, Horae Paulinae, or, The Truth of the Scripture History of St. Paul — ch. II (Epistle to the Romans), No. II ↗

Ang inskripsiyon ni Galio sa Delfos

Petsa: Malamang sa unang pitong buwan ng AD 52 (bago ang 1 Agosto); hindi lubos na naisasantabi ang petsa sa pinakadulo ng AD 51. Nakaukit na kopya ng isang liham ni Emperador Claudio, na pinepetsahan ng kaniyang ika-26 na imperatoryal na pagbubunyi.
Kinaroroonan ngayon: Delfos (EDH). Iniuulat ni Deissmann (1912) na nasa Museo ng Delfos ang apat na piraso ni Bourguet (Inv. 3883, 2178, 2271, 4001); hindi pa napatutunayan ang kasalukuyang pagkakatanghal.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 18:12–17; Mga Gawa 18:1–11; Mga Gawa 18:18; 1 Corinto 1:1
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang mga piraso ng isang liham ni Emperador Claudio na nakaukit sa Delfos ay bumabanggit kay Galio, na ibinalik bilang [L. Ju]nius Gallio, bilang kaibigan ng emperador at prokonsul. Pinepetsahan ng ika-26 na imperatoryal na pagbubunyi ni Emperador Claudio ang liham, malamang sa unang pitong buwan ng AD 52, kaya pinamahalaan ni Galio ang Acaya noong mga 51/52, posibleng 52/53. Iniuugnay nito sa panahon ang pagdinig sa Mga Gawa 18:12–17, bagaman hindi nito kailanman binabanggit si Pablo o ang pagdinig.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang liham ni Emperador Claudio na nakaukit sa Delfos ang bumabanggit kay Galio bilang kaibigan ng emperador at prokonsul, sa isang bahagi tungkol sa kakulangan ng mga mamamayan sa Delfos na maliwanag na iniulat niya (ibinalik ang pandiwa). Sa pangalan, tanging '-nios Gallion' ang natitira; ang 'Junius', 'kaibigan' at 'prokonsul' ay ibinalik mula sa bahagyang mga letra ngunit karaniwang tinatanggap. Nasa Acaya ang Delfos, kaya pinatutunayan ng liham, nang hiwalay sa Mga Gawa, na pinamahalaan ni Galio ang Acaya (Mga Gawa 18:12).
Pinananatili ng mga titulo ni Emperador Claudio ang bilang na 26 para sa kaniyang mga imperatoryal na pagbubunyi. Ipinapares ng isang inskripsiyon mula sa Kys ang ika-26 sa kaniyang ika-12 taong tribunisyo; ipinapares naman ng teksto ng akwedukto sa Porta Maggiore (CIL VI 1256; EDR104278) ang ika-12 sa ika-27. Dahil pinetsahan ni Dessau, na sinundan ni Deissmann (1912), ang akwedukto sa 1 Agosto 52, malamang na nahuhulog ang liham sa unang pitong buwan ng 52; hindi lubos na naisasantabi ang huling bahagi ng 51.
Karaniwang nanunungkulan ang mga prokonsul nang mga isang taon, kaya sumaklaw ang termino ni Galio sa unang hati ng 52: malamang 51/52, posibleng 52/53. Kung tama ang paglalagay ng Mga Gawa 18:12–17 sa pagdinig, nahuhulog ito sa mga 51-53. Ikinatwiran ni Deissmann (1912) ang 51/52; mas pinili ni Ramsay, ayon sa ulat ni Deissmann, ang 52/53.
Pinangangalanan ni Tacitus (Ann. 15.73) si Galio bilang kapatid ni Seneca; inaalala ni Seneca (Ep. 104.1) ang kaniyang pag-alis sa Acaya sakay ng barko nang magsimula ang lagnat, kaya maaaring naputol ang kaniyang termino (isang hinuha). Sinasabi ni Dio (60.24.1) na ibinalik ni Emperador Claudio ang Acaya sa mga gobernador na pinili sa palabunutan noong AD 44, na tumutugma sa titulong prokonsul sa Mga Gawa 18:12.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito binabanggit si Pablo, ang mga Judio ng Corinto, o anumang pagdinig. Pinatutunayan nito ang gobernador na pinangalanan sa Mga Gawa 18:12, hindi na naganap ang tagpo sa Mga Gawa 18:12–17 gaya ng pagkakasalaysay.
Hindi ito nagbibigay ng petsa ng simula o wakas ng termino ni Galio. Ang pagpili sa pagitan ng 51/52 at 52/53 ay nakasalalay sa karaniwang isang-taong panunungkulan, sa kung kailan nagsisimula ang mga termino, at sa kung itinuturing ng liham si Galio bilang nanunungkulang prokonsul.
Hindi nito maipapakita kung saang bahagi ng labingwalong buwan o higit pa ni Pablo sa Corinto naganap ang pagdinig (Mga Gawa 18:11 at Mga Gawa 18:18). Kaya karagdagang hinuha ang petsa ng pagdating ni Pablo sa Corinto.
Hindi nito ipinapakitang iisang tuloy-tuloy na pagdalaw ang inilalarawan ng Mga Gawa 18:1–18.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Nakasalalay ang petsang AD 52 sa bilang ng pagbubunyi na natitira sa bato; pagkatapos nito dumarating ang mga bukas na tanong. May bisa lamang ang hangganang 1 Agosto kung sinasalamin ng teksto sa Porta Maggiore ang petsa ng pagtatalaga ng akwedukto (pinepetsahan lamang ito ng EDR sa 52/53), at pinahintulutan ni Dessau, bagaman inakala niyang malabong mangyari, na ang ika-26 na pagbubunyi ay nahulog sa pinakadulo ng 51. Maaaring 51/52 o 52/53 ang taon ni Galio. Sinasabi ni Dio (60.17.3) na noong AD 43 iniutos ni Emperador Claudio na umalis sa Roma bago ang kalagitnaan ng Abril ang mga gobernador na pinili sa palabunutan, na nagpapahiwatig ng pagsisimula sa tagsibol o maagang tag-araw (isang hinuha); ipinalagay ni Deissmann, kasunod ni Mommsen, ang nominal na 1 Hulyo. Ang pagbasa ni Plassart sa linya 17 bilang ikalawang panauhan, na kilala rito ayon sa ulat ni Oliver (1971), ay ginagawang kahalili ni Galio ang tumanggap. Mas pinili ni Oliver ang isang komunidad bilang tumanggap, at hinahati naman ng iba ang linya 17 bilang pandiwang εἴασε, na nag-aalis sa panghalip (Deiana, SEG 32.546; PHI 240472). Ang paglalagay sa pagdinig sa unang bahagi ng termino ni Galio, gaya ng ginawa ni Deissmann, ay isang hinuha, at hiwalay na paghatol pangkasaysayan kung naganap ang tagpo.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: FD III 4, 286; SIG3 801 D; AE 2002, 1335; Oliver, Greek Constitutions 31; EDH HD043294; EDCS-66400014; PHI 240470; SEG 32, 546 (Deiana's reading of line 17; PHI 240472); TM 177226

Mga sanggunian

Epigraphic Database Heidelberg (record last updated by Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: public legal inscription from Delphi (Achaia) — EDH HD043294 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (references FDelphes 286; AE 2002, 1335; dated 52; Delphoi, Achaia) — EDCS-66400014 ↗
Trismegistos Texts, text-relations service (links EDH HD043294, EDCS 66400014, PHI 240470-240472) — TM 177226 ↗
Wikidata: Delphi Inscription — Q5254406 ↗
Seneca, Seneca, Moral Letters to Lucilius (Ad Lucilium Epistulae Morales), vol. 3 (Richard Mott Gummere, 1925) — Ep. 104.1 ↗
Tacitus, Tacitus, Annals, Book 15 (Alfred John Church and William Jackson Brodribb (Wikisource text based on their translation), 1876) — Ann. 15.73 ↗
Cassius Dio, Cassius Dio, Roman History, Book 60 (Loeb vol. VII) (Earnest Cary, 1924) — 60.24.1 ↗
Cassius Dio, Cassius Dio, Roman History, Book 60 (Loeb vol. VII) (Earnest Cary, 1924) — 60.17.3 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL 06, 01256 (p 3129, 3798, 4365) = ILS 218a — EDCS-17800159 (CIL 06, 01256 (p 3129, 3798, 4365) = ILS 218a) ↗

Ang Efeso bilang tagapag-ingat ng templo ni Artemis: mga barya, inskripsiyon, at ang tanong tungkol sa maliliit na dambana

Petsa: c. 334 BC hanggang AD 244 (isang pangkat ng mga sanggunian): neokoros ni Artemis bilang personal na katungkulan c. 334 BC (IPriene 231); mga barya noong panahon ni Neron AD 65/6; pundasyon ni Salutaris AD 104; 'neokoros ni Artemis' bilang titulo ng lungsod sa mga inskripsiyon mula AD 200/210 hanggang 244
Kinaroroonan ngayon: Lugar ng Efeso at ng Artemision (Selçuk, Türkiye); natagpuan sa Priene ang IPriene 231. Inilathala ang mga inskripsiyon ni Salutaris at ng neopoioi mula sa mga bato sa British Museum bilang GIBM 481 at 578; hindi pa naitutugma sa talaan ng BM ang kasalukuyang kinalalagyan. Itinatala ng RPC na nasa British Museum ang tanging kilalang ispesimen ng RPC I 2628; nasa ilang koleksiyon ang mga ispesimen ng 2626-2627.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 19:23–41; Mga Gawa 19:24; Mga Gawa 19:27; Mga Gawa 19:35
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Ang Mga Gawa 19:35 ang pinakamaagang malinaw na tekstong nagbibigay sa Efeso ng titulong tagapag-ingat ng templo ni Artemis. Tinatawag ng mga barya noong AD 65/6 ang mga taga-Efeso na neokoroi nang hindi binabanggit ang templo; idinaragdag lamang ng mga inskripsiyon ang "ni Artemis" mula mga AD 200. Pinatutunayan ng mga inskripsiyon noong AD 104 at noong panahong Romano ang mga opisyal ng templo, ang mga panday-pilak at ang mga pilak na larawan ni Artemis. Walang natutukoy ang mga sangguniang sinuri rito na maliit na dambana ni Artemis na yari sa pilak, na iba sa mga istatwita.

Ano ang pinatutunayan nito

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakitang si Demetrio, ang kaguluhan sa teatro, o ang talumpati ng kalihim ng bayan ay umiral o naganap gaya ng pagkakasalaysay sa Mga Gawa 19:23–41. Ipinapakita nitong kapani-paniwala ang tagpuang pansibiko at panrelihiyon.
Hindi nito pinatutunayan ang maliliit na dambana ni Artemis na yari sa pilak. Mga istatwita ang mga pilak na bagay ni Salutaris. Noong 1890, walang alam si Hicks na mga metal na dambana ni Artemis mula sa Efeso, at walang naidaragdag ang mga sangguniang sinuri rito. Bihirang matira ang mga bagay na yari sa mamahaling metal, kaya mahinang ebidensiya ang katahimikang ito.
Hindi nito napatutunayang pormal na titulong pansibiko ang 'neokoros ni Artemis' noong dekada 50. Hindi binabanggit ng mga barya noong panahon ni Neron ang templo, at lumilitaw lamang sa mga inskripsiyon ang pananalitang bumabanggit kay Artemis mula mga AD 200.
Bumabanggit ang IEph 1578A ng isang Demetrios sa sira nitong pormula ng petsa, nawala ang kaniyang katungkulan, at kay Demetrios na anak ni Menophilos bilang unang neopoios na nakalista; maaaring iisang tao sila o hindi. Wala sa kanila ang maaaring ituring na kapareho ng panday-pilak sa Mga Gawa 19:24.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Ginagamit na ba ang 'neokoros ni Artemis' noong panahon ni Pablo? Binasa ni Keil (1919), na sinang-ayunan ni Friesen, ang mga barya noong panahon ni Neron bilang tumutukoy kay Artemis. Iniuugnay naman nina Burrell at Kirbihler ang mga ito sa isang imperyal na templong ipinagkaloob sa ilalim ni Neron; itinuturing pa rin ni Burrell na sumasalamin ang Mga Gawa 19:35 sa dekada 50, dahil naniniwala siyang hindi babagay ang titulo sa Efeso sa pagitan ng imperyal nitong neokorate at ng unang bahagi ng ikatlong siglo. Itinuturing ni Witetschek na hindi tiyak ang mga barya sa sarili nila, ngunit binabasa niya ang Mga Gawa 19:35 bilang ebidensiyang maaaring gamitin ng mga taga-Efeso sa panahon ni Lucas, sa huling bahagi ng unang siglo, ang titulo, na nagpapalakas naman sa pagbasa ni Keil sa mga barya. Hinihinala ni Pervo ang isang bahagyang anakronismo. Tungkol sa mga dambana ni Demetrio, iminungkahi ni Ramsay ang maliliit na dambana ng bathaluman na yari sa terakota, marmol at pilak; mas pinili ni Hicks ang mga istatwita at itinuring niyang si Demetrio ay isang opisyal ng neopoioi; itinuturing ni Rogers na haka-haka ang pagkakakilanlang iyon.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: RPC I 2626; RPC I 2627; RPC I 2628; IPriene 231 (= IK Priene 150); IEph 27B (= GIBM 481); IEph 27E; IEph 300 (= CIG 2972); IEph 1578A (= GIBM 578; SEG 36, 1028); IEph 2040; IEph 2212; IEph 4336

Mga sanggunian

Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones and H. A. Ormerod, 1918) — Paus. 4.31.8 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII §5, 'Demetrius the Silversmith' (p. 278 in the 1903 printing) ↗

Ang kalihim ng bayan at ang mga Asiarch ng Efeso

Petsa: Saklaw lamang ng hanay ng petsa ang mga inskripsiyon sa Efeso, mula sa panahon ni Tiberio (AD 14-37) hanggang AD 102/114. Ang SEG 57.1220 mula sa Silandos sa Lidia ay pinepetsahan ng mga editor nito sa ika-1 siglo BC ngunit dapat ay pagkaraan ng 29/27 BC; mas pinipili ng iba ang ika-1 siglo AD. Ang Pagkamartir ni Policarpo, na sinipi sa pamamagitan ni Eusebio, ay mula sa kalagitnaan ng ika-2 siglo AD.
Kinaroroonan ngayon: Natagpuan sa Efeso (Selçuk, Türkiye) ang mga teksto ng Efeso, maliban sa piraso c ng Suppl. Ephes. 241, na natagpuan sa Pamucak. Ang SEG 57.1220 ay mula sa Silandos sa Lidia (lugar ng pagkakatuklas: Tamasis/Selmanhacılar). Hindi pa nasusuri ang kasalukuyang kinalalagyan ng mga bato. Nananatili ang Pagkamartir ni Policarpo bilang teksto, na sinipi rito sa pamamagitan ni Eusebio.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 19:31; Mga Gawa 19:35–41; Mga Gawa 19:23–41
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ipinapakita ng mga inskripsiyon na tunay ang dalawang titulong ginagamit ng Mga Gawa sa kaguluhan sa Efeso. Pinagtibay ang isang piraso ng dekreto mula sa panahon ni Tiberio sa taon ng isang grammateus (kalihim) ng bayan, na nawala ang pangalan, at pinepetsahan ang isang paghahandog noong AD 92/93 sa pamamagitan ni Tiberius Claudius Aristion bilang grammateus at 'ang Asiarch'. Wala sa mga tekstong ito ang bumabanggit kay Pablo o sa kaguluhan. Nagsisimula lamang ang mga inskripsiyon ng Asiarch sa Efeso sa huling bahagi ng unang siglo, at pinagtatalunan pa rin kung ano ang mga Asiarch.

Ano ang pinatutunayan nito

May opisyal na pansibiko ang Efeso na tinatawag na grammateus (kalihim) ng bayan bago ang pananatili ni Pablo. Isang piraso ng dekreto, na pinepetsahan ng pormula nito sa panahon ni Tiberio (AD 14-37), ang pinagtibay sa taon ng punong saserdote ni Tiberio at ng isang grammateus ng bayan (nawala ang pangalan), nang may pagsang-ayon ng 'mga strategoi at ng grammateus ng bayan'. Pinepetsahan ng grammateus ang mga mas huling paghahandog sa ilalim nina Domiciano at Trajano.
Maaaring napatunayan ang isang Asiarch bago si Pablo sa labas ng Efeso. Pinararangalan ng isang teksto mula sa Silandos sa Lidia (SEG 57.1220) si Tiberius [Iulius?] Damas bilang Asiarch at sebastophant. Pinepetsahan ito ng mga editor nito sa unang siglo BC, ngunit kailangan ng titulong pangkulto ni Augusto ang petsang pagkaraan ng 29/27 BC, at mas pinipili ni Campanile ang unang siglo AD (ayon sa ulat ni Witetschek 2009).
Maaaring hawakan ng iisang mga kilalang tao ang dalawang katungkulan. Si Ti. Claudius Aristion ay 'punong saserdote ng Lalawigan ng Asia' noong AD 88/89 (I.Ephesos 234) at grammateus at 'ang Asiarch' noong AD 92/93 (I.Ephesos 508); si Claudius Aristion, na karaniwang itinuturing na siya rin, ay 'tatlong beses na Asiarch' noong AD 102/114 (I.Ephesos 424). Si T. Flavius Pythion ay grammateus sa ikalawang pagkakataon at Asiarch noong AD 104/105 (I.Ephesos 858).
Tunay ang mga titulo sa salaysay ng kaguluhan (Mga Gawa 19:31 at Mga Gawa 19:35): grammateus sa Efeso bago si Pablo, Asiarch sa Efeso mula sa huling bahagi ng unang siglo at posibleng mas maaga sa ibang bahagi ng Lalawigan ng Asia.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala sa mga tekstong ito ang bumabanggit kay Pablo, kay Demetrio, sa kaguluhan, o sa hindi pinangalanang kalihim ng bayan sa Mga Gawa 19:35. Pinatutunayan nila ang mga titulo at ang tagpuan, hindi ang mga pangyayaring isinasalaysay ng Mga Gawa.
Hindi nila nalulutas kung ano ang isang Asiarch o ano ang ginagawa nito. Maaaring ibang pangalan ang titulo para sa punong saserdote ng panlalawigang imperyal na kulto, isang hiwalay na parangal na kaugnay ng pagtataguyod ng mga palaro, o isang katungkulan sa lungsod.
Nagsisimula ang mga inskripsiyon ng Asiarch sa Efeso sa huling bahagi ng panahong Flaviano (c. AD 89/90). Sa sarili nila, hindi nila maipapakita kung sinasalamin ng Mga Gawa 19:31 ang dekada 50 o ang sariling panahon ni Lucas; sa mga tekstong binanggit dito, tanging ang SEG 57.1220 ang maaaring mas maaga, at hindi tiyak ang petsa nito.
Ang Pagkamartir ni Policarpo, na sinipi ni Eusebio, ay mula sa Esmirna mga isang siglo pagkaraan ni Pablo. Ipinapakita nito ang isang Asiarch na namumuno sa mga palaro roon, hindi ang kaugalian sa Efeso noong dekada 50.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Maraming iskolar, mula kay Ramsay hanggang kina Deininger at Rossner, ang bumasa sa 'Asiarch' bilang ibang pangalan para sa punong saserdote ng panlalawigang imperyal na kulto ng Lalawigan ng Asia. Ikinatwiran nina Kearsley (1986) at Friesen (1999) na magkahiwalay ang mga titulo, at muling binuhay ni Friesen ang pananaw ni Magie na isang natatanging uri ng mga tagapangulo ng palaro ang mga Asiarch. Sa Pagkamartir ni Policarpo, ayon sa pagsipi ni Eusebio, tumanggi ang Asiarch na si Philip na pakawalan ang isang leon dahil naisara na niya ang mga palaro. Ang ikalawang tanong ay ang petsa. Tinatanggap ni Witetschek na umiral ang katungkulan bago ang AD 89/90, at binabanggit niya ang mga Asiarch ni Strabo sa Tralles noong panahon ni Augusto, ngunit ikinakatwiran niyang dahil sa bagong katanyagan nito pagkatapos niyon, ang Mga Gawa 19:31 ay isang pagsasapanahon mula sa sariling panahon ni Lucas. Nagsasalita si Kirbihler tungkol sa isang muling pagsulat noong panahong Flaviano; ibinilang naman ni Hemer ang mga Asiarch sa lokal na kaalaman ni Lucas.

Iba pang pagbasa

Ang Asiarch bilang panlalawigang punong saserdote. Sa pananaw na ito, ang 'Asiarch' ay ibang titulo para sa punong saserdote ng imperyal na kulto ng Lalawigan ng Asia. Kung gayon, ang ilang Asiarch sa Mga Gawa 19:31 ay mga dating may hawak na nagpanatili ng titulo (Deininger) o ang mga punong saserdote ng mga templo ng lalawigan. Tumututol si Witetschek na dalawa o tatlo lamang ang ganitong mga templo, na isang taon ang mga termino, at na iba ang paraan ng pagtukoy sa mga dating Asiarch sa mga inskripsiyon sa Efeso.
Ang Asiarch bilang hiwalay na parangal. Sa pananaw na ito, ang mga Asiarch ay isang hiwalay at mas maraming uri ng parangal. Para kay Friesen, kasunod ni Magie, sila ay isang natatanging kategorya ng mga tagapangulo ng palaro (agonothetes); kalaunan ay iminungkahi ni Kearsley na sila ay mga mahistrado ng lungsod (ayon sa ulat ni Friesen 1999). Alinman dito, maaaring may ilang Asiarch sa Efeso nang sabay-sabay nang walang kaugnayan sa pagkapunong saserdote ng imperyal na kulto.
Lokal na kulay mula sa sariling panahon ni Lucas. Sinasalamin ng mga Asiarch sa Mga Gawa 19:31 ang kalagayan nang isulat ang Mga Gawa, matapos magkamit ng bagong katanyagan ang katungkulan: isang pagsasapanahon sa halip na anakronismo (Witetschek 2009), o isang muling pagsulat noong panahong Flaviano na ikinapit ang isang mas huling termino sa isang katungkulan noong panahon ni Pablo (Kirbihler, ayon sa ulat ni Witetschek). Alinman dito, mas ebidensiya ang talata para sa daigdig ni Lucas kaysa sa daigdig ni Pablo.
Isang alaala mula sa panahon ni Pablo. May mga Asiarch na mas lumang uri bago pa ang templong Flaviano, kaya maaaring sila ang tinutukoy ni Lucas, at hindi kailangang ituring na malabong mangyari ang pakikipagkaibigan nila kay Pablo (Hemer, ayon sa ulat ni Witetschek). Tinatanggap ito ni Witetschek bilang posible ngunit mas pinipili niyang basahin ang talata bilang isang pagsasapanahon.

Mga sanggunian sa katalogo: I.Ephesos 508 (PHI PH248466; McCabe, Ephesos 753); I.Ephesos 234 (PHI PH248454; McCabe, Ephesos 741); I.Ephesos 424 (PHI PH247993; McCabe, Ephesos 285); I.Ephesos 858 (PHI PH248477; McCabe, Ephesos 763); Suppl. Ephes. 241 (PHI PH255995; new fragments of the donor list I.Ephesos 1687); Suppl. Ephes. 142+0144 (PHI PH255972); SEG 57.1220 (PHI PH348884)

Mga sanggunian

Eusebius, Church History, Book 4 (quoting the Martyrdom of Polycarp), Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1 (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 4.15.27 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (10th ed., CCEL text) — ch. XII §5, 'Demetrius the Silversmith' ↗

Ang mga inskripsiyon ng mga politarch sa Tesalonica at ang bato ng Vardar Gate

Petsa: Walang pormula ng petsa ang bloke ng Vardar Gate. Inilagay ito ni Burton pagkaraan ng 30 BC at posibleng kasinghuli ng AD 143 o mas huli pa; pinepetsahan naman ni Athanasiadis ang isang listahang binabanggit niya bilang IG X 2,1 126, na inilalarawan sa mga katagang tumutugma sa tekstong ito, sa maagang ika-1 siglo AD sa halip na sa ika-2 siglo ayon kay Edson. Ang iba pang teksto ng politarch sa Tesalonica ay mula sa pamumuno ni Augustus hanggang AD 143.
Kinaroroonan ngayon: British Museum, London (bloke ng Vardar Gate, iniharap ni J. E. Blunt noong 1877, ayon sa GIBM). Nawala na ang tekstong politarch mula sa panahon ni Augustus na galing sa tarangkahan ng Kalamaria (Burton).
May kaugnayan sa: Mga Gawa 17:1–9; Mga Gawa 17:5–9; Mga Gawa 17:6; Mga Gawa 17:8; Mga Gawa 19:29; Mga Gawa 20:4; Roma 16:21
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ipinapakita ng mga inskripsiyon mula sa Tesalonica na ginagamit ng Mga Gawa 17:6 at 17:8 ang tamang titulo, politarch, para sa mga pangunahing mahistrado ng lungsod: naglilista ang mga teksto mula sa panahon ni Augustus hanggang AD 143 ng mga lupong may lima o anim na kasapi. Ayon sa karaniwang pagbasa, anim ang nakalista sa isang bloke mula sa Vardar Gate na nasa British Museum na ngayon, bagaman pinagtatalunan ang petsa nito. Bihira ang titulo sa panitikan ngunit karaniwan sa mga inskripsiyon sa Macedonia. Walang pinatutunayang pangyayari, piyansa o tao sa Mga Gawa 17:1–9 ang mga bato.

Ano ang pinatutunayan nito

Bumuo ng isang lupong tinatawag na mga politarch ang mga pangunahing sibikong mahistrado ng Tesalonica, ang mga opisyal na tinatawag na mga pinuno ng lungsod sa mga saling Ingles ng Mga Gawa 17:6 at 17:8. Lima ang pinangangalanan sa isang nawala nang teksto mula sa panahon ni Augustus na galing sa tarangkahan ng Kalamaria, anim sa isang teksto ng AD 143, at anim sa bloke ng Vardar Gate ayon sa karaniwang pagbasa. Tumutugma ito sa lupong maramihan na pinagdalhan kay Jason at sa iba pang mananampalataya.
Sa mga natitirang panitikang Griyego, sa Mga Gawa lamang lumilitaw ang titulo; may kaugnay na anyo, politarchos, sa Aeneas Tacticus 26.12 (kalagitnaan ng ika-4 na siglo BC). Madalas pinatutunayan ng mga inskripsiyon ang katungkulan, at halos lahat ay sa Macedonia. Kaya gumagamit ang Mga Gawa ng isang tiyak na terminong panrehiyon sa halip na pangkalahatang salita para sa mga pinuno.
Binabanggit din ng teksto ng AD 143 ang konseho (boule) at bayan (demos) ng lungsod, ang sibikong kapaligirang ipinagpapalagay ng Mga Gawa 17:5–9 nang sikapin ng karamihan na ilabas ang mga misyonero sa harap ng bayan. Karaniwan sa mga lungsod na Griyego ang kapulungan at konseho, kaya pangkalahatan ang detalyeng ito; ang natatanging pagtutugma ay ang titulong politarch.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito pinatutunayan ang anumang pangyayari sa Mga Gawa 17:1–9: hindi ang pangangaral sa sinagoga, ang kaguluhan, ang pagpapatuloy ni Jason sa kaniyang tahanan, o ang piyansang kinuha kay Jason at sa iba pa.
Pinatutunayan ang katungkulan mula bago ang pagsasaayos ng mga mga Romano noong 167 BC (ayon sa pagbasa ni Mari sa batas pang-ephebarch ng Amfipolis) hanggang sa ika-3 siglo AD, sa maraming bayan sa Macedonia at sa labas nito. Kaya hindi kayang petsahan ng tamang paggamit ng titulo, sa ganang sarili nito, ang Mga Gawa o ipakitang saksi sa mga pangyayari ang may-akda nito.
Karaniwan ang mga pangalang Sosipatros, Secundus at Gaius sa bloke. Si Secundus ang ama ng unang politarch at ang Gaius ay unang pangalan ng isa pang politarch, si Gaius Agilleius Poteitus, kaya hindi nila tinutukoy sina Segundo o Gayo ng Mga Gawa 19:29 at 20:4, o si Sosipater ng Roma 16:21.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Kabilang sa mga bukas na tanong ang petsa ng bloke ng Vardar Gate. Nakasalig sa isang maling nabasang pangalan ang petsang Flavian o mas huli (hindi bago ang AD 69) ni Boeckh; pinetsahan ito ni Burton pagkaraan ng 30 BC at posibleng hanggang AD 143 o mas huli; iniuulat ni Athanasiadis ang muling pagpepetsa sa maagang ika-1 siglo ng isang listahang binabanggit niya bilang IG X 2,1 126, na tila ang tekstong ito, laban sa petsang ika-2 siglo ni Edson. Anim na politarch ang nakalista sa bloke ayon sa karaniwang pagbasa, bagaman inakala ni Mordtmann na posibleng lima. Ang mas malaking tanong ay kung gaano kalaki ang naidaragdag ng tamang titulo sa pagiging maaasahan ng Mga Gawa: itinuturing ni Hemer ang ganitong mga detalye na ebidensiya ng isang may-akdang may sapat na kaalaman, samantalang pinepetsahan ni Pervo ang Mga Gawa sa mga AD 115. Hindi sinusuportahan ng ebidensiya ang mga sinasabing pinagdudahan ng mga iskolar ang titulo hanggang lumitaw ang batong ito: nailathala ito noong 1740, at binabanggit na ito ng mga leksikon ng Bagong Tipan noong ika-19 na siglo (Burton).

Iba pang pagbasa

May sapat na kaalaman ngunit mas huling may-akda. Ipinapakita ng ebidensiya ni Burton na may mga politarch hanggang ika-3 siglo AD, kaya ang isang may-akdang may sapat na kaalaman na sumulat noong maagang ika-2 siglo (gaya ng ipinapangatwiran ni Pervo para sa Mga Gawa) ay maaari pa ring gumamit nang tama ng titulo. Ayon sa pananaw na ito, pinatutunayan ng mga inskripsiyon ang kawastuhan ng tagpuan, hindi ang maagang petsa o ang pagsasalaysay ng isang saksi.
Wastong detalye sa loob ng pinagsama-samang argumento. Itinuturing ni Hemer at ng iba ang tamang titulo bilang isa sa maraming tiyak na lokal na detalye sa Mga Gawa, na sama-samang tumuturo sa isang may-akdang malapit ang kaalaman sa mga lugar na inilalarawan. Kahit sa pananaw na ito, pinatutunayan ng mga inskripsiyon ang titulo, hindi ang pangyayari.
Laganap sa Macedonia, hindi natatangi sa Tesalonica. Pinatutunayan ang mga politarch sa iba pang bayan sa Macedonia at gayundin sa Tracia, Bitinia at Bosporus, at may lumilitaw na politarches sa mga papiro ng panahong Ptolemaico mula sa Heracleopolis sa Egipto. Kaya angkop ang termino para sa isang lungsod sa Macedonia sa pangkalahatan sa halip na isang detalyeng pang-loob na natatangi sa Tesalonica, bagaman nagbibigay ang Tesalonica ng di-pangkaraniwang malaking bahagi ng ebidensiya.

Mga sanggunian sa katalogo: CIG 1967; GIBM II 171

Mga sanggunian

C. T. Newton (ed.), The Collection of Ancient Greek Inscriptions in the British Museum, Part II — GIBM II no. CLXXI (171), Macedonia section ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. X, sec. 6, p. 227 ↗
Wikidata: Golden Gate (Thessaloniki), alias Vardar Gate — Q96631855 ↗
Pleiades: Thessalonica — 491741 ↗

Mga inskripsiyong posibleng tumutukoy sa prokonsul na si Sergio Paulo

Petsa: Cippus sa Roma: AD 41-54 (Emperador Claudio; iminumungkahi ng EDR ang 41-47). Pragmento sa Kythrea: unang hati ng ika-1 siglo ayon sa talaan ng Met at ika-1 siglo batay sa anyo ng mga titik (van Elderen), na ibinabalik ang emperador bilang Tiberius o Emperador Claudio. Epitapyo sa Soli: pagkaraan ni Emperador Claudio (PHI); mas maaga ang taon ni Paulus na binabanggit nito at walang binabanggit na panahon ng pagbilang. Antioquia ng Pisidia: tekstong Sergia Paulla, AD 81-96; walang petsa ang patungan ni L. Sergius Paullus filius (inilagay ni Ramsay ang mga titik ng kaparehong teksto sa Salir sa AD 60-100).
Kinaroroonan ngayon: Roma, Museo Nazionale Romano, klaustro ni Michelangelo, inv. 242 (cippus ng Tiber, ayon sa EDR). New York, Metropolitan Museum of Art, Cesnola Collection, accession 74.51.2425 (pragmento sa Kythrea, ayon sa talaan ng Met). Hindi pa napatutunayan ang kasalukuyang kinaroroonan ng mga bato sa Soli at sa Antioquia ng Pisidia.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 13:6–12; Mga Gawa 13:7
Antas ng katiyakan: Katamtaman
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Walang natitirang inskripsiyong tiyak na tumutukoy sa prokonsul na si Sergio Paulo ng Mga Gawa 13:7. Pinangangalanan ng isang batong-hangganan sa Roma mula sa panahon ni Emperador Claudio ang isang senador, si L. Sergius Paullus; may mga Sergii Paulli sa Antioquia ng Pisidia sa huling bahagi ng siglo; binabanggit ng isang epitapyo sa Soli ang isang katungkulang hinawakan sa ilalim ng isang prokonsul na si Paulus; at binabasa ang isang pragmento mula sa Kythrea bilang tumutukoy sa isang Quintus Serg-. Ipinapakita nilang angkop ang pangalan sa isang senador ng panahong iyon, ngunit nakasalig ang bawat ugnay sa gobernador ng Cyprus sa restorasyon, hinuha o tekstong walang petsa.

Ano ang pinatutunayan nito

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala sa mga inskripsiyong ito ang tiyak na tumutukoy sa prokonsul ng Mga Gawa 13:7. Walang ibinibigay na katungkulan sa Cyprus ang bato sa Roma, Paulus lamang ang nasa teksto sa Soli, at sa pragmento sa Kythrea ay buong restorasyon ng editor ang mga salitang Paulus at prokonsul.
Hindi nila pinepetsahan ang pagdalaw ni Pablo sa Cyprus. Mula Tiberius (Campbell: hindi lalampas sa AD 37) hanggang Emperador Claudio (SEG 20.302: AD 46-48) ang mga restorasyon ng teksto sa Kythrea, at walang binabanggit na panahon ng pagbilang ang taon ni Paulus sa Soli.
Hindi nila ipinapakitang nagmula sa gobernador ng Cyprus ang mga Sergii Paulli ng Antioquia ng Pisidia, o na siya o ang kaniyang mga kamag-anak ay naging mga Kristiyano. Nakasalig ang muling pagbuo ni Ramsay sa pamilya sa hinuha mula sa mga pangalan at mula sa pananahimik ng mga sanggunian, at siya mismo ang tumawag ditong hipotesis. Hindi rin pinatutunayan ng mga bato ang pangyayari kay Elimas.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Pinatutunayan ba ng anumang inskripsiyon ang prokonsul ng Mga Gawa? Marami ang nagtutumbas sa kaniya sa kurador ng Tiber na si L. Sergius Paullus, dahil maaaring nauna o sumunod ang pagiging prokonsul sa Cyprus sa pagiging kurador sa panahon ni Emperador Claudio. Ngunit, gaya ng idiniin ni van Elderen, walang tekstong nag-uugnay sa taong iyon sa Cyprus, at walang praenomen na ibinibigay ang Mga Gawa. Walang pangalan ng angkan ang Paulus sa Soli: si Mitford, ayon sa ulat ni van Elderen, ay nagkalkula ng AD 50 sa pinakamaaga at hinatulang malamang na mas huli nang malaki ang inskripsiyon, samantalang itinuring ng mas lumang pagbasa ni Ramsay ang pananalitang iyon bilang sariling petsa ng bato. Sa Kythrea, Quintus Serg- lamang ang natitira, kaya tinanggihan ni Myres ang ugnay. Ibinalik ni Campbell ang Tiberius at pinetsahan ang pagdalaw nang hindi lalampas sa AD 37, isang kronolohiyang itinuturing ni Bernier na malabo. Tinanggihan ni van Elderen ang teorya ni Ramsay tungkol sa pamilya sa Antioquia ng Pisidia bilang labis na haka-haka.

Iba pang pagbasa

Pagtutumbas sa kurador ng Tiber. Ayon sa pananaw na ito, ang prokonsul ng Mga Gawa 13:7 ay si L. Sergius Paullus, ang kurador ng Tiber sa panahon ni Emperador Claudio sa CIL VI 31545, na namahala sa Cyprus bago o pagkatapos ng katungkulang iyon. Ginagawa itong kapani-paniwala ng pangalan at petsa, ngunit walang inskripsiyong nag-uugnay sa kaniya sa Cyprus, at walang praenomen na ibinibigay ang Mga Gawa.
Quintus Sergius sa Kythrea. Ayon sa restorasyon ni Campbell, pinangangalanan ng pragmento ang isang Quintus Serg[ius Paullus], malamang ang gobernador; buong ibinalik ang Paulus at prokonsul. Ibinabalik ni Campbell ang Tiberius kaya pinepetsahan niya ang misyon sa Cyprus nang hindi lalampas sa AD 37, mas maaga kaysa karaniwan; ibinabalik naman ng mas lumang pagbasa sa SEG 20.302 ang Emperador Claudio (46-48). Ipinagpalagay ni Myres na isang Lucius ang prokonsul ng Mga Gawa at tinanggihan ang ugnay; itinuring ito ni van Elderen na pinakakaakit-akit na kandidato, nang may pasubali.
Hipotesis ni Ramsay tungkol sa pamilya. Iminungkahi ni Ramsay, bilang hipotesis, na ang L. Sergius Paullus ng Antioquia ng Pisidia ay anak ng prokonsul at si Sergia Paulla ay anak niyang babae, at na sa pamamagitan niya naipasa ang Kristiyanismo sa anak niyang lalaki, habang nanatiling pagano ang linya ng mga lalaki. Tinanggihan ni van Elderen ang balangkas, na binanggit ang hatol ni Lake na matatalino ngunit hindi nakakukumbinsing pagsasama-sama ang mga ito.
Hindi pa napatutunayan. Walang natitirang inskripsiyong tiyak na tumutukoy sa prokonsul ng Mga Gawa. Ilang senador ang nagtaglay ng pangalang Paullus: pinangangalanan ng IGR III 939 sa Palaepaphos si Paullus Fabius Maximus, na hinuha ni Dessau na namahala sa Cyprus. Hindi malulutas ng iisang pangalan lamang ang pagtutumbas.

Mga sanggunian sa katalogo: CIL VI 31545; ILS 5926; EDR127293; TM 281782; EDH HD046352; AE 2002, 1457; TM 176947; EDH HD046353; AE 2002, 1458; TM 176948; IGR III 300; Sterrett, EJ 134,108; JRS 3 (1913) 262,5; IGR III 930; ABSA 42 (1947) 201,1; IGR III 935; SEG 20:302; SEG 55:1526; Myres 1914, no. 1903

Mga sanggunian

Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL 06, 31545 (p 3796, 4362) = ILS 5926; TM 281782 — EDCS-19500065 (CIL 06, 31545 (p 3796, 4362) = ILS 5926; TM 281782) ↗
Epigraphic Database Heidelberg: honorific base of L. Sergius Paullus filius, Antiochia Pisidiae — EDH HD046352 (AE 2002, 1457; TM 176947) ↗
Epigraphic Database Heidelberg: fragment naming Paullus Ser[gius] and L. Serg[ius], Antiochia Pisidiae — EDH HD046353 (AE 2002, 1458; TM 176948) ↗
John L. Myres, Handbook of the Cesnola Collection of Antiquities from Cyprus (Metropolitan Museum of Art) — no. 1903, p. 319 (appendix text p. 548) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. IV, p. 74 ↗
Cassius Dio, Roman History (Loeb Classical Library, vol. VI) (Earnest Cary, 1917) — 54.4.1 ↗

Mga inskripsiyong nagpapangalan sa Derbe malapit sa Karaman (Kerti Höyük at Devri Şehri)

Petsa: AD 157 para sa sibikong dedikasyon kay Antoninus Pius (Van Elderen; Wagner at Wilson). Ang epitapyo ng obispo ay nagbibigay lamang ng 8 Hunyo ng isang ikalabing-apat na taon ng indiction; hinatulan ni Van Elderen na posibleng mula sa huling bahagi ng ika-4 hanggang ika-5 siglo ang mga titik nito, at ika-5 hanggang ika-6 na siglo naman ang ibinibigay nina Wagner at Wilson.
Kinaroroonan ngayon: Konya Archaeological Museum (dedikasyon; Van Elderen 1970, at Wagner at Wilson 2019 na bumabanggit kay McLean 2002). Hardin ng Karaman Archaeological Museum (epitapyo ni Michael; Wagner at Wilson 2019).
May kaugnayan sa: Mga Gawa 14:6; Mga Gawa 14:20–21; Mga Gawa 16:1; Mga Gawa 20:4
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Sinusuportahan ng mga sanggunian

Dalawang inskripsiyong Griyego ang nagpapangalan sa Derbe sa kapatagan sa hilagang-silangan ng Karaman (sinaunang Laranda). Ang isa ay sibikong dedikasyon kay Antoninus Pius noong AD 157, na natagpuan sa Kerti Höyük (binabaybay ding Kerti Hüyük) noong 1956. Ang isa pa ay mas huling epitapyo ni Michael, obispo ng Derbe, na nakita sa kalapit na Sudurağı. Magkasama nilang inilalagay sa distritong ito ang Derbe ng Mga Gawa 14:20–21 at 16:1. Wala sa dalawa ang mula sa unang siglo, at pinagtatalunan pa rin ang eksaktong kinaroroonan ng lungsod.

Ano ang pinatutunayan nito

Noong 1956, nakatagpo si Ballance ng isang nakasulatang bloke ng apog sa dalisdis ng Kerti Höyük, mga 22 km sa hilaga-hilagang-silangan ng Karaman (SEG 16.758). Pinararangalan nito si Antoninus Pius, may petsang AD 157, at itinayo ng konseho (boule) at bayan (demos) ng Derbe; ibinabalik ng nailathalang teksto ang pangalang etniko ng lungsod bilang [Claudio]derbetans.
Kaya noong kalagitnaan ng ika-2 siglo, isang pamayanang sibikong may sariling pamamahala ang Derbe, may sariling konseho at kapulungan, na nagpaparangal sa emperador sa karaniwang sibikong anyong Griyego.
Inilalarawan ng isang epitapyong Kristiyano si Michael bilang pinakamaibigin sa Diyos na obispo ng Derbe at may petsa lamang na 8 Hunyo ng isang ikalabing-apat na taon ng indiction. Nakita ito ni Ballance sa Sudurağı (Sidrova) noong 1958 at ni Van Elderen noong 1962. Pinatutunayan nito ang isang mas huling obispado ng Derbe sa parehong distrito.
Magkasamang inilalagay ng dalawang teksto ang Derbe ng Mga Gawa 14:6, 14:20–21 at 16:1 sa hilagang-silangan ng Laranda, mga 95 km nang tuwiran mula sa Listra. Pinalitan nito ang mga naunang mungkahi sa hilagang-kanluran ng Karaman (ang Bosola at Losta ni Sterrett, na tinatawag ding Zosta; ang Gudelisin ni Ramsay), na wala sa mga ito ang sinusuportahan ng inskripsiyong nagpapangalan sa Derbe.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala sa dalawang inskripsiyon ang mula sa panahon ni Pablo. Mga isang siglo mas huli ang dedikasyon at mas huli pa ang epitapyo. Pinatutunayan nila ang lungsod at ang mas huling iglesia nito, hindi ang pangangaral doon nina Pablo at Bernabe, ang mga mga alagad na nagawa roon, o ang kaugnayan ni Timoteo o ni Gayo sa Derbe.
Wala sa dalawang bato ang natagpuan sa isang nakatalang paghuhukay. Nasa dalisdis ng bunton ang dedikasyon, at nakasalig ang lugar na pinagkitaan ng epitapyo sa magkasalungat na ulat kina Ballance at Van Elderen. Kaya hindi napagpapasyahan ng mga bato kung ang sentro ng bayan ay ang Kerti Höyük, ang Devri Şehri, o isang mas malawak na teritoryong sumasaklaw sa dalawa.
Hindi napagpapasyahan ng pangalan ng lungsod na hango kay Emperador Claudio ang katayuan nito noong dekada 40: itinuturing ito nina Breytenbach at Zimmermann (ayon sa ulat nina Wagner at Wilson) bilang karangalang ibinigay sa ilalim ni Antiochus IV ng Commagene, samantalang itinuring ni Jones ang unlapi bilang sariling kaloob ni Emperador Claudio, na maglalagay sa Derbe sa labas ng nasasakupan ni Antiochus.
Hindi sila lumilikha ng salungatan sa Mga Gawa 14:20. Inilalagay ng bagong lokasyon ang Derbe mga 95 km mula sa Listra, ngunit ang pag-alis lamang ang pinepetsahan ng talata, hindi ang pagdating, kaya hindi kailangang mangahulugan itong isang araw na paglalakbay (Van Elderen).

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Hinatulan ni Ballance na malabong napalayo nang husto ang mabigat na bloke (mga isang tonelada, ayon kay Van Elderen), at inilagay niya ang Derbe sa o malapit sa Kerti Höyük. Noong 1964, mas pinili niya ang Devri Şehri, mga 4 km sa timog-timog-silangan, dahil walang ipinakitang pamayanang Byzantine ang Kerti Höyük at sinasabing galing sa Devri Şehri ang bato ng obispo. Sinabihan si Van Elderen noong 1962 na galing ito sa Kerti Höyük, napansin niya ang mga materyal na Byzantine sa kalapit na mga bunton, at pinanatili niya ang Kerti Höyük. Pinapaboran nina Van Elderen, ng MAMA at ng imbentaryo ng mga lugar sa lalawigan ng Karaman ang Kerti Höyük; minamarkahan naman ng Barrington Atlas ang dalawa, ayon sa ulat nina Wagner at Wilson. Iniuulat nina Wagner at Wilson na nagsimula ang paghuhukay noong 2013 ngunit hindi itinuloy at hindi pa nailalathala. Hiwalay na bukas na tanong pa rin kung nasa loob ng lalawigang Romano ng Galacia ang Derbe nang dumating si Pablo.

Iba pang pagbasa

Devri Şehri bilang lugar ng lungsod. Mas pinili ni Ballance (1964) ang Devri Şehri, mga 4 km sa timog-timog-silangan ng Kerti Höyük, dahil walang ipinakitang pamayanang Byzantine ang Kerti Höyük at sinasabing galing sa Devri Şehri ang epitapyo ng obispo. Binabanggit nina Wagner at Wilson na sinusunod ng IVP Atlas ang lokasyong ito.
Iisang teritoryo, hindi tiyak ang sentro. Ayon sa ulat nina Wagner at Wilson (2019), itinuturing nina Breytenbach at Zimmermann (2018) na kapwa nasa loob ng teritoryo ng Derbe ang dalawang bunton at inilalagay nila ang lungsod malapit sa daang Laranda-Sidamaria nang hindi tinitiyak ang sentrong urban nito.
Mas lumang pagtukoy sa hilagang-kanluran. Bago ang 1956, inilagay ni Sterrett (Bosola at Losta, na tinatawag ding Zosta) at pagkatapos ni Ramsay (Gudelisin, sa The Cities of St. Paul, 1907) ang Derbe sa hilagang-kanluran ng Karaman, mas malapit sa Listra. Kumbinsido si Sterrett na dapat ay malapit sa Listra ang Derbe; umasa naman si Ramsay sa mga labing nasa ibabaw ng lupa, sa heograpiya ng mga daan at sa isang huling paliwanag sa isang listahan ng mga obispado. Walang inskripsiyong nagpapangalan sa Derbe ang alinman sa kanila, at tinalikuran na ng mga kamakailang atlas ang pananaw na ito.
Derbe sa labas ng lalawigan noong panahon ni Pablo. Ipinangatwiran ni Ogg (1963) na iniwang bukas ng bagong lokasyon kung nasa loob ng lalawigan ng Galacia ang Derbe noong panahon ni Pablo; idinagdag ni Van Elderen ang ebidensiya mula sa mga barya na kabilang ang kalapit na Laranda kay Antiochus IV mula AD 41. Inilalagay nina Breytenbach at Zimmermann (ayon sa ulat) ang Derbe sa ilalim ni Antiochus IV, samantalang naniwala si Jones na si Emperador Claudio mismo ang pinagmulan ng unlapi sa pangalan nito. May kinalaman ang sagot sa teorya ng Timog Galacia tungkol sa Galacia.

Mga sanggunian sa katalogo: SEG 16.758

Mga sanggunian

J. R. S. Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens III) — p. 22 (itinerary for 5 June, Bosola to Almassen) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. VIII §5, p. 192 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. V §9, p. 120 ↗
Pleiades: Derbe/Claudioderbe — Pleiades 648620 ↗
Wikidata: Derbe (ancient city) — Q20717624 ↗

Ang mga inskripsiyon ng macellum (pamilihan ng karne) ng Corinto noong panahong Romano

Petsa: Mula sa panahon ni Augustus hanggang kay Tiberius. Nagbibigay ang EDCS ng 27 BC hanggang AD 14; pinetsahan ni Kent ang kopya 1 sa pamumuno ni Augustus batay sa anyo ng mga titik nito; ibinigay ni West, ayon sa ulat ni Cadbury, ang mga huling taon ni Augustus o ang pamumuno ni Tiberius; ibinibigay ng mga talaan ng paghuhukay ang unang hati ng ika-1 siglo AD. Saklaw ng hanay na 27 BC hanggang AD 50 ang mga tantiyang ito.
Kinaroroonan ngayon: Corinth Excavations, Ancient Corinth (ang mga pragmentong binabanggit ayon sa numero ng imbentaryo, I 70 at I 27, ay kapwa kabilang sa kopya 1; hindi pa napatutunayan kung nakaimbak o nakatanghal ang mga ito).
May kaugnayan sa: 1 Corinto 10:25; 1 Corinto 10:23–33; 1 Corinto 8:1–13; Mga Gawa 18:1–18
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

May pampublikong gusaling pamilihan ang Corinto noong panahong Romano na opisyal na tinatawag na macellum, ang terminong Latin na karaniwang iniuugnay sa pamilihang binabanggit ni Pablo sa 1 Corinto 10:25. Napapanatili sa isang pragmento ang MACELLV[M]; ibinabalik ang halos kahawig na ikalawang dedikasyon upang tumugma rito. May petsang mula sa panahon ni Augustus hanggang kay Tiberius, pinangangalanan ng mga teksto si Q. Cornelius Secundus at ang kaniyang pamilya bilang mga nagkaloob, na tila may kasamang pasilidad para sa isda (piscarium). Hindi nila ipinapakita kung saan nakatayo ang gusali, kung ginagamit pa ito noong dekada 50, o kung anong karne ang ipinagbibili roon.

Ano ang pinatutunayan nito

Dalawang halos magkahawig na dedikasyong Latin sa puting marmol, na karaniwang itinuturing na mga kopya, ang natitira bilang mga pragmento. Ang kopya 1 (Corinth VIII.2 124, pinalaki ni Kent bilang VIII.3 321) ay binuo ng mga editor mula sa ilang pragmento; ang kopya 2 ay VIII.2 125. Sa kopya 1 lamang natitira ang mga titik na MACELLV[; sa kopya 2, buong ibinalik ang salitang macellum.
Ang mga nagkaloob ay si Q. Cornelius Secundus ng tribong Aemilia, ang kaniyang asawang si Maecia at ang kanilang mga anak. Isang pinalayang alipin, si Q. Maecius Cleogenes, ang pinangangalanan sa kasong genitive sa isang bahagyang ibinalik na pananalita, malamang bilang asawa ng anak na babaeng si Cornelia Secunda, hindi bilang nagkaloob.
Ang mga natitirang titik na PI[ (kopya 1) at ]SCARIO (kopya 2) ay ibinabalik bilang piscarium, isang pasilidad para sa isda, na ipinagkaloob kasama ng macellum. Pinagtatalunan kung nasa loob ito ng macellum o katabi nito. Alinman dito, umaayon ang kaloob sa punto ni Cadbury na nagbibili ang mga macella ng isda at iba pang panustos, hindi lamang karne.
Pinetsahan ni Kent ang kopya 1 sa pamumuno ni Augustus batay sa anyo ng mga titik nito, at inilagay ni West ang dalawang teksto sa mga huling taon ni Augustus o sa ilalim ni Tiberius. Kaya naipagkaloob sa kolonya ang isang gusaling tinatawag na macellum bago pa ang pananatili ni Pablo sa Corinto (Mga Gawa 18), posibleng ilang dekada bago nito.
Opisyal at pampublikong ginagamit ang terminong Latin sa kolonyang Romano. Ang salitang ginamit ni Pablo sa 1 Corinto 10:25 ay makellon, terminong itinuring noong panahong Romano na siyang Latin na macellum (pinagtatalunan ang pinakaugat na pinagmulan nito), at, gaya ng napansin ni Cadbury, isa sa napakakaunting hiram na salitang Latin sa mga liham ni Pablo.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Kung saan nakatayo ang macellum. Galing sa South Basilica ang pragmentong idinagdag ni Kent, at sinasabi ni Gill na hindi pa tiyak na natutukoy ang gusali. Iniuulat niya ang paglalarawan ni Ward-Perkins sa North Market ng Corinto bilang pamilihang tipong Pompeian at ang tala ni Wiseman tungkol sa isang macellum sa hilaga ng Temple Hill, ngunit walang nag-uugnay sa mga inskripsiyong ito sa alinman sa dalawa, o sa anumang gusaling tiyak na ginagamit noong panahon ni Pablo.
Kung ginagamit pa ang gusali nang sumulat si Pablo, o kung gaano karami sa karneng ipinagbibili roon ang nagmula sa mga hain sa templo. Ang mga nagkaloob at ang gusali ang pinangangalanan ng natitirang teksto, hindi ang kalakalan o panustos nito.
Anumang pangyayari sa Mga Gawa 18 o anumang detalye ng pagtatalo ng mga mga taga-Corinto tungkol sa pagkaing inihandog sa mga idolo. Bukod dito, isang graffito sa wikang Griyego mula sa South Stoa na minsang binasa bilang nagpapangalan sa isang magkakarne ay muling binasa ng naghukay nito, si Broneer, bilang personal na pangalan, ayon sa ulat ni Gill, kaya hindi ito ebidensiya para sa pamilihan.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang nananatiling bukas. Una, bahagi ba ng iisang macellum ang piscarium (Nabers, na sinundan ni Gill) o hiwalay na gusali? Iminungkahi ni De Waele, ayon sa ulat ni Cadbury, ang dalawang gusaling pamilihan malapit sa Lechaion Road; tinanggap ni Cadbury ang posibilidad ng isang hiwalay ngunit kaugnay na pamilihan ng isda; at magkaiba ang paglalarawan nina Cadbury at Gill sa sariling pagbasa ni West. Ikalawa, saan nakatayo ang gusali? Inilagay ito ni De Waele sa lugar ng Peribolos ni Apollo sa tabi ng Lechaion Road (iniulat nina Cadbury at Gill); binabanggit din ni Gill ang paglalarawan ni Ward-Perkins sa North Market bilang pamilihang tipong Pompeian. Wala sa mga lugar na ito ang nakaugnay sa mga inskripsiyon. Ikatlo, gaano karami sa karne sa pamilihan ang mula sa hain? Pinagdudahan ni Cadbury na likas na malapit sa pagsamba sa templo ang mga macella. Ipinagpapalagay ng mga tagubilin ni Pablo sa 1 Corinto 10:25–28 na maaaring hindi alam ng mamimili kung inihandog sa hain ang karne.

Iba pang pagbasa

Dalawang magkahiwalay na gusaling pamilihan. Sa isang liham noong 1934 na iniulat ni Cadbury, iminungkahi ni De Waele ang isang macellum sa lugar na kinatayuan nang lumaon ng Peribolos ni Apollo at isang hiwalay na piscarium sa hilaga ng basilikang Romano. Tinanggap ni Cadbury ang posibilidad ng isang hiwalay ngunit kaugnay na pamilihan ng isda. Sinasabi ni Gill na bumasa si West, na sinundan ni Kent, ng isang hiwalay na Macellum Piscarium; sinasabi naman ni Cadbury na iisa ang hinuha ng maagang pagbasa.
Iisang macellum na may pasilidad para sa isda. Iniuulat ni Gill na ipinangatwiran ni Nabers (1969) na malabong nagkaloob ang mga Cornelii ng dalawang gusaling iisa ang gamit. Gumagamit ang ibang inskripsiyon ng macellum ng 'macellum cum ...' upang ilista ang mga bahagi ng iisang kompleks, kaya malamang na may lugar para sa isda ang macellum ng Corinto. Sinusunod ni Gill (1992) ang pagbasang ito.
Ang mismong pamilihang tinutukoy ni Pablo. Itinuturing ni Fee (1987), ayon sa sipi ni Gill, na pinangangalanan ng isang inskripsiyon ng macellum sa Corinto ang mismong pamilihan ng 1 Corinto 10:25. Kapani-paniwala iyon kung ang gusali pa rin ang pamilihan ng panustos ng kolonya noong dekada 50, ngunit hindi ipinapakita ng mga inskripsiyon na nanatili ito, kung saan ito nakatayo, o na ito lamang ang lugar na pinagbibilhan ng karne.

Mga sanggunian sa katalogo: Corinth VIII.2 124; Corinth VIII.2 125; Corinth VIII.3 321; EDH HD058881; EDH HD058882; EDCS-32001248; EDCS-08200358; TM 177612; TM 177613

Mga sanggunian

Epigraphic Database Heidelberg (Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus (West 124 + Kent 321, copy 1) — EDH HD058881 ↗
Epigraphic Database Heidelberg (Cowey), Epigraphic Database Heidelberg: building/dedicatory inscription from Colonia Laus Iulia Corinthus (West 125, copy 2) — EDH HD058882 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby (Corinth-08-02, 00124; Corinth-08-03, 00321) — EDCS-32001248 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby (Corinth-08-02, 00125) — EDCS-08200358 ↗
Trismegistos text relations: Corinth macellum dedication, copy 1 — TM 177612 ↗
Trismegistos text relations: Corinth macellum dedication, copy 2 — TM 177613 ↗

Ang 'una sa mga Melitano' ng Malta: ang titulong protos sa mga inskripsiyong Griyego at Latin

Petsa: IG XIV 601: ika-1 siglo AD (EDR at EDCS AD 1-100; panahon ni Tiberius ayon kay Mommsen gaya ng itinala ni Kaibel, at ayon kay Hemer, AD 14-37). CIL X 7495: ika-2 siglo AD (EDR AD 100-200; EDCS AD 101-200).
Kinaroroonan ngayon: IG XIV 601: nawala na (EDR112577; Cappelletti 2024). CIL X 7495: Museum of Roman Antiquities, Rabat, Malta (ayon sa EDR112567).
May kaugnayan sa: Mga Gawa 28:7; Mga Gawa 28:1–10; Mga Gawa 13:50; Mga Gawa 28:17
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ginamit sa Malta ang isang titulong tulad ng ibinibigay ng Mga Gawa 28:7 kay Publio: tinatawag ng isang nawalang inskripsiyong Griyego, na kilala lamang mula sa mga kopya ng maagang makabagong panahon (IG XIV 601), ang kabalyerong Romano na si L. Castricius Prudens na una sa mga Melitano. May sira at bahagyang ibinalik na primus omni[um] ang isang patungang Latin mula sa ika-2 siglo (CIL X 7495), na pinagtatalunan ang kahulugan. Wala sa dalawang teksto ang nagpapangalan kay Publio, at hindi nagkakasundo ang mga iskolar kung katungkulan o karangalan ang ipinahihiwatig ng titulo.

Ano ang pinatutunayan nito

Tinatawag ng IG XIV 601, na nawala na at kilala mula sa mga kopya ng maagang makabagong panahon, ang isang kabalyerong Romano, si L. Castricius Prudens ng tribong Quirina (bahagyang ibinalik ang nomen), na una sa mga Melitano at patron, na naging archon at amphipolos (pari) ng diyos na si Augustus.
Hindi bababa sa isang nangungunang Melitano ang nagtaglay ng titulong ito sa maagang panahon ng imperyo, kaya tumutugma sa lokal na gamit ang terminong ikinakapit ng Mga Gawa 28:7 kay Publio.
Pinararangalan ng CIL X 7495, isang pira-pirasong bloke ng marmol na may tekstong Latin mula sa ika-2 siglo na galing sa Mdina at malamang na patungan ng estatwa, ang isang di-pinangalanang nagkaloob ng mga gawain sa templo, kabilang ang mga haligi, isang podium at isang sahig. Mababasa sa sirang unang linya nito ang [muni]cipi(i) Mel(itensium) primus omni[um]; nawala ang simula ng linya, at pinagtatalunan ang kahulugan ng mga natitirang salita.
Ipinapakita ng tekstong Griyego ang mga archon, isang patron at isang pagkasaserdote para kay Augustus noong maagang ika-1 siglo. Sa dalawang tekstong ito, ang patungang Latin lamang mula sa ika-2 siglo ang nagpapatunay ng mga decurion at ng katayuang municipium. Pinagtatalunan kung kailan naging municipium ang Melita.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi binabanggit ng alinmang inskripsiyon si Publio. Hindi pinatutunayan ng alinman ang pagkawasak ng barko, ang pananatili ni Pablo, ang pagpapagaling sa ama ni Publio o anumang iba pang pangyayari sa Mga Gawa 28:1–10.
Kung anong kapangyarihan, kung mayroon man, ang dala ng titulo noong mga AD 60. Mula maagang ika-1 hanggang ika-2 siglo AD ang petsa ng mga teksto, at inililista ng tekstong Griyego ang 'una' sa tabi ng dating pagiging archon ng may-hawak nito, hindi kapalit nito.
Na titulo ang primus omni[um] sa CIL X 7495 sa halip na simula ng isang sugnay na 'una sa lahat na...' tungkol sa mga kaloob na nakalista.
Kung saang bahagi ng Malta sumadsad ang barko.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang bukas. Una, ano ang kahulugan ng 'una' sa Malta? Itinuring ito nina Smith at Ramsay na opisyal na titulo; nakita ni Kaibel ang isang tiyak na sibikong karangalan at iniugnay ito kay Publio; binasa ito ni Hemer bilang titulo ng pinakamataas na lokal na mahistrado. Itinuturing naman ito ng iba, lalo na ni Suhl, na pamparangal. Tinatanggap ni Cappelletti ang mga kahalintulad na pamparangal na tinipon ni Suhl ngunit tinatawag itong isang matatag at opisyal na lokal na titulo sa loob ng isang hirarkiyang panlipunan at pang-ekonomiya, at iniiwang bukas ang mga kapangyarihan nito. Sa IG XIV 601, nakatayo ito sa tabi ng 'naging archon', hindi kapalit nito. Ikalawa, katumbas ba nito ang sirang pananalitang Latin sa CIL X 7495? Hinatulan ni Hemer, na bumabanggit ng mga kahalintulad na Griyego, na hindi tiyak ang tekstong Latin, at inakala niyang mas malamang na nangangahulugan ang primus na una sa pagsasagawa ng mga kaloob na nakalista. Pinagtatalunan din kung kailan naging municipium ang Melita: hinuha ni Mommsen, gaya ng itinala ni Kaibel, mula sa teksto ni Castricius na walang katayuang sibikong Romano ang mga Melitano sa ilalim ni Tiberius; inaakala naman ni Cappelletti na malamang mula sa panahon ni Augustus ang municipium, laban sa mas huling petsa ni Ashby.

Iba pang pagbasa

Ranggong pamparangal, hindi katungkulan. Maaaring pamparangal na ranggo ng pangunahing maharlika ng isla ang titulo sa halip na pangalan ng isang tiyak na katungkulan ng mahistrado. Lumilitaw ang mga katulad na titulong 'una sa lalawigan' at 'una sa lungsod' sa mga inskripsiyong Griyego ng silangang bahagi ng imperyo, na tinipon ni Suhl at sinusuri ni Cappelletti. Ayon sa pananaw na ito, si Publio ang pinakapangunahing tao ng Malta, ngunit walang sinasabi ang titulo tungkol sa kaniyang pormal na kapangyarihan.
Paglalarawang pananalita sa Mga Gawa. Maaaring inilalarawan lamang ni Lucas si Publio bilang pangunahing tao ng isla sa di-teknikal na kahulugan. Ginagamit ni Lucas ang anyong maramihan para sa mga pangunahing tao sa Antioquia ng Pisidia at para sa mga pinunong Judio sa Roma (Mga Gawa 13:50; Mga Gawa 28:17). Inilahad ni Smith (1848) ang pagbasang ito, na sinundan ng mga naunang tagapagsalin sa Ingles, bago siya nangatwiran para sa opisyal na titulo.
'Una sa paggawa ng X' sa CIL X 7495. Sa patungang Latin, maaaring simula ng isang sugnay na 'una sa lahat na...' ang primus omni[um]. Hinatulan ni Hemer (1985) na hindi tiyak ang teksto, at bumanggit siya ng mga kahalintulad na Griyego. May mga tekstong pamparangal na Latin na may ganitong pormula, halimbawa ang CIL XI 6054 at CIL IX 2237; mula sa paghahanap sa EDCS para sa aytem na ito ang mga kahalintulad na ito, hindi mula kay Hemer.

Mga sanggunian sa katalogo: IG XIV 601; IGRR I 512; CIG 5754; PHI 140928; I.Sicily ISic003683; TM 285166; EDR112577; EDCS-39101548; CIL X 7495; ILS 5415; EDCS-22100614; EDR112567; TM 285139

Mga sanggunian

Georg Kaibel (ed.), Inscriptiones Graecae XIV: Inscriptiones Siciliae et Italiae — IG XIV 601, p. 142 (lemma, text and commentary) ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: IG XIV 601 — EDCS-39101548 (IG 14, 00601) ↗
Trismegistos text relations: IG XIV 601 — TM 285166 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby: CIL X 7495 — EDCS-22100614 (CIL 10, 07495 (p 994) = D 05415) ↗
Trismegistos text relations: CIL X 7495 — TM 285139 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — pp. 112-114 (Malta; the title of Publius) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, sec. 9 'Malta', p. 343 ↗

Ang Filipos bilang kolonyang Romano: ang mga barya nito, ang mga duoviri nito at ang mga lictor ng kolonya

Petsa: Mga baryang kolonyal mula sa pagtatatag ni Antonio pagkaraan ng 42 BC hanggang sa panahon ni Emperador Claudio (AD 41-54); mga inskripsiyong Latin na nagbabanggit sa mga mahistrado ng kolonya, ika-1 hanggang ika-2 siglo AD (ang pinakahuling binanggit ay may petsang AD 138-161); paghahambing na ebidensiya mula sa karta ng Urso (na pinetsahan ng EDCS sa 44 BC)
Kinaroroonan ngayon: Filipos (Krenides), silangang Macedonia, Grecia (kinatagpuan ng mga inskripsiyon ng Filipos); ang karta ng Urso ay mula sa Osuna sa katimugang Espanya; nasa maraming pampubliko at pribadong koleksiyon ang mga ispesimen ng barya (RPC); nananatili ang teksto ni Dio sa tradisyon ng mga manuskrito
May kaugnayan sa: Mga Gawa 16:10–17; Mga Gawa 16:12; Mga Gawa 16:19–24; Mga Gawa 16:35–39; Mga Gawa 22:25–29; Mga Gawa 25:10–12; 1 Tesalonica 2:2; 2 Corinto 11:25
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ipinapakita ng mga barya, ng mga inskripsiyong Latin at ni Dio Cassius na kolonyang Romano ang Filipos, gaya ng sinasabi ng Mga Gawa 16:12, na pinamamahalaan ng dalawang punong mahistrado (duoviri). Ayon sa karta ng isa pang kolonya, ang Urso sa Espanya, may mga lictor ang ganitong mga mahistrado. Tugma ito sa Mga Gawa, kung saan iniuutos ng mga mahistrado ang paghampas gamit ang mga pamalo at pagkatapos ay nagpapadala ng mga opisyal na may dalang pamalo (Mga Gawa 16:22, 35–38). Wala sa mga ito ang nagpapatunay sa pangyayari, at sa Mga Gawa lamang pinatutunayan ang pagkamamamayan ni Pablo.

Ano ang pinatutunayan nito

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Walang inskripsiyon o barya na nagbabanggit sa pangalan ng mga mahistrado, ng bantay ng bilangguan, ni Lydia o ng sinuman sa Mga Gawa 16, o nagtatala ng pagdakip, paghampas, pagkabilanggo o paglaya nina Pablo at Silas. Hindi sa ganang sarili ipinapakita ng tumpak na kalagayang institusyonal na naganap ang pangyayari ayon sa pagkakasalaysay.
Hindi nito napapatunayang mamamayang Romano si Pablo. Sa Mga Gawa lamang lumilitaw ang pahayag (Mga Gawa 16:37 at 22:25–29). Pinatutunayan ng mga liham ni Pablo ang pagmamalupit sa kanya sa Filipos (1 Tesalonica 2:2) at ang tatlong paghampas ng pamalo (2 Corinto 11:25), ngunit hindi kailanman binabanggit ang pagkamamamayan. Itinatanong din ng ilan kung bakit dumanas ng tatlong paghampas ng pamalo ang isang mamamayan (2 Corinto 11:25); hindi ito ipinaliliwanag ng mga liham.
Hindi nananatili ang sariling karta ng Filipos, kaya mula sa ibang kolonya (Urso), sa pamamagitan ng paghahambing, nagmumula ang ebidensiya tungkol sa mga lictor. IIvir ang ginagamit ng mga inskripsiyong Latin na binanggit dito; hindi pa nalulutas kung pormal o di-pormal na tinawag ng mga nagsasalita ng wikang Griyego sa Filipos ang mga lalaking ito sa titulong Griyego na ginagamit ng Mga Gawa.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

May mga tanong na nananatiling bukas. IIvir (duovir) ang sinasabi ng mga inskripsiyong Latin ng Filipos. Itinuring ni Ramsay na pandangal na titulo ang titulong ibinibigay ng Mga Gawa sa mga lalaking ito, na isinalin niyang 'praetors'; binabanggit ni Brélaz na ang titulong Griyego ring iyon ang karaniwang salin ng duumvir, gaya sa mga inskripsiyong Griyego ng kolonya ng Corinto. Tungkol sa pagkamamamayan, nag-aalinlangan si Lentz na magkakaroon nito ang isang mahigpit na Pariseo at binabasa niya ito bilang bahagi ng paglalarawan ni Lucas kay Pablo; ikinakatwiran naman ni Weber na ipinahihiwatig ito ng pag-apela kay Cesar. Itinatanong din ng mga kritiko kung bakit ito ginamit ni Pablo pagkatapos lamang ng paghampas. Sa wakas, hindi madaling itugma ang pagtuturing ng Mga Gawa 16:12 sa Filipos bilang pangunahing lungsod ng distrito nito sa mas matagal na katayuan ng Amfipolis bilang punong lungsod ng dibisyon. Binasa ni Ramsay ang parirala bilang pagmamalaki ng lungsod, isang ranggong inaangkin ng Filipos habang hawak ito ng Amfipolis ayon sa pangkalahatang pagsang-ayon. Tinatanggap naman ng iba ang isang ibang bersiyon o hinuhang pagbasa, na nakalimbag sa ilang makabagong kritikal na edisyon, na ginagawang lungsod ng unang distrito ang Filipos, o binabasa ang ranggo bilang tanda ng karangalan sa halip na ranggong pampangasiwaan.

Iba pang pagbasa

Tumpak na kalagayan, binuong eksena. Alam ni Lucas o ng kanyang pinagkunan kung paano gumagana ang mga kolonya sa silangan. Ipinapakita ng tamang mga titulo at pamamaraan ang pagkakilala sa kalagayan, ngunit tugma rin ang mga ito sa isang isinadula o binuong pangyayari. Ayon sa pananaw na ito, bahagi ng pampanitikang paglalarawan ng Mga Gawa sa mataas na katayuan ni Pablo (ayon kay Lentz) ang huling pagbubunyag ng pagkamamamayan, sa halip na isang pangyayaring mapatutunayan.
Pandangal na titulo, hindi teknikal na pagkakamali. Ayon sa batas, duoviri ang mga mahistrado, gaya ng ipinapakita ng mga inskripsiyon. Ang titulong Griyego na ibinibigay sa kanila ng Mga Gawa ay sumasalamin sa magalang o popular na paggamit para sa mga mahistrado ng kolonya. Hinatulan ito ni Ramsay na tumpak sa antas ng edukadong usapan sa halip na sa antas ng teknikal na katumpakan. Itinuturing ito ni Brélaz na karaniwang katumbas sa wikang Griyego ng duumvir, at ikinakapit ng LSJ ang salita sa mga duoviri ng kolonya, bagaman ang halimbawa nito ay ang Mga Gawa mismo.
Tagapagsalaysay na may mahusay na kaalaman, may bahagyang malayang suporta. Umaabot sa Filipos ang salaysay na nasa unang panauhang maramihan (Mga Gawa 16:10–17), bagaman humihinto ito bago ang pagdakip. Malayang iniuulat ng sariling mga liham ni Pablo ang pagmamalupit sa Filipos (1 Tesalonica 2:2) at ang mga paghampas ng pamalo (2 Corinto 11:25). Ikinatwiran ni Paley na hindi hinango sa Mga Gawa ang liham ngunit sumasang-ayon dito; binasa ni Ramsay ang tagapagsalaysay bilang may lokal na kaalaman. Gayunman, hindi pa rin pinatutunayan ng mga liham ang pahayag tungkol sa pagkamamamayan o ang mga detalye ng paglilitis.

Mga sanggunian sa katalogo: RPC I 1649; RPC I 1650; RPC I 1653; EDCS-15900071; AE 1938, 52; Pilhofer, Philippi II 253; CIPh II.1, 136; EDCS-43000131; AE 2006, 1330; Pilhofer, Philippi II 324a; CIPh II.1, 121; EDCS-24200017; CIL III 14206,19; Pilhofer, Philippi II 452; CIPh II.1, 15; EDCS-20200004; CIL II 5439; ILS 6087; CIL II²/5, 1022

Mga sanggunian

Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Funerary text for [Varin]ius Macedo, aedile, quaestor, IIvir iure dicundo at Philippi, munerarius (dated 1st century AD) — EDCS-15900071 = AE 1938, 52 = Pilhofer, Philippi II 253 = CIPh II.1, 136 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Inscription for M. Figilius Pudens, holder of honorary decurional rank (ornamenta decurionalia), aedile, IIvir iure dicundo at Philippi, flamen of Antoninus (AD 138-161) — EDCS-43000131 = AE 2006, 1330 = Pilhofer, Philippi II 324a = CIPh II.1, 121 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Dedication by col(onia) Philipp(iensium) to the children and grandchildren of Augustus (EDCS date 1st century AD) — EDCS-24200017 = CIL III 14206,19 = Pilhofer, Philippi II 452 = CIPh II.1, 15 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (University of Zurich), Lex Coloniae Genetivae Iuliae (Urso charter), ch. 62: each duovir to have two lictors, an accensus, two scribes and two viatores — EDCS-20200004 = CIL II 5439 = ILS 6087 = CIL II²/5, 1022, ch. LXII ↗
Cassius Dio, Roman History, Book 51 (Earnest Cary, 1917) — 51.4.6 ↗
Suetonius, Life of Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 25.3 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. X, §3 'Accusation and Condemnation in Philippi' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. V, §4 'The Church at Pisidian Antioch' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. IX, §4 'The Entrance into Macedonia' ↗
William Paley, Horae Paulinae (SPCK edition, 1855) — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. IX ↗

Ang Latin na paghahandog na nagturo sa kinaroroonan ng Listra

Petsa: Hindi tiyak ang petsa. Mas huli ito sa AD 14, dahil tinatawag si Augusto na divus; walang ibinibigay na petsa ang mga talaan ng katalogong sinangguni, at ang dateTo 100 ay isang kumbensiyonal na pinakahuling hangganan. Kinopya ito ni Sterrett noong Hulyo 1885 at inilathala noong 1888.
Kinaroroonan ngayon: Iniuulat na nasa Museo Arkeolohiko ng Konya, Turkey (Bahar et al. 2005, na sumisipi sa MAMA VIII); walang nakumpirmang talaan sa katalogo ng museo.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 14:6–21; Mga Gawa 16:1–2; 2 Timoteo 3:11
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang may-inskripsiyong Latin na pedestal na ito ang pangunahing ebidensiya sa paglalagay sa Listra, ang bayan sa Licaonia na nasa Mga Gawa 14 at 16, sa bunton ng Zoldera malapit sa Hatunsaray. Inihandog ito ng kolonyang "Iulia Felix Gemina Lustra" kay Augusto na ginawang bathala, at ipinapakita nitong naging kolonyang Romano ang Listra sa isang panahon matapos ang AD 14. Kinopya ito ni J. R. S. Sterrett noong Hulyo 1885. Hindi nito binabanggit si Pablo at hindi nito pinatutunayan ang anumang pangyayaring isinasalaysay ng Mga Gawa doon.

Ano ang pinatutunayan nito

Kinopya ni J. R. S. Sterrett noong Hulyo 1885 ang isang malaking pedestal na may apat na panig sa bunton ng Zoldera, mga labinlimang minuto sa hilaga ng Khatün Serai (Hatunsaray sa kasalukuyan). May nakasulat dito na Latin na paghahandog ng "Colonia Iulia Felix Gemina Lustra" (Sterrett no. 242; CIL III 6786).
Ang isang pansibikong paghahandog na ganito kalaki, na natagpuan mismo sa bunton, ang pangunahing ebidensiya sa paglalagay sa Listra doon, sa kapatagan ng Licaonia sa timog-timog-kanluran ng Konya (ang sinaunang Iconio). Sa The Historical Geography of Asia Minor (1890), kinilala ni Ramsay si Sterrett sa pagkatagpo ng patunay na tama ang naunang pagkakakilanlan ni Leake.
Nang gawin ang paghahandog, kolonyang Romano ang Listra na ang mga decurion (sanggunian ng bayan) ay hayagang nagparangal kay Augusto na ginawang bathala. Kaya mas huli sa AD 14 ang petsa ng teksto.
Tugma ang lokasyon sa Mga Gawa, na pinagsasama ang Listra at Derbe bilang mga lungsod ng Licaonia at iniuugnay ito sa kalapit na Iconio (Mga Gawa 14:6, 14:19–21; 16:1–2).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala itong binabanggit na sinumang Kristiyano. Hindi nito mapatutunayan ang pagpapagaling, ang pagbubunyi kina Bernabe at Pablo bilang sina Zeus at Hermes, o ang pagbato kay Pablo (Mga Gawa 14:8–20).
Hindi tiyak ang petsa nito. Hindi nito ipinapakita kung kailan itinatag ang kolonya o kung ano ang kalagayan ng bayan nang dumalaw si Pablo.
Hindi kailanman tinatawag ng Mga Gawa na kolonya ang Listra, kaya nagbibigay ang bato ng kontekstong pinagmulan sa halip na magpatunay ng isang tiyak na pahayag sa Mga Gawa. Hindi sapat ang wastong heograpiya upang ipakitang saksi mismo ang may-akda, o kung kailan isinulat ang Mga Gawa.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Bago ang 1885, iba ang pinaglalagyan sa Listra; binabanggit ni Sterrett na ipinapalagay itong nasa Bin Bir Kalesi. Kinikilala ni Ramsay (1890) si Leake sa wastong pagkakakilanlan at si Sterrett sa pagpapatunay rito, at sinusunod ito ng gazetteer na Pleiades at ng mga katalogong epigrapiko. Iniuulat ng mga pagsisiyasat mula noong 1994 ang mga materyal sa bunton mula sa panahong Chalcolithic hanggang sa panahong Romano (Bahar et al. 2005), bagaman sa prinsipyo ay maaaring nailipat ang iisang bato. Ang bukas na tanong ay kung paano ito bibigyang-kahulugan. Itinuturing ng ilan ang wastong tagpuan sa Licaonia sa Mga Gawa na tanda ng may-kaalaman at maagang pag-uulat. Itinuturo naman ng iba na umiral ang Listra nang maraming siglo at na hindi napatutunayan ng wastong lokal na kulay ang pangyayaring isinasalaysay ng Mga Gawa.

Iba pang pagbasa

Mga naunang mungkahi sa kinaroroonan. Bago ang natuklasan ni Sterrett, iba ang pinaglalagyan sa Listra; binabanggit ni Sterrett na ipinapalagay itong nasa Bin Bir Kalesi. Sinusunod ng mga makabagong gazetteer at katalogong epigrapiko (Pleiades, EDCS) ang pagkakakilanlan sa Zoldera, na pangunahing nakasalig sa paghahandog na ito at sa pinagkatagpuan nito, at sinusuportahan ng mga natagpuan sa pagsisiyasat sa bunton.
Pagbasa sa Mga Gawa bilang mas huling komposisyon. Itinatakda nina Richard Pervo at ng iba ang Mga Gawa sa unang bahagi ng ikalawang siglo at binabasa nila ang marami sa mga salaysay nito bilang komposisyong pampanitikan, kaya ipinapakita ng wastong lokal na kulay na kilala ng may-akda ang rehiyon, hindi na saksi siya mismo. Inihahambing din ng mga tagapagpaliwanag ang tagpo nina Zeus at Hermes sa pagdalaw nina Jupiter at Mercury sa Frigia ayon kay Ovidio (Metamorphoses 8), na binabasa bilang alinman sa paghubog na pampanitikan o isang alamat ng rehiyon na alam din ng madla sa Mga Gawa.
Pagbasang batay sa pagiging maaasahan sa kasaysayan. Ikinakatwiran nina Ramsay, Hemer at ng iba na tumpak ang paghawak ng Mga Gawa sa heograpiya at pulitika ng Licaonia, na nagpapahiwatig ng may-kaalaman at malamang na maagang pag-uulat. Itinuturing nila ang kumpirmadong lokasyon ng kolonya bilang bahagi ng isang nagsasama-samang kaso. Gayunman, ang bato mismo ay may kinalaman lamang sa tagpuan.

Mga sanggunian sa katalogo: CIL III 6786; MAMA VIII 5; AE 1888, 89; EDCS-27800574; Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (1888), no. 242

Mga sanggunian

J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — No. 242, p. 142 ↗
J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — Itinerary entry for 10 July (Maï to Khatün Serai), p. 141 ↗
J. R. Sitlington Sterrett, The Wolfe Expedition to Asia Minor (Papers of the American School of Classical Studies at Athens, vol. 3) — p. 15 (itinerary entry for 1 June, at Serpek) ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby — EDCS-27800574 (CIL 03, 06786; MAMA 08, 00005; AE 1888, 00089; place: Hatunsaray / Katin Serai / Lystra) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. V, Note 2 ('Declension of Lystra'); p. 129 in the 1895 first edition ↗
Pleiades gazetteer of ancient places — Place 648699 (Lystra/Col. Iulia Felix Gemina) ↗
Wikidata — Q535982 (Lystra) ↗

Mga barya

Mga barya ng Judea mula sa ikalimang taon ni Neron, na iniuugnay kay Festo

Petsa: Ika-5 taon ni Neron (may petsang L E), AD 58/59, matapos humalili si Neron kay Emperador Claudio noong Oktubre 54 (Suetonius, Claud. 45); pinetsahan ng RPC ang uri sa AD 59
Kinaroroonan ngayon: Maraming ispesimen; naglilista ang RPC I 4972 ng 34, sa mga pampubliko at pribadong koleksiyon.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 24:10; Mga Gawa 24:27; Mga Gawa 25:1–12; Mga Gawa 27:9
Antas ng katiyakan: Katamtaman
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Ang maliliit na baryang tanso na ginawa para sa Judea noong ikalimang taon ni Neron (AD 58/59), na ang mga leyenda ay nagbibigay lamang ng mga pangalang Neron at Cesar at ng taon, ay madalas iniuugnay kay Porcio Festo, ang gobernador na humalili kay Felix sa Mga Gawa 24:27. Tugma ang mga ito sa kalagayang Romano ng Mga Gawa 24–25, ngunit hindi kailanman nagbabanggit ng gobernador ang mga ito, kaya hindi nila sa ganang sarili matitiyak kung kailan dumating si Festo; mula AD 54 hanggang 61 ang mga panukala.

Ano ang pinatutunayan nito

May maliliit na baryang tanso na ginawa para sa Judea sa pangalan ni Neron noong ikalimang taon ng kanyang paghahari (may petsang L E, AD 58/59). Dala ng isang mukha ang pangalan ni Neron sa loob ng isang korona; ibinibigay naman ng kabila ang taon at ang pangalang Cesar sa tabi ng isang sanga ng palma. Itinatala ng RPC ang uri sa Jerusalem bilang RPC I 4972 at pinetsahan ito sa AD 59.
Wala ring binabanggit na gobernador ang mga inilabas sa Judea na may petsang ika-14 na taon ni Emperador Claudio (AD 54; RPC I 4970-4971), na ginawa habang namamahala si Felix. Iniugnay ni De Saulcy ang uri ng ika-5 taon kay Porcio Festo, gaya ng iniuulat ni Madden (1881), at sinusundan siya ng maraming makabagong katalogo. Kapwa binabanggit ng Mga Gawa 24:27 at ni Flavio Josefo (Ant. 20.182; War 2.271) si Festo bilang kahalili ni Felix, at sinasabi ni Flavio Josefo na si Neron ang nagpadala sa kanya.
Namatay si Festo habang nanunungkulan bago dumating si Albinus (Ant. 20.197-200), at prokurador na si Albinus pagsapit ng Pista ng mga Tolda apat na taon bago ang digmaan (War 6.300-305), kaya natapos ang termino ni Festo pagsapit ng AD 62.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nagbabanggit ng gobernador ang mga barya. Kung kay Festo o kay Felix nauukol ang mga ito ay nakasalalay sa kronolohiyang tinatanggap: pinetsahan ni Madden (1881) si Festo sa AD 60-61 at inilista ang uri ng ika-5 taon sa ilalim ni Felix.
Hindi nila natitiyak ang taon ng pagdating ni Festo. Ang pagturing sa mga ito bilang kanyang unang inilabas ay nagpapalagay na gumagawa ng barya ang mga bagong gobernador di-nagtagal matapos silang dumating. Isinasalaysay ni Flavio Josefo ang paghirang kay Felix bago lamang ang isang pangyayaring may petsang matapos makumpleto ni Emperador Claudio ang kanyang ikalabindalawang taon (mga AD 53; Ant. 20.137), ngunit ang mga barya ng Judea sa kanyang termino na may petsa ayon sa paghahari ni Emperador Claudio ay nauukol sa AD 54. Ayon sa hinuhang iyon, hindi kinakailangang sumunod agad ang paggawa ng barya sa pagdating.
Wala silang sinasabi tungkol kay Pablo, sa mga pagdinig sa kanya sa harap nina Felix at Festo, o kung gaano katagal siyang ikinulong (Mga Gawa 24:27).

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Ang pagdating ni Festo, na nakasalalay sa kung kailan ipinatawag pabalik si Felix, ay pinetsahan mula AD 54 hanggang 61. Nakasalig ang maagang mga petsa sa Chronicle ni Eusebio, na ang tekstong Armenio ay naglalagay ng pagpapabalik sa huling taon ni Emperador Claudio at ang bersiyon ni Jeronimo sa ikalawang taon ni Neron, at sa pahayag ni Flavio Josefo na patuloy na ipinagtanggol si Felix ni Pallas, na inalis sa tungkulin noong 55 (Ant. 20.182; Tacitus, Ann. 13.14). Tumugon si Schürer na madalas arbitraryo ang mga petsa ng Chronicle, na inilalagay ni Flavio Josefo ang halos lahat ng ginawa ni Felix sa ilalim ni Neron, at na napawalang-sala si Pallas sa isang paratang bago matapos ang 55 (Ann. 13.23). Ipinahihiwatig din ng papuri ni Pablo sa mahabang karanasan ni Felix bilang hukom ng bansa (Mga Gawa 24:10) ang isang mahabang panunungkulan. Pinetsahan ni Ramsay ang paglalayag batay sa pag-aayuno na sinasabi ng Mga Gawa 27:9 na lumipas na, na noong 59 ay pumatak sa 5 Oktubre. Kung kay Festo ang mga barya ng ika-5 taon, nanunungkulan na siya pagsapit ng AD 59, na sumasalungat sa 60 o 61; ngunit nakasalig ang pagbasang iyon sa isang baryang hindi nagbabanggit ng gobernador at sa isang ipinapalagay na huwaran ng paggawa ng barya.

Iba pang pagbasa

Maagang pagpapabalik kay Felix (AD 54-55). Gaya ng iniuulat ni Schürer (1890), inilagay ni Kellner ang pagpapabalik kay Felix noong Nobyembre 54 at ni V. Weber noong tag-araw ng 55, batay sa Chronicle ni Eusebio at sa impluwensiya ni Pallas kay Neron (Ant. 20.182). Tumugon si Schürer na inilalagay ni Flavio Josefo ang halos lahat ng ginawa ni Felix sa ilalim ni Neron at na napawalang-sala na si Pallas bago matapos ang 55 (Tacitus, Ann. 13.23). Ayon sa maagang pananaw, matatapat ang mga barya ng ika-5 taon sa kalagitnaan ng termino.
Pagdating noong AD 59 (Ramsay). Pinetsahan ni Ramsay ang paglalayag patungong Roma sa taglagas ng 59 batay sa argumento ng kalendaryo, hindi sa argumento ng barya: ang pag-aayuno na sinasabi ng Mga Gawa 27:9 na lumipas na ay pumatak sa 5 Oktubre noong 59. Inilalagay ng kanyang kronolohikal na indise ang pagkabilanggo ni Pablo sa Palestina mula Hunyo 57 hanggang Hulyo 59, kaya ayon sa kanyang pagtutuos dumating si Festo noong 59. Sumasang-ayon ito sa pag-uugnay ng mga barya ng ika-5 taon kay Festo, na ginawa sa kanyang mga unang buwan.
Tradisyonal na petsa (AD 60). Inilagay ng karamihan sa mga mananaliksik na sinuri ni Schürer noong 1890 ang pagpapabalik kay Felix noong 60, at, kasunod ni Wieseler, ibinigay ni McGiffert (1890) ang 59-61 bilang pinakamalawak na palugit para sa pagsisimula ng panunungkulan ni Festo. Itinuturing pa rin ni Gray-Fow (2016) ang tag-araw ng 60 bilang tradisyonal na petsa. Ayon sa pananaw na ito, inilabas ang mga barya ng ika-5 taon sa ilalim ni Felix, gaya ng pagkakalista ni Madden noong 1881, at ayon sa kanyang listahan walang kilalang barya ni Festo.

Mga sanggunian sa katalogo: RPC I 4972; Meshorer 35 (as cited by RPC I 4972)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.137-138 (Whiston 20.7.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.197 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — Ant. 20.200 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 2.271 (Whiston 2.14.1) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 6.300 (Whiston 6.5.3) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1895 edition) — War 6.305 (Whiston 6.5.3) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 reprint) — Ann. 13.14 (narrative of AD 55) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 reprint) — Ann. 13.23 (narrative of AD 55) ↗
Suetonius, Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 45 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.1 ↗
Arthur Cushman McGiffert, Notes to Eusebius, Church History (NPNF, Second Series, vol. 1) — HE 2.22.1, note 469 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — ch. XIV, §3 'The Council' ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (CCEL text of the 10th edition, 1907) — Chronological Index to the Life of St. Paul ↗

Mga lugar at gusali

Ang malaking teatro sa Efeso

Petsa: Gusaling pang-entablado mula sa panahong Helenistiko, unang hati ng ika-2 siglo BC (hindi matiyak ang orihinal na petsa at hugis ng auditorium); pangunahing pagpapalaki noong panahong Romano sa ilalim nina Domiciano at Trajano (c. AD 81-117); inskripsiyon ni Salutaris AD 104
Kinaroroonan ngayon: Nasa orihinal na kinalalagyan (in situ), arkeolohikal na lugar ng Efeso, Selçuk (lalawigan ng İzmir), Turkey; bahagi ng inskripsiyon ni Salutaris ay in situ, at ang ilang bloke ay nasa British Museum
May kaugnayan sa: Mga Gawa 19:23–41; Mga Gawa 19:29–31; Mga Gawa 19:35–41; Mga Gawa 19:39; 1 Corinto 15:32; 1 Corinto 16:8–9; 2 Corinto 1:8–10
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang malaking teatro ng Efeso, na inukit sa dalisdis ng Panayır Dağı, ang tunay at nakikita pa ring lugar kung saan inilalagay ng Mga Gawa 19:29 ang madla. Malamang na nakapaglalaman na ito ng malaking madla noong panahong Helenistiko, at ipinapakita ng isang inskripsiyon sa mismong teatro na doon nagpupulong ang kapulungan ng mga mamamayan pagsapit ng AD 104. Pinatutunayan ng lugar ang tagpuan, hindi ang kaguluhan, at karamihan sa mga nakikitang labi ay mas huli kaysa sa panahon ni Pablo.

Ano ang pinatutunayan nito

May teatrong nakatayo sa Efeso, nakabaon sa gilid ng burol ng Panayır Dağı, matagal na bago ang pananatili ni Pablo. Ang gusaling pang-entablado nito ay mula sa unang hati ng ika-2 siglo BC at isa sa pinakamalalaking gusaling pang-entabladong Helenistiko sa Asia Minor, na nagpapahiwatig ng malaking auditorium, bagaman hindi alam ang eksaktong laki nito.
Ang inskripsiyon ni Salutaris (I.Ephesos 27, AD 104), na inukit sa pader ng timog na pasukan ng teatro, ay nagtatakda na dalhin ang mga larawan ni Artemis at ng iba pang pigura mula sa kaniyang templo patungo sa teatro at itayo roon sa bawat itinakdang pulong ng kapulungan. Pagsapit ng panahong iyon, ang teatro ay kapwa pulungan ng kapulungan ng mga mamamayan at entablado ng debosyon kay Artemis, na tumutugma sa tagpuan ng Mga Gawa 19:23–41.
Nagbibigay-saysay ang lugar at ang inskripsiyon, ayon sa mga kalakaran sa Efeso, sa pagkakaibang ginagawa ng Mga Gawa sa pagitan ng madlang nagtipon sa teatro at ng wastong tinipong kapulungan na itinuturo ng kalihim ng bayan (Mga Gawa 19:39).
Karamihan sa nakikita ng mga bisita ngayon, kabilang ang harapan ng entablado at ang pinalawak na itaas na upuan (diyametrong halos 150 m), ay bahagi ng pagpapalaking pangunahing pinepetsahan sa panahon nina Domiciano at Trajano (c. AD 81-117), pagkaraan ni Pablo. Noong kalagitnaan ng dekada 50, ang gusali ay ang naunang teatrong Helenistiko na may ilang pagbabago mula sa maagang panahong imperyal.
Isang alamat na salaysay mula sa ika-3 siglo ang nagsasabing pinangunahan ni Apollonius ang buong populasyon ng Efeso papasok sa teatro (Philostratus, Life of Apollonius 4.10). Huli na ito at hindi malayang ebidensiya para sa Mga Gawa, ngunit ipinapakita nitong inaalala ang teatro bilang lugar kung saan nagtitipon ang lungsod.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito malayang pinatutunayan na naganap ang kaguluhan sa Mga Gawa 19:23–41, o alinman sa mga detalye nito: si Demetrio, ang pagdakip kina Gayo at Aristarco, si Alejandro, o ang dalawang oras ng sigawan. Walang natagpuan sa teatro na bumabanggit kay Pablo o sa kaguluhan.
Ang mga bilang ng kapasidad (ang sariling kalkulasyon ni Wood na 24,500 noong 1877; mga 20,000 para sa cavea ng panahong Romano sa tomong Austriyano ng 2017; hanggang 25,000 sa Pleiades) ay naglalarawan sa pinalaking gusali ng panahong Romano o nakasalalay sa mga rekonstruksiyon. Hindi nila sinasabi kung ilan ang kayang ilaman ng teatro noong kalagitnaan ng dekada 50 o kung ilan ang naroon, at walang ibinibigay na bilang ang Mga Gawa.
Mga limampung taon na mas huli ang inskripsiyon ni Salutaris kaysa sa pananatili ni Pablo, at gumagamit ito ng ibang pang-uring Griyego para sa nakatakdang kapulungan kaysa sa Mga Gawa 19:39. Inilalarawan nito ang gawing pansibiko, hindi ang mga pangyayari noong dekada 50. Hindi rin sinasabi ng Mga Gawa na pumasok o nagsalita si Pablo sa teatro (Mga Gawa 19:30–31), sa kabila ng ilang popular na muling pagsasalaysay.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang nananatiling bukas. Ang una ay kung ano ang anyo ng gusali noong panahon ni Pablo. Pinepetsahan ng pananaliksik na Austriyano ang pangunahing pagpapalaking Romano at ang harapan ng entablado sa panahon nina Domiciano at Trajano, samantalang pinetsahan ng mas lumang pag-aaral ang mga unang palapag ng harapan sa AD 66; natuklasan din ng ulat ng paghuhukay noong 2017 na hindi matiyak ang petsa at hugis ng auditorium noong panahong Helenistiko, kaya hindi tiyak ang kapasidad nito noon. Ang ikalawa ay kung ano ang ipinahihiwatig ng isang tumpak na tagpuan. Itinuring nina Sherwin-White at Hemer ang tiyak na detalyeng pansibiko bilang tanda ng tradisyong may mahusay na kaalaman. Binabasa ni Pervo ang pangyayari bilang isang pampanitikang set-piece, at binabanggit ng iba na maaaring magdagdag ng ganitong lokal na kulay ang isang mas huli at may-kaalamang manunulat, kaya hindi kayang patunayan ng tagpuan sa sarili nito ang kaguluhan.

Iba pang pagbasa

Tumpak na tagpuan para sa isang tunay na kaguluhan. Gumamit si Lucas ng maaasahang impormasyon tungkol sa isang tunay na krisis sa Efeso. Tumutugma sa Efeso noong maagang panahong imperyal ang teatro bilang pulungan, ang terminolohiya ng kapulungan, ang kalihim ng bayan at ang mga Asiarch (Sherwin-White, Hemer); tinawag ni Ramsay ang tagpo na pinakamapagturong natitirang larawan ng lipunan sa isang lungsod sa Lalawigan ng Asia. Iniuulat ng mga liham ni Pablo ang matinding panganib sa Efeso at sa Lalawigan ng Asia (1 Corinto 15:32; 1 Corinto 16:8–9; 2 Corinto 1:8–10), bagaman kailanman ay hindi isang kaguluhan sa teatro.
Pampanitikang set-piece sa isang kilalang entablado. Ang pangyayari ay higit sa lahat madulang komposisyon ni Lucas, sa paraan ng mga tagpo ng madla na inihahambing ni Pervo sa mga sinaunang nobela. Ang teatro, ang debosyon kay Artemis at ang mga tungkuling pansibiko ay mga pampubliko at pangmatagalang katangian ng Efeso, tanyag pa noong AD 104, kaya maaaring maglagay ang isang may-kaalamang manunulat ng tagpo roon nang walang tiyak na sanggunian. Sa pananaw na ito, hindi pinatutunayan ng tumpak na tagpuan ang pangyayari, ni hindi rin nito napepetsahan ang Mga Gawa.
Tunay na gulo, binuong tagpo. Ayon sa isang gitnang pananaw, may tunay na kaguluhan sa likod ng salaysay, dahil pinatutunayan ng mga liham ni Pablo ang malubhang panganib sa Efeso, ngunit si Lucas ang bumuo ng tagpo at ng mga talumpati nito. Sa pananaw na ito, sinusuportahan ng tagpuan ang isang tradisyon ng tunggalian nang hindi pinatutunayan ang mga detalye nito.

Mga sanggunian sa katalogo: I.Ephesos 27; SEG 15, 698; SEG 41, 974; GIBM III 481

Mga sanggunian

Pleiades, Theater of Ephesus — Pleiades 818256726 (connected to Ephesus 599612) ↗
Wikidata, Theater (Ephesus) — Q15723477 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII, sec. 5, p. 277 ↗
Philostratus, The Life of Apollonius of Tyana (F. C. Conybeare, 1912) — VA 4.10 ↗

Ang bema (rostra) sa forum ng Corinto noong panahong Romano

Petsa: Malamang na itinayo ang plataporma di-nagtagal matapos itatag ang kolonya noong 44 BC, na sa simula ay may harapang poros (Corinth Computer Project; Kent). Pansamantalang itinuturing na mula sa panahon ni Augustus ang isang nakasulatang epistyle mula sa silangang alkobang may mga bangko (Kent 157). Pinetsahan ni Kent ang pantakip na marmol (Kent 322) batay sa anyo ng mga titik sa unang hati ng ika-1 siglo AD, malamang sa ikalawang kapat, bagaman inililista ito ng kaniyang talahanayan ng mga gusali sa ilalim ni Emperador Claudio. May simbahan o kapilyang libingan malapit dito mula ika-9 o maagang ika-10 siglo; tiyak na may simbahan sa ibabaw ng plataporma pagsapit ng ika-12 (Scranton).
Kinaroroonan ngayon: Nasa orihinal na kinalalagyan (in situ) ang plataporma sa forum ng panahong Romano sa arkeolohikong lugar ng Ancient Corinth, Grecia. Kabilang sa koleksiyon ng Corinth Excavations ang mga pragmento ng pantakip sa Kent 322 (inv. ni Kent 285, 410, 682, 727, 1929, 2119); hindi napatunayan kung nakaimbak o nakatanghal ang mga ito.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 18:12–17; Mga Gawa 25:6; Mga Gawa 25:17; Juan 19:13
Antas ng katiyakan: Katamtaman
Katayuan ng batayan: Nirekonstrukto

Posible, ngunit hindi mapatutunayan. Ang malaking plataporma sa forum ng Corinto noong panahong Romano ay makatwirang kandidato para sa hukuman (bēma) kung saan tumanggi si Galio na hatulan si Pablo (Mga Gawa 18:12–17). Ibinalik ni Kent ang nakakalat na mga pragmento ng marmol bilang nagpapangalan dito na rostra ng kolonya, at malamang na may platapormang nakatayo na roon noong panahon ni Pablo. Walang sinaunang sanggunian na nagpapangalan sa lugar, makabagong hinuha mula sa mga paghuhukay ang pagtukoy, at seryosong alternatibo ang isang hukuman sa Julian Basilica.

Ano ang pinatutunayan nito

Pinagdugtong ni Kent ang mga pragmento ng pantakip na puting marmol, na natagpuan noong 1901-1938 sa paligid ng forum, upang mabuo ang isang teksto ng gusali na ang mga natitirang titik na ROST ay ibinalik niya bilang rost[ra] (Corinth VIII.3 322; EDCS-08200272). Sa pagtutugma ng kapal at pagkakayari ng tipak sa pantakip ng plataporma, hinuha niyang opisyal na Rostra ang gitnang plataporma, ang katumbas sa Latin ng bēma (hukuman) sa wikang Griyego.
Pansamantalang itinuturing na mula sa panahon ni Augustus ang isang nakasulatang epistyle mula sa silangang schola (Kent 157). Pinetsahan ni Kent ang pantakip na marmol sa unang hati ng ika-1 siglo, malamang sa ikalawang kapat, bagaman inililista ito ng kaniyang talahanayan ng mga gusali sa ilalim ni Emperador Claudio. Kaya malamang na may platapormang nakatayo sa forum, kahit man lamang sa mas naunang anyo nitong may harapang poros, nang pamahalaan ni Galio ang Acaya noong unang bahagi ng dekada 50.
May rostra ang Corinto kung saan binabasa ang mga opisyal na liham noong mga AD 170 (Kent 306; AE 1939, 110). Hindi sinasabi ng teksto kung aling estruktura iyon, at kaugalian lamang ng ika-2 siglo ang ipinapakita nito.
Inilalagay ng Mga Gawa 18:12, 16 at 17 ang paglilitis ni Galio sa isang bēma. Ipinapakita ng paghuhukay na may kilalang pampublikong plataporma ng ganoong uri ang sentrong sibiko ng Corinto, kaya umaayon sa ayos ng lungsod ang tagpuang inilalarawan ni Lucas. Magkakaroon ng ganitong hukuman ang anumang kabisera ng lalawigan, kaya inaasahan ang pagtutugma sa halip na natatangi.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Na tumayo si Pablo sa harap ng platapormang ito. Walang sinaunang teksto o inskripsiyong nag-uugnay dito kay Galio o kay Pablo; makabagong hinuha ang pagtukoy batay sa lokasyon at gamit ng plataporma.
Ang petsa o mga detalye ng paglilitis. Pinepetsahan ang termino ni Galio sa pamamagitan ng hiwalay na liham ni Emperador Claudio sa Delfos, at ang Mga Gawa lamang ang salaysay tungkol sa paglilitis.
Isang tuloy-tuloy na alaala ng mga mga Kristiyano tungkol kay Pablo sa lugar na iyon. May simbahan o kapilyang libingan malapit sa plataporma mula ika-9 o maagang ika-10 siglo, at tiyak na may simbahan sa ibabaw nito pagsapit ng ika-12; hinatulan ni Scranton na mahirap patunayan ang kinakailangang pagpapatuloy mula sa sinaunang panahon. Ipinapakita ng isang inskripsiyon ng ika-9/10 siglo na nagpapangalan sa isang simbahan ni [San] Pablo (Kent 728) na may dedikasyon na kay Pablo pagsapit ng panahong iyon, hindi isang alaala mula sa ika-1 siglo.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Hinatulan ni Kent na tiyak ang pagtukoy sa rostra ng gobernador, at inuulit ng mga sumunod na katalogo (EDCS) ang kaniyang restorasyon, bagaman ROST lamang ng pangunahing salita ang natitira at inamin ni Kent na maaaring hindi tama ang kaniyang restorasyon sa bawat detalye. Tatlong tanong ang nananatiling bukas. Una, sa platapormang ito ba naganap ang paglilitis ni Galio o sa isang hukuman sa ibang lugar? Ayon sa paglalarawan ng tagapaglathala sa Corinth XXII (2022), ang Julian Basilica ang malamang na luklukan ng imperyal na hukuman ng lalawigan. Ikalawa, gaano kalaki sa yugtong marmol na nakikita ngayon ang nauna sa termino ni Galio? Ikatlo, nag-iingat ba ng sinaunang alaala ang simbahang medyebal sa ibabaw ng plataporma, o sumasalamin ito sa isang mas huling pagtukoy?

Iba pang pagbasa

Hukumang idinaraos sa isang basilika. Maaaring idinaos ang mga pormal na paglilitis sa harap ng prokonsul sa isang basilika sa halip na sa rostra sa labas. Tinatawag ng paglalarawan ng tagapaglathala sa Corinth XXII (2022) ang Julian Basilica, sa silangang dulo ng forum, na malamang na luklukan ng imperyal na hukuman ng Acaya. Maaaring doon nakatayo ang hukuman ni Galio. Hindi tinatalakay ng paglalarawan si Pablo.
Tumutukoy ang bēma sa hukuman, hindi sa isang gusali. Ginagamit ng Mga Gawa ang parehong termino para sa hukuman ni Festo sa Cesarea (Mga Gawa 25:6; Mga Gawa 25:17), at ginagamit ito sa Juan para sa hukuman ni Pilato sa lugar na tinatawag na Sahig na Bato (Juan 19:13). Inilalarawan ang hukuman ng isang gobernador sa iba't ibang tagpuan, kaya hindi kailangang mangahulugan ang Mga Gawa 18 ng permanenteng rostra; isa lamang ang plataporma sa forum sa ilang kapani-paniwalang kandidato.
Pagtukoy noong Edad Medya sa halip na alaala. Maaaring sumasalamin ang simbahang Byzantine sa ibabaw ng plataporma sa isang mas huling pagtukoy ng mga mga Kristiyano sa lugar sa halip na sa isang alaalang ipinasa mula sa ika-1 siglo. Hinatulan ni Scranton na mahirap patunayan ang kinakailangang pagpapatuloy, at ang pinakamaagang napatunayang dedikasyon kay Pablo sa malapit (Kent 728) ay mula ika-9 o ika-10 siglo.
Mas naunang estruktura o hindi pa tapos noong panahon ni Pablo. Inilalagay ng talahanayan ng mga gusali ni Kent ang pantakip na marmol sa ilalim ni Emperador Claudio (AD 41-54), bagaman mas pinipili ng kaniyang teksto ang ikalawang kapat ng siglo. Kaya maaaring natapos ang marmol na rostra bago lamang ang termino ni Galio o pagkatapos nito, at maaaring ang mas naunang platapormang may harapang poros (lokal na apog) ang nakita ni Pablo.

Mga sanggunian sa katalogo: Corinth VIII.3 322; Corinth VIII.2 47; Corinth VIII.2 52; Corinth VIII.3 157; Corinth VIII.3 306; Corinth VIII.3 728; AE 1939, 110; AE 1947, 198; EDCS-08200272; EDCS-15300190

Mga sanggunian

Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby, EDCS record of the rostra revetment inscription, Corinth (cites West no. 47; = Kent no. 322) — EDCS-08200272 ↗
Epigraphik-Datenbank Clauss-Slaby, EDCS record of a governor's letter to Corinth with the note that it was read from the rostra (AE 1939, 110; = Kent no. 306) — EDCS-15300190 ↗
Pleiades, Corinthus/Korinthos — 570182 ↗

Mga papiro at manuskrito

Ang Codex Vaticanus (B) at ang mga liham ni Pablo

Petsa: Ikaapat na siglo (Liste ng INTF "IV"; Aklatan ng Vaticano "sec. IV"); idinagdag noong ikalabinlimang siglo ang Mga Hebreo 9:14 hanggang sa wakas at ang Pahayag
Kinaroroonan ngayon: Biblioteca Apostolica Vaticana, Lungsod ng Vaticano (Vat. gr. 1209)
May kaugnayan sa: Roma 1:1–16:24; 1 Corinto 1:1–16:24; 2 Corinto 1:1–13:14; Galacia 1:1–6:18; Efeso 1:1–6:24; Filipos 1:1–4:23; Colosas 1:1–4:18; 1 Tesalonica 1:1–5:28; 2 Tesalonica 1:1–3:18; Mga Hebreo 1:1–9:14
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang Codex Vaticanus (Vat. gr. 1209, Gregory-Aland 03), isang Bibliya sa wikang Griyego mula sa ikaapat na siglo, ay nag-iingat ng Roma hanggang 2 Tesalonica at ng Mga Hebreo hanggang 9:14, kung saan humihinto ang mga orihinal nitong dahon. Iniulat ni Scrivener (1861) na ang tuloy-tuloy na bilang ng mga seksiyon sa bahagi ng mga liham ni Pablo ay lumulukso mula Galacia (58) patungong Efeso (70) at nagsisimula sa 59 ang Mga Hebreo, na tumuturo sa isang mas lumang kopya kung saan kasunod ng Galacia ang Mga Hebreo. Hindi maipapakita ng nawalang wakas kung sumunod ang 1 Timoteo, 2 Timoteo, Tito at Filemon.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang codex sa wikang Griyego mula sa ikaapat na siglo sa Aklatan ng Vaticano (Vat. gr. 1209, Gregory-Aland 03) ang nag-iingat ng Roma, 1 Corinto, 2 Corinto, Galacia, Efeso, Filipos, Colosas, 1 Tesalonica, 2 Tesalonica at Mga Hebreo 1:1–9:14. Dumarating ang mga ito pagkatapos ng mga Ebanghelyo, ng Mga Gawa at ng mga Liham Katoliko, sa pp. 1445–1518 ng codex.
Nagsisimula ang Mga Hebreo sa parehong pahina kung saan nagtatapos ang 2 Tesalonica (p. 1512), kaya sa codex na ito ay direkta itong sumusunod sa mga liham ni Pablo sa mga taga-Tesalonica at kabilang sa bahagi ng mga liham ni Pablo.
Gaya ng iniulat ni Scrivener (1861), iisang tuloy-tuloy na serye ng bilang ng seksiyon ang nasa mga liham ni Pablo sa mas luma sa dalawang sistema ng seksiyon ng codex: nagtatapos ang Galacia sa 58, nagsisimula ang Efeso sa 70 at nagsisimula ang Mga Hebreo sa 59. Hinuha niya at ni Gregory (1907) na ginawa ang pagbibilang para sa isang mas lumang kopya kung saan nakalagay ang Mga Hebreo sa pagitan ng Galacia at Efeso.
Nagtatapos ang orihinal na kamay sa Mga Hebreo 9:14. Ang natitirang bahagi ng Mga Hebreo at ang Pahayag (pp. 1519–1536) ay isang dagdag noong ikalabinlimang siglo, na hiwalay na nakatala bilang Gregory-Aland 1957.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Kung naglalaman ang codex ng 1 Timoteo, 2 Timoteo, Tito at Filemon. Nawala ang mga huling quire at hindi alam ang bilang ng nawawalang dahon, kaya tahimik ang codex tungkol sa mga Liham Pastoral at Filemon. Hindi ito ebidensiya laban sa mga ito.
Na si Pablo ang sumulat ng Mga Hebreo. Ipinapakita ng puwesto nito sa mga liham ni Pablo kung paano pinagsama-sama ng mga tagakopya noong ikaapat na siglo ang isang liham na walang binabanggit na may-akda. Hindi nito ipinapakita kung sino ang sumulat nito.
Kung kailan o kanino unang ginawa ang tuloy-tuloy na bilang ng seksiyon, o ang petsa at lugar ng mas naunang kopya na ang pagkakasunod-sunod ay sinasalamin ng mga ito.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Hindi pinagtatalunan ang nananatiling nilalaman, at iniuulat na mula pa noong ikalabinsiyam na siglo ang paglukso sa bilang ng mga seksiyon; hindi gaanong tiyak ang pagpapakahulugan dito. Hindi tiyak kung kailan at kanino ginawa ang tuloy-tuloy na bilang, at kung nagmula ang mga ito sa mismong ninuno ng teksto ng codex o sa ibang kopya. Hinuha lamang ang nilalaman ng mga nawalang quire: kapuwa nagpapatuloy ang Sinaiticus at Alexandrinus mula Mga Hebreo patungong 1 Timoteo, 2 Timoteo, Tito at Filemon, ngunit ipinapakita ng P46, kung saan kasunod ng Roma ang Mga Hebreo, na nagkakaiba ang mga unang kalipunan. Pinagtatalunan pa rin ang petsa ng codex sa loob ng ikaapat na siglo at ang pinagmulan nito: pagsapit ng 1908, naimungkahi na ang Roma, Asia Minor at Egipto, at kalaunan ay ikinatwiran ni Skeat ang Cesarea.

Iba pang pagbasa

Minanang pagbibilang (ang karaniwang pagbasa). Kinopya ang tuloy-tuloy na bilang ng seksiyon mula sa isang mas lumang manuskrito kung saan kasunod ng Galacia ang Mga Hebreo. Inilagay naman ng codex mismo ang Mga Hebreo pagkatapos ng 2 Tesalonica, ang pagkakasunod-sunod na matatagpuan din sa Codex Sinaiticus at Codex Alexandrinus.
Pagbibilang mula sa ibang pinagmulan. Maaaring nagmula ang sistema ng seksiyon sa ibang kopya kaysa sa pinagkunan ng teksto. Kung gayon, itinatala nito ang pagkakasunod-sunod sa pinagmulan ng sistemang iyon, hindi sa direktang ninuno ng teksto ng codex.
Nilalaman ng nawalang wakas. Malamang na sumunod sa Mga Hebreo ang mga Liham Pastoral at Filemon, at marahil ang Pahayag, gaya ng sa Codex Sinaiticus at Codex Alexandrinus. Makatwirang hinuha iyon mula sa mga maihahambing na Bibliya, ngunit walang nananatiling dahon na nagpapatunay nito para sa codex na ito.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland 03 (B); Vat. gr. 1209; INTF Liste docID 20003; Gregory-Aland 1957 (15th-century supplement, Vat. gr. 1209 pp. 1519-1536)

Mga sanggunian

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 03 (docID 20003) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 1957 (docID 31957) ↗
Biblioteca Apostolica Vaticana, DigiVatLib manuscript record, Vat.gr.1209 — Vat.gr.1209 ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 01 (docID 20001) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland 02 (docID 20002) ↗
Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland P46 (docID 10046) ↗
Wikidata: Codex Vaticanus — Q209285 ↗

Ang mga liham ni Pablo sa Codex Sinaiticus

Petsa: Ika-4 na siglo AD (pinetsahan batay sa sulat-kamay; kung minsan ay mas tiyak na inilalagay sa kalagitnaan ng siglo)
Kinaroroonan ngayon: British Library, London (Add. MS 43725, na kinabibilangan ng buong Bagong Tipan); may iba pang dahon sa Leipzig University Library, sa National Library of Russia sa St Petersburg, at sa St Catherine's Monastery, Sinai
May kaugnayan sa: Roma 1:1–16:24; 1 Corinto 1:1–16:24; 2 Corinto 1:1–13:14; Galacia 1:1–6:18; Efeso 1:1–6:24; Efeso 1:1; Filipos 1:1–4:23; Colosas 1:1–4:18; 1 Tesalonica 1:1–5:28; 2 Tesalonica 1:1–3:18; Mga Hebreo 1:1–13:25; 1 Timoteo 1:1–6:21; 2 Timoteo 1:1–4:22; Tito 1:1–3:15; Filemon 1:1–25
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang Codex Sinaiticus, isang Bibliyang Griyego na kinopya noong ikaapat na siglo at ngayo'y karamihang nasa British Library, ang pinakamatandang kilalang manuskritong naglalaman ng lahat ng labintatlong liham na may pangalan ni Pablo, at nakalagay sa gitna nila ang Mga Hebreo pagkatapos ng 2 Tesalonica. Ipinapakita nito kung paano tinipon at binasa ang mga liham ni Pablo humigit-kumulang tatlong siglo pagkatapos niya; bilang kopyang itinuwid, hindi nito itinatakda ang bawat orihinal na pagbasa at hindi rin nito napagpapasyahan kung sino ang sumulat ng Mga Hebreo.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang codex na pergamino sa wikang Griyego, na pinetsahan batay sa sulat-kamay nito sa ikaapat na siglo, ang nag-iingat ng buong Bagong Tipan. Ang bahagi nito para sa mga liham ni Pablo ay sumusunod sa ayos na Roma, 1 Corinto at 2 Corinto, Galacia, Efeso, Filipos, Colosas, 1 Tesalonica at 2 Tesalonica, Mga Hebreo, 1 Timoteo at 2 Timoteo, Tito at Filemon, at kasunod agad ang Mga Gawa (British Library Add. MS 43725, mga folio 261r-298r sa page index ng INTF).
Ito ang pinakamatandang kilalang manuskritong naglalaman ng bawat liham na may pangalan ni Pablo. Sa natitirang anyo nito, walang 2 Tesalonica, 1 Timoteo at 2 Timoteo, Tito o Filemon ang Papyrus 46 (c. 200-225). Ang Codex Vaticanus, na halos kasintanda nito, ay naputol sa Mga Hebreo 9:14, kaya hindi alam kung naglaman ba ito kailanman ng 1 Timoteo at 2 Timoteo, Tito at Filemon.
Sa dalawang dakilang codex na Griyego noong ikaapat na siglo, ang Sinaiticus at Vaticanus, kinopya ang Mga Hebreo sa loob ng koleksiyon ng mga liham ni Pablo; dito, nakalagay ito sa pagitan ng 2 Tesalonica at 1 Timoteo. Binibilang ni Eusebio, sa siglo ring iyon, ang labing-apat na liham ni Pablo, ngunit iniuulat niyang may ilang tumanggi sa Mga Hebreo dahil pinagtatalunan ng iglesia sa Roma na si Pablo ang sumulat nito.
Sa Efeso 1:1, wala sa unang kamay ang pariralang nagbabanggit sa Efeso, at idinagdag ito ng isang tagapagtuwid sa kalaunan. Wala rin ang parirala sa Papyrus 46 at sa unang kamay ng Codex Vaticanus, kaya isa ang codex sa pinakaunang saksi sa tanong na iyon ng teksto.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Kung sino ang sumulat ng Mga Hebreo. Ipinapakita ng puwesto ng liham kung paano ito ipinangkat ng mga tagakopya noong ikaapat na siglo, hindi kung sino ang sumulat nito. Si Origenes, ayon sa ulat ni Eusebio, ay nag-isip na kay Pablo ang mga ideya at sa ibang tao ang pananalita, at sinabing ang Diyos lamang ang nakaaalam kung sino ang sumulat.
Ang orihinal na pananalita sa bawat punto. Iisang saksi lamang ang Sinaiticus, na itinuwid ng maraming kamay mula ikaapat hanggang ikalabindalawang siglo, at kailangang timbangin ang mga pagbasa nito laban sa mga papiro at iba pang manuskrito.
Kung saan ito kinopya, sino ang nagbayad para rito, o kung naganap ba ang anumang pangyayari sa Mga Gawa o sa mga liham. May panukala, mula pa noong panahon ni Tischendorf, na nag-uugnay rito sa limampung kopyang ipinag-utos ni Constantino kay Eusebio (Eusebius, Life of Constantine 4.36), ngunit walang talaang nagpapatunay sa ugnayang iyon, at ang tumpak na kopya ng isang liham ay saksi sa teksto nito, hindi sa kasaysayang inilalarawan ng teksto.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Pinagmulan: walang nakatala sa codex kung saan o para kanino ito unang kinopya. Sinasabi ng mga tala ng isang tagapagtuwid sa kalaunan, pagkatapos ng 2 Esdras at Ester, na sinuri ang teksto laban sa isang napakatandang kopyang itinuwid ng martir na si Pamfilo, isang presbitero sa Cesarea; iniuugnay nito ang codex sa Cesarea ilang siglo matapos itong kopyahin (inilagay ni Fenlon noong 1908 ang tagapagtuwid na iyon na malamang sa ikapitong siglo). Iminungkahi bilang pinagmulan nito ang Cesarea, Egipto (kadalasan ang Alejandria), Roma at katimugang Italia. May panukala, mula pa noong panahon ni Tischendorf, na nag-uugnay rito sa limampung kopyang ipinag-utos ni Constantino kay Eusebio (Eusebius, Life of Constantine 4.36), ngunit walang talaang nagpapatunay sa ugnayang iyon. Petsa: inilalagay ito ng sulat-kamay sa ikaapat na siglo, kung minsan sa kalagitnaan ng siglo, ngunit tinatayang lamang ang pagpepetsa batay sa sulat. Ayos: inilalagay din ng Codex Vaticanus at ng Codex Alexandrinus noong ikalimang siglo ang Mga Hebreo pagkatapos ng 2 Tesalonica, inilalagay ito ng Papyrus 46 pagkatapos ng Roma, at inilalagay ito ng makabagong mga Bibliya sa Kanluran pagkatapos ng Filemon. Teksto: hindi nagkakasundo ang mga iskolar kung orihinal ang pangalan ng lugar sa Efeso 1:1 at maagang nawala, o idinagdag sa kalaunan.

Iba pang pagbasa

Binasa ang Mga Hebreo bilang kay Pablo. Itinuturing ng ilang tagapagpaliwanag, sinauna at makabago, ang puwesto ng Mga Hebreo sa gitna ng mga liham ni Pablo bilang suporta sa pagiging may-akda ni Pablo, o sa isang manunulat mula sa kalipunan ni Pablo. Ipinapakita nga ng pagpapangkat na ibinilang ng malaking bahagi ng iglesiang nagsasalita ng wikang Griyego ang Mga Hebreo kasama ng mga liham ni Pablo. Itinatala rin ng mga sanggunian mula sa parehong panahon ang mga pag-aalinlangan sa Roma at ang pananaw ni Origenes na hindi kay Pablo ang pananalita, kaya hindi kayang pagpasyahan ng puwesto lamang ang pagiging may-akda.
Ang komisyon ni Constantino. May panukala, mula pa noong panahon ni Tischendorf, na nag-uugnay sa Sinaiticus, at kung minsan sa Codex Vaticanus, sa limampung kopyang pergamino ng Kasulatan na ipinag-utos ni Constantino kay Eusebio para sa mga iglesia ng kaniyang bagong lungsod (Eusebius, Life of Constantine 4.36). Ginagawang posible ito ng laki at petsa ng codex, ngunit walang natitirang talaang nag-uugnay sa manuskritong ito sa utos na iyon, at napansin ni Fenlon (1908) na walang palatandaang napunta ito kailanman sa Constantinople.
Ang Efeso bilang liham na ipinaikot. Ilang sinaunang saksi, kabilang ang unang kamay ng codex na ito, ang walang pangalan ng lugar sa Efeso 1:1. Batay rito, may ilang naniniwalang sinadya ang liham para sa ilang iglesia. Itinuturing naman ng iba na orihinal ang pangalan at ang pagkawala nito ay maagang pagbabago sa pagkopya, na binawi ng mismong tagapagtuwid ng codex na ito.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland 01; INTF Liste docID 20001; British Library Add. MS 43725

Mga sanggunian

Papyrus 46 (P46), ang pinakamaagang malawak na manuskrito ng mga liham ni Pablo

Petsa: Mga AD 200, na pinetsahan batay lamang sa sulat-kamay nito. Ibinibigay ng INTF ang unang bahagi ng ikatlong siglo (200-225), ng CSNTM ang huling bahagi ng ikalawa o unang bahagi ng ikatlong siglo (c. 200), at ng isang etiketa ng eksibisyon ng Chester Beatty Library ang ikatlong siglo CE. Mula sa huling bahagi ng unang siglo hanggang sa ikatlong siglo ang saklaw ng mga inilathalang mungkahi.
Kinaroroonan ngayon: Chester Beatty Library, Dublin (BP II, 56 na dahon); University of Michigan Library, Ann Arbor (inv. 6238, 30 dahon)
May kaugnayan sa: Roma 15:33; Roma 14:24–26; Roma 16:1–23; Efeso 1:1; 1 Tesalonica 5:23–28
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang P46 ang pinakamaagang malawak na manuskrito ng mga liham ni Pablo: 86 na dahon ng isang codex na papiro sa wikang Griyego mula sa Egipto, na pinepetsahan sa mga AD 200, at ngayon ay hati sa pagitan ng Dublin at Ann Arbor. Ipinapakita nitong magkakasamang kinokopya bilang iisang aklat ang Roma, Mga Hebreo, 1 Corinto at 2 Corinto, Efeso, Galacia, Filipos, Colosas at 1 Tesalonica. Nakasalig sa sulat-kamay ang petsa nito at pinagtatalunan, at dahil sa mga nawalang dahon nito, nananatiling bukas kung naglaman ito ng 2 Tesalonica, Filemon o ng mga Liham Pastoral.

Ano ang pinatutunayan nito

Walumpu't anim na dahon ng iisang codex na papiro sa wikang Griyego ng mga liham ni Pablo ang nakaligtas, na hati sa pagitan ng Chester Beatty Library, Dublin (BP II, 56 na dahon) at ng University of Michigan Library, Ann Arbor (inv. 6238, 30 dahon). Pinepetsahan ito ng mga katalogo sa mga AD 200 batay sa paleograpiya. Nagmula ito sa Egipto: ibinibigay ng isang etiketa ng eksibisyon ng Chester Beatty Library ang Egipto at ang ikatlong siglo CE para sa isang dahon (BP II f.61).
Naglalaman ang mga natitirang dahon, sa ganitong pagkakasunod-sunod, ng: Roma (mula 5:17, may mga puwang), Mga Hebreo, 1 Corinto at 2 Corinto, Efeso, Galacia, Filipos, Colosas at 1 Tesalonica (pira-piraso, naputol sa 5:28). Kung gayon, magkakasamang kinokopya ang mga liham na ito bilang iisang aklat, at inilagay ang Mga Hebreo kasunod mismo ng Roma.
Taglay na ng Roma sa P46 ang kabanata 16, kasama ang pagrerekomenda kay Febe ng Cencrea at ang mga pagbati kina Priscila, Aquila at iba pa (16:1–23). Ngunit inilalagay nito ang pangwakas na doksolohiya pagkatapos ng 15:33 at tuloy-tuloy na dumarating mula 16:23 sa pamagat ng Mga Hebreo. Ang doksolohiya ay 16:25–27 sa mga kritikal na edisyon at 14:24–26 sa pagbilang ng WEB.
May pamagat ang Efeso nito bilang liham sa mga taga-Efeso, ngunit walang pinangangalanang lungsod na patutunguhan ang pagbati sa Efeso 1:1. Kung gayon, maagang saksi ang P46 sa ganoong anyo ng talata.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Kung naglaman kailanman ang codex ng 2 Tesalonica, Filemon o ng mga Liham Pastoral. Nawala ang mga pambungad at huling dahon nito, at mga tantiya lamang ang mga paghatol kung gaano karaming teksto ang maaaring nailaman ng mga nawawalang dahon.
Kung sino ang sumulat ng alinmang liham na nilalaman nito. Ipinapakita ng pagsasama ng Mga Hebreo na ipinangkat ito ng mga gumagamit ng codex kasama ng mga liham ni Pablo. Ebidensiya iyon ng kanilang opinyon, hindi ng kung sino ang sumulat nito. Nagkakaiba ang opinyon: tinawag ni Clemente ng Alejandria ang Mga Hebreo na akda ni Pablo, samantalang sa Roma ay labintatlong liham lamang ni Pablo ang ibinilang ni Caius (Eusebio, Kasaysayan ng Iglesia 6.14.2; 6.20.3).
Isang eksaktong petsa, o ang mga pangyayari sa Mga Gawa. Nagmumula ang petsa sa sulat-kamay, hindi sa anumang pahayag sa manuskrito. Pinatutunayan ng codex ang teksto at sirkulasyon ng mga liham, hindi ang kasaysayang inilalarawan nila o ang salaysay ng Mga Gawa tungkol dito.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang bukas. Petsa: inilalagay ng karamihan sa mga paleograpo ang sulat-kamay sa mga AD 200; inilalagay ito ng INTF, at nina Orsini at Clarysse, sa unang bahagi ng ikatlong siglo, at ikinatwiran ni Griffin ang humigit-kumulang 175-225. Iminungkahi ni Kim ang huling bahagi ng unang siglo (kaunti ang sumunod), at nina Comfort at Barrett ang kalagitnaan ng ikalawa, samantalang itinakda ito ni Sanders, unang patnugot ng mga dahon sa Michigan, sa ikatlong siglo. Nilalaman: hinatulan ni Kenyon na napakakaunti ng mga nawalang huling dahon para sa mga Liham Pastoral, samantalang ikinatwiran ni Duff na pinaiikli ng eskriba ang teksto at maaaring nagdagdag ng mga dahon. Wala rin ang mga ito sa edisyon ni Marcion (Tertuliano, Laban kay Marcion 5.21), ngunit paghahambing iyon mula sa ibang rehiyon at pangkat, hindi ebidensiya tungkol sa codex na ito. Roma: tanda ba ang doksolohiya pagkatapos ng 15:33 ng isang edisyong may labinlimang kabanata (Manson), o ng isang pangalawang paglalagay sa isang orihinal na liham na may labing-anim na kabanata (Gamble)?

Iba pang pagbasa

Mas maagang petsa. Pinetsahan ni Kim (1988) ang P46 sa huling bahagi ng unang siglo, at nina Comfort at Barrett (2001) sa kalagitnaan ng ikalawa. Kung tama ang alinman, lalong mas matanda ang kalipunan. Mas pinipili ng karamihan sa mga paleograpo ang mga AD 200, at may palugit na ilang dekada ang anumang petsang batay sa sulat-kamay.
Pinlano o idinagdag ang mga Liham Pastoral (Duff). Ikinatwiran ni Duff (1998) na pinaiikli ng eskriba ang teksto sa mga huling pahina at maaaring nagplano ng karagdagang mga dahon, kaya maaaring nilayon ng codex na isama ang mga Liham Pastoral. Nakasalig ang salungat na paghatol ni Kenyon sa pagtantiya sa espasyong iniaalok ng mga nawalang dahon. Hindi malulutas ng mga natitirang dahon ang tanong sa alinmang direksiyon.
Roma na may labinlimang kabanata. Binasa ni Manson ang doksolohiya pagkatapos ng 15:33 bilang wakas ng isang edisyong may labinlimang kabanata na ipinadala sa Roma, at ang kabanata 16 ay kabilang sa isang kopya para sa Efeso. Ikinatwiran ni Gamble na orihinal ang liham na may labing-anim na kabanata. Kinokopya pa rin mismo ng P46 ang kabanata 16 bilang bahagi ng Roma.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland P46; INTF Liste docID 10046; Chester Beatty Library BP II; University of Michigan Library inv. 6238

Mga sanggunian

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF NTVMR, page-level record) — Gregory-Aland P46 (INTF docID 10046) ↗
Chester Beatty online exhibition page: New Testament (label for the Pauline Epistles leaf) — CBL BP II f.61 ↗
CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 20r ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 21v ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.14.2 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.20.3 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Wikidata item: Papyrus 46 — Q1513469 ↗

Papyrus 32: isang maagang pira-piraso ng liham kay Tito

Petsa: Ikatlong siglo batay sa sulat-kamay (Hunt 1911, na nag-akalang marahil mas huli ito kaysa sa sulat-kamay mula sa ikatlong siglo na pinaghambingan niya); unang bahagi ng ikatlong siglo, AD 200-225, sa katalogo ng INTF. Saklaw ng hanay na 200-299 ang dalawang paghatol.
Kinaroroonan ngayon: John Rylands Library, University of Manchester (Gr. P. 5)
May kaugnayan sa: Tito 1:11–15; Tito 2:3–8; Tito 3:10; 1 Timoteo 3:13–4:8; Mga Gawa 28:30–31
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang P32 ay isang maliit na pira-pirasong papiro sa Manchester (P.Ryl. 1 5) na nag-iingat ng mga bahagi ng Tito 1:11–15 at 2:3–8 mula sa isang dahon ng codex. Pinetsahan batay sa sulat-kamay sa ikatlong siglo (INTF: AD 200-225; inakala ni Hunt na marahil mas huli ito kaysa sa isang maihahambing na sulat-kamay mula sa ikatlong siglo), kabilang ito, kasama ng P133, sa pinakamatatandang natitirang manuskrito ng mga Liham Pastoral. Ipinapakita nitong kinokopya na ang Tito sa anyong aklat pagsapit ng panahong iyon; hindi nito malulutas kung sino ang sumulat ng liham o kailan.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang pira-pirasong humigit-kumulang 10.6 sa 4.9 cm mula sa ibaba ng isang dahon ng codex na papiro ang nag-iingat ng mga bahagi ng Tito 1:11–15 sa isang panig at ng Tito 2:3–8 sa kabila. Inilathala ito ni A. S. Hunt noong 1911 bilang P.Ryl. 1 5, at nakatala ito bilang Gregory-Aland P32 (Manchester, Gr. P. 5).
Nakasalig lamang sa sulat-kamay ang petsa nito. Inihambing ni Hunt (1911) ang sulat-kamay sa papiro ng Genesis mula sa Oxyrhynchus (P.Oxy. 656), itinakda ito sa ikatlong siglo at inakalang marahil ito ang mas huli sa dalawa. Ibinibigay ng katalogo ng INTF ang AD 200-225.
Kasama ng P133 (1 Timoteo 3:13–4:8, nakatala bilang mula sa ikatlong siglo), kabilang ito sa pinakamatatandang kilalang manuskrito ng mga Liham Pastoral. Wala sa tatlong Liham Pastoral ang lumilitaw sa mga natitirang dahon ng P46, ang codex na papiro ng mga liham ni Pablo mula sa unang bahagi ng ikatlong siglo.
Napansin ni Hunt (1911) ang isang maagang baryanteng may iisang titik sa isang salita sa Tito 2:7 na, maliban dito, ay kilala lamang niya bilang baryanteng nakatala sa dalawang manuskrito mula sa ikasiyam na siglo. Nagbabala siya na hindi napatutunayan ng katandaan nito na ito ang orihinal.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakita kung sino ang sumulat ng Tito o kailan. Ang isang kopyang ginawa nang mahigit isang siglo matapos si Pablo ay tugma kapwa sa pagiging may-akda ni Pablo at sa pagkakasulat sa pangalan ni Pablo matapos ang kanyang kamatayan.
Hindi ito ang pinakamaagang ebidensiya na umiral ang Tito. Si Ireneo, na sumulat sa huling bahagi ng ikalawang siglo, ay iniuugnay na ang Tito 3:10 kay Pablo at binabanggit ang mga liham ni Pablo kay Timoteo (Laban sa mga Erehiya 3.3.3-4).
Hindi nito maipapakita kung ano pa ang nilalaman ng codex nito (ang Tito lamang, ang tatlong Liham Pastoral o isang mas malawak na kalipunan ng mga liham ni Pablo), o kung saan ito kinopya o natagpuan. Walang binabanggit na lugar ng pagkakatagpo si Hunt, at ayon sa kanyang sariling ipinahayag na kaugalian, nangangahulugan iyon na hindi tiyak na kilala ang pinagmulan nito.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang bukas. Ang una ay ang petsa. Pinepetsahan lamang ang P32 batay sa sulat-kamay, kaya tantiya lamang ang anumang petsa: sinabi ni Hunt na ikatlong siglo, marahil mas huli kaysa sa sulat-kamay na pinaghambingan niya, at sinasabi ng katalogo ng INTF na AD 200-225. Ang ikalawa ay ang kahalagahan. Iniulat ni Tertuliano na wala ang Tito sa kalipunan ni Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo, at hindi ito lumilitaw sa natitirang bahagi ng P46. Ipinapaliwanag ng ilan ang mga kawalang iyon bilang pagtakwil o pagkakaligta; binabasa naman ng iba ang mga ito bilang tanda ng mas huling pagkakasulat. Ipinapakita ng P32 na kinokopya ang Tito bilang aklat pagsapit ng ikatlong siglo, ngunit hindi nito mapagpapasyahan ang pagiging may-akda.

Iba pang pagbasa

Isinulat ni Pablo. Naniniwala ang maraming ebanghelikal at ilang iba pang iskolar na si Pablo ang sumulat ng Tito, marahil sa tulong ng isang kalihim, matapos siyang mapalaya mula sa pagkakakulong sa Roma na nasa Mga Gawa 28:30–31, isang pagpapalayang hindi isinasalaysay ng Mga Gawa ngunit muling binubuo ng pananaw na ito mula sa mga liham at sa mga sumunod na tradisyon. Tugma ang P32 sa pananaw na ito ngunit hindi ito mapatutunayan, dahil isa itong kopyang ginawa nang matagal matapos ang buhay ni Pablo.
Isinulat sa mas huling panahon sa pangalan ni Pablo. Itinuturing ng maraming kritikal na iskolar na akda ng isang tagasunod ang mga Liham Pastoral, na sumulat sa pangalan ni Pablo matapos ang kanyang kamatayan. Itinuturo nila ang bokabularyo, ang kaayusan ng iglesia at ang kawalan ng mga liham sa kalipunan ni Marcion. Tugma rin naman sa pananaw na ito ang isang kopya mula sa ikatlong siglo.
Mas malawak na hanay ng petsa para sa pira-piraso. Dahil pinepetsahan lamang ang P32 sa pamamagitan ng paghahambing ng sulat-kamay, isang tinatayang hanay ang petsa nito sa halip na isang tiyak na punto. Inakala mismo ni Hunt na marahil mas huli ito kaysa sa papiro ng Genesis mula sa ikatlong siglo na pinaghambingan niya, kaya hindi maaaring isantabi ang isang petsang mas huli sa ikatlong siglo.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland P32; P.Ryl. 1 5; Manchester, John Rylands Library, Gr. P. 5

Mga sanggunian

Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P32 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P133 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF online catalogue) — Gregory-Aland P46 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.3-4 ↗

Papyrus 30 (P. Oxy. 1598), mga piraso ng 1 Tesalonica at 2 Tesalonica sa Ghent

Petsa: Ikatlong siglo sa rekord ng CSNTM at sa antas ng shelf sa Liste ng INTF, na ang header ay "E II - A III" (katapusan ng ikalawa hanggang simula ng ikatlong siglo). Inilagay ng mga unang patnugot ang sulat-kamay sa malamang na huling bahagi ng ikatlong siglo, at huling bahagi ng ikatlo o ikaapat ang nasa kanilang heading.
Kinaroroonan ngayon: Aklatan ng Unibersidad ng Ghent, Inv. 61
May kaugnayan sa: 1 Tesalonica 4:12–13; 1 Tesalonica 4:16–17; 1 Tesalonica 5:3; 1 Tesalonica 5:8–10; 1 Tesalonica 5:12–18; 1 Tesalonica 5:25–28; 2 Tesalonica 1:1–2; Mga Gawa 17:1–10
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ipinapakita ng P30 na pagsapit ng bandang ikatlong siglo, kinokopya nang magkasunod ang 1 Tesalonica at 2 Tesalonica, malamang sa loob ng isang kalipunan ng mga liham ni Pablo. Ang mga piraso nito, mula sa isang codex na natagpuan sa Oxyrhynchus at ngayo'y nasa Ghent, ay nag-iingat ng mga bahagi ng 1 Tesalonica 4–5 at ng simula ng 2 Tesalonica, na may mga bilang ng pahinang 207-208 na sa palagay ng mga unang patnugot nito ay tumuturo sa gayong kalipunan. Hindi nito maipapakita kung kailan, saan o kanino isinulat ang mga liham.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang papyrus codex mula sa Oxyrhynchus sa Egipto ang naglalaman ng 1 Tesalonica at kinopya noong ikatlong siglo; tinanggap din ng mga unang patnugot nito ang posibilidad ng ikaapat. Apat na piraso mula sa dalawang magkasunod na dahon at isang di-matukoy na piraso ang nananatili, isang hanay na may mga 34 na linya bawat pahina. Iniingatan ng mga dahon ang 1 Tesalonica 4:12–13, 4:16–17, 5:3, 5:8–10, 5:12–18 at 5:25–28, na may malalaking puwang.
Sa codex na ito, kasunod agad ng 1 Tesalonica ang 2 Tesalonica. Isang hanay ang naglalaman, nang sunud-sunod, ng wakas ng 1 Tesalonica, ng pansarang pamagat ng unang liham, ng pambungad na pamagat ng ikalawa, at ng pagbati nito (2 Tesalonica 1:1–2). Bahagi ng pagbati ang nananatili, kabilang ang bahagi ng pangalan ni Silas.
Nananatili ang mga bilang ng pahinang 207 at 208, kaya mga 206 na pahina ang nauna sa 1 Tesalonica 4:12. Napansin nina Grenfell at Hunt (1919) na eksaktong mapupuno ang mga pahinang iyon ng karaniwang pagkakasunod-sunod ng mga liham ni Pablo mula Roma hanggang 1 Tesalonica, at iminungkahi nilang isang kalipunan ng mga liham ni Pablo ang aklat. Hinuha nila iyon.
Halo-halo ang teksto. Natuklasan ng mga unang patnugot na kung minsan ay tumutugma ito sa Codex Vaticanus at kung minsan sa Sinaiticus at Alexandrinus. Ayon sa kanilang pagbasa, nagtatapos ang 1 Tesalonica sa maikling pamagat na matatagpuan sa Sinaiticus at sa unang kamay ng Vaticanus. Wala rito ang mga subskripsiyong idinaragdag ng ibang manuskrito, na ang isa ay nagsasabing isinulat ang liham mula sa Atenas.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito pinepetsahan o tinutukoy ang lugar ng pagkakasulat ng alinmang liham. Isa itong kopyang ginawa mga dalawang siglo ang lumipas, at ang nawawalang subskripsiyong 'mula sa Atenas' ay hindi nagpapatunay o nagpapabulaan sa anumang pananaw kung saan isinulat ni Pablo ang 1 Tesalonica.
Hindi nito nalulutas kung sino ang sumulat ng 2 Tesalonica. Ipinapakita lamang nito na pagsapit ng ikatlong siglo, dala ng codex na ito ang liham bilang ikalawang liham sa mga taga-Tesalonica, kasunod agad ng una at malamang sa loob ng isang kalipunan ng mga liham ni Pablo.
Hindi nito pinatutunayan ang salaysay ng Mga Gawa tungkol sa misyon ni Pablo sa Tesalonica (Mga Gawa 17:1–10).
Ang nilalaman at pagkakasunod-sunod ng 206 na nawalang pahina ay tinantiya mula sa pagkuwenta ng mga pahina; walang sinumang nakakita sa mga ito.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Sa sulat-kamay lamang nakasalig ang petsa. Inilagay nina Grenfell at Hunt ang sulat-kamay sa malamang na huling bahagi ng ikatlong siglo ngunit huling bahagi ng ikatlo o ikaapat ang inilagay nila sa heading ng kanilang entry. Ikatlong siglo ang ibinibigay ng CSNTM, gayundin ng Liste ng INTF sa antas ng shelf, na ang header ay "E II - A III" (katapusan ng ikalawa hanggang simula ng ikatlong siglo). Ang ideya na isang kalipunan ng mga liham ni Pablo ang codex ay nakasalig sa pagkuwenta ng mga pahina. Umaangkop ang mga 206 na nawalang pahina sa karaniwang pagkakasunod-sunod mula Roma hanggang 1 Tesalonica, ngunit hindi maaalis ang posibilidad ng ibang nilalaman na may katulad na haba. Pinagtatalunan kung si Pablo ang sumulat ng 2 Tesalonica; may kinalaman ang papyrus sa kung paano kinopya ang liham, hindi sa kung sino ang sumulat nito.

Iba pang pagbasa

Isang kopyang medyo mas huli. Huling bahagi ng ikatlo o ikaapat na siglo ang inilagay ng mga unang patnugot sa heading ng papyrus, bagaman mas pinili nila ang huling bahagi ng ikatlo. Kung ang mas huling dulo ng saklaw na iyon ang tama, hindi apektado ang nilalaman, ngunit magiging bahagyang mas huling saksi ang P30.
Isang kopyang medyo mas maaga. Pinepetsahan ng header ng Liste ng INTF ang P30 sa "E II - A III", ang katapusan ng ikalawa hanggang simula ng ikatlong siglo. Sa sulat-kamay pa rin lamang nakasalig ang petsa, at hindi apektado ang nilalaman.
Hindi tiyak na buong kalipunan ng mga liham ni Pablo. Pinatutunayan lamang ng mga bilang ng pahina na mga 206 na pahina ang nauna sa 1 Tesalonica 4:12. Maaaring punuin ng ibang seleksiyon o pagkakasunod-sunod ng mga tekstong may katulad na haba ang parehong espasyo. Ang 'isang kalipunan ng mga liham ni Pablo' ay malamang na hinuha ng mga patnugot, hindi isang bagay na may nakakita.
Ang 2 Tesalonica bilang pseudonimo. Maraming kritikal na iskolar ang naniniwalang isinulat ng isang mas huling may-akda ang 2 Tesalonica sa pangalan ni Pablo. Ayon sa pananaw na iyon, ipinapakita pa rin ng P30 na pagsapit ng ikatlong siglo, kinopya ang liham kasunod agad ng 1 Tesalonica bilang ikalawang liham sa mga taga-Tesalonica. Umaayon ang papyrus sa alinmang pananaw tungkol sa may-akda.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland P30; P. Oxy. XIII 1598; Ghent University Library Inv. 61; INTF Liste docID 10030

Mga sanggunian

Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF, New Testament Virtual Manuscript Room) — Gregory-Aland P30 (docID 10030) ↗
CSNTM manuscript record: P30 — GA P30 ↗
Wikidata item: Papyrus 30 — Q2051048 ↗

Papyrus 87, isang piraso ng Filemon sa Cologne

Petsa: Ikatlong siglo AD, pinetsahan batay sa sulat-kamay (INTF: 200-299; CSNTM: ikatlong siglo). Inilalagay ito ng rekord ng koleksiyon ng Cologne para sa edisyon nito (P.Köln IV 170, ed. C. Römer) sa unang bahagi ng siglong iyon.
Kinaroroonan ngayon: Institut für Altertumskunde, Unibersidad ng Cologne (Inv. Nr. 12)
May kaugnayan sa: Filemon 1:13–15; Filemon 1:24–25
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang Papyrus 87 ay isang maliit na piraso ng isang pahina ng codex, na ngayo'y nasa Cologne, na nag-iingat ng mga bahagi ng Filemon 13–15 sa isang panig at 24–25 sa kabila. Nakatala bilang mula sa ikatlong siglo, ito ang pinakalumang kilalang manuskrito ng Filemon at ipinapakita nito na kinokopya na ang liham sa anyong aklat pagsapit ng panahong iyon. Kalat-kalat na mga titik lamang ang nananatili, at wala itong sinasabi tungkol sa kung sino ang sumulat ng liham o kung saan.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang piraso ng papyrus sa Institut für Altertumskunde, Unibersidad ng Cologne (Inv. Nr. 12), na itinala ng INTF bilang Gregory-Aland P87, ang nag-iingat ng mga bahagi ng Filemon 13–15 sa isang panig at Filemon 24–25 sa kabila.
May mga bahagi ng iisang liham nang sunud-sunod ang magkabilang panig, kaya mula sa isang dahon ng codex ang piraso, hindi sa isang rolyo. Nagtatala ang INTF ng mga bahagi ng walong linya sa isang panig at dalawa sa kabila, at tinatantiya nitong 32 linya ang orihinal na pahina.
Pinepetsahan ito ng INTF sa ikatlong siglo (AD 200-299). Sa listahan ng INTF, ito lamang ang manuskrito ng Filemon na may petsang bago ang ikaapat na siglo. Ang mga sumunod na pinakaluma, ang P139 at ang Codex Sinaiticus, ay kapuwa mula sa ikaapat na siglo.
Pisikal na ebidensiya ito na kinokopya na ang Filemon pagsapit ng ikatlong siglo. Pampanitikan ang ebidensiya na mas maaga pang kumalat ang liham: iniulat ni Tertuliano, na sumulat noong unang bahagi ng ikatlong siglo, na kasama ito sa kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo noong ikalawang siglo.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakita kung sino ang sumulat ng Filemon, kailan, o sa aling pagkabilanggo. Iminungkahi na ang Roma, Efeso at Cesarea, at ang mga tanong na iyon ay pinagtatalunan batay sa liham mismo.
Malaking bahagi ng teksto sa transkripsiyon ng INTF ay pagbabalik ng patnugot. Sa panig na may mga talatang 24–25, ganap na ibinalik ang pangalan ni Demas at dalawang titik lamang ng pangalan ni Lucas ang nababasa, na ang isa ay di-tiyak, kaya hindi pinatutunayan ng piraso nang mag-isa ang mga pangalang iyon.
Hindi nito ipinapakita kung Filemon lamang ang laman ng codex nito o isang kalipunan ng mga liham ni Pablo, o kung saan ito kinopya. Walang ibinibigay na lugar ng pagkakatuklas ang mga talaan ng katalogong sinangguni.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Sa sulat-kamay lamang nakasalig ang petsa. Itinatala ng INTF at CSNTM ang piraso bilang mula sa ikatlong siglo, at pinakikitid ito ng rekord ng koleksiyon ng Cologne para sa edisyon nito sa unang bahagi ng ikatlong siglo; ang mga petsang batay sa pampanitikang sulat-kamay ay karaniwang nagpapahintulot ng ilang dekada sa magkabilang direksiyon. Napakakaunti ng nananatiling titik kaya lumalampas sa ipinapakita ng piraso ang anumang pahayag tungkol sa uri ng teksto nito. Gayundin ang anumang pahayag na nagmula ito sa isang tinipong edisyon ng mga liham ni Pablo tulad ng P46, na ang mga nananatiling dahon, ayon sa pagkaka-index ng INTF, ay walang anumang bahagi ng Filemon. Tinatanggap ng karamihan ng mga iskolar batay sa ibang batayan na kay Pablo ang Filemon; pinagtatalunan pa rin kung saan niya ito isinulat.

Iba pang pagbasa

Pinakamaliit na pagbasa. Ipinapakita lamang ng isang piraso na may mga sampung bahagyang linya na may kumopya ng Filemon sa isang codex pagsapit ng ikatlong siglo. Hindi nito mapapatunayan ang kalagayan ng liham o ang mga taong binabanggit nito. Nakasalalay ang mga tanong na iyon sa liham mismo at sa mga ugnayan nito sa Colosas at Mga Gawa.
Makitid na pangunguna sa edad. Mga tantiya ang mga petsang batay sa sulat-kamay. Kung kinopya ang P87 sa huling bahagi ng ikatlong siglo at ang P139 o Codex Sinaiticus sa unang bahagi ng ikaapat, magkalapit ang edad ng mga pinakalumang nananatiling kopya ng Filemon. Mananatiling pinakauna ang P87 ayon sa petsa sa katalogo, ngunit maaaring ilang dekada lamang ang pangunguna nito.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland P87; INTF Liste docID 10087; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12; P.Köln IV 170

Mga sanggunian

Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P87 — P87 (docID 10087) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1r — P87 f. 1r (Phlm 13-15) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1v — P87 f. 1v (Phlm 24-25) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P139 — P139 (docID 10139) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record 01 (Codex Sinaiticus) — 01 (docID 20001) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P46 — P46 (docID 10046) ↗
CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 ↗
Wikidata: Papyrus 87 — Q571588 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗

Mga manunulat na Judio at Romano

Si Haring Aretas IV at ang pagtakas ni Pablo mula sa Damasco

Petsa: Paghahari ni Haring Aretas IV, mga 9 BC-AD 40. Naganap ang pagtakas ni Pablo bago namatay si Haring Aretas at ginugunita ito sa 2 Corinto, na isinulat noong kalagitnaan ng dekada 50.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto (Flavio Josefo, Antiquities at Jewish War; Cassius Dio). Nasa ilang koleksiyon ng museo at pribadong koleksiyon ang mga baryang sibiko ng Damasco at nakatala ang mga ito sa RPC.
May kaugnayan sa: 2 Corinto 11:32–33; Mga Gawa 9:23–25; Mga Gawa 9:26; Galacia 1:17–18; Galacia 1:21
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Sinusuportahan ng mga sanggunian

Pinatutunayan ni Flavio Josefo si Haring Aretas IV, ang tanging Haring Aretas na ang paghahari ay tumutugma sa panahon ng buhay ni Pablo, kaya siya ang hari na binanggit sa 2 Corinto 11:32. Inilalagay ng mga inskripsiyon at baryang may petsa ang kanyang paghahari sa mga 9 BC-AD 40, kaya naganap ang pagtakas ni Pablo sakay ng basket mula sa Damasco bago ang mga AD 40. Hindi napatunayan kung hawak noon ni Haring Aretas ang Damasco; nakasalig ang argumento sa isang puwang sa mga barya ng lungsod at sa kung paano binabasa ang titulo ng opisyal ni Haring Aretas, isang terminong ginagamit ni Flavio Josefo kapwa para sa pinunong teritoryal at para sa pinuno ng isang pamayanan.

Ano ang pinatutunayan nito

Si Haring Aretas IV ay isang hari ng Nabatea na pinatutunayan sa labas ng Bagong Tipan. Iniuulat ni Flavio Josefo na kinuha niya ang kapangyarihan nang mamatay si Obodas at na pinagtibay lamang siya ni Augusto nang may pag-aatubili. Iniuulat din ni Flavio Josefo ang pagtalo niya kay Herodes Antipas, at na iniwan ni Vitellius ang kanyang pagmamartsa laban kay Haring Aretas nang dumating ang balita ng pagkamatay ni Tiberio noong AD 37.
Kinukuwenta ang kanyang paghahari sa mga 9 BC-AD 40, bagaman hindi tiyak ang taon ng kanyang pag-akyat sa trono. Iniuulat ni Schürer (1890) ang mga inskripsiyon sa el-Hegr at mga baryang may petsang ika-48 taon niya; inilathala ni Al-Salameen (2011) ang isang inskripsiyong may petsang taon ng pagkamatay ng isang hari na nagngangalang Aretas, malamang si Haring Aretas IV noong AD 40.
Sinasabi ni Pablo na binantayan ng opisyal ni Haring Aretas ang Damasco upang dakpin siya, kaya naganap ang pagtakas (2 Corinto 11:32–33; ihambing ang Mga Gawa 9:23–25) bago ang mga AD 40. Kung nauna ang pagtakas sa unang pagdalaw ni Pablo sa Jerusalem (Mga Gawa 9:23–26; Galacia 1:17–18), naganap ang kanyang pagbabalik-loob nang hindi lalampas sa mga AD 37.
Itinatala ng RPC I ang mga baryang sibiko ng Damasco na may petsa sa ilalim ni Tiberio hanggang sa taong 345 (AD 33/4). Ang sumunod na tiyak na inilabas ay sa ilalim ni Neron (taong 377, AD 65/6), at walang nakatalang inilabas ng Damasco sa panahon nina Gaius o Emperador Claudio.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakita na pinamahalaan ni Haring Aretas ang Damasco. Walang inskripsiyon, barya o tekstong hindi Kristiyano na nagsasabi nito. Binabanggit ng listahan ni Dio ng mga ipinagkaloob ni Gaius noong AD 38 ang mga teritoryo sa Arabia ngunit hindi si Haring Aretas o ang Damasco (59.12.2).
Hindi napapatunayan ng puwang sa mga barya ang pagpapalit ng pinuno. Paminsan-minsan lamang gumawa ng barya ang Damasco: walang inilabas na may petsa ang RPC I sa pagitan ng 4/3 BC at AD 13/14. Argumento mula sa katahimikan ang puwang.
Hindi nito natitiyak ang taon ng pagtakas, at hindi nito ginagawang lubos na magkahiwalay na saksi ang Mga Gawa at ang 2 Corinto. Ipinagtatanggol ng mga iskolar ang mga petsa mula sa unang bahagi ng dekada 30 hanggang AD 39/40, at may ilang pananalitang magkapareho ang dalawang salaysay.
Magkaiba ang mga tumutugis na binabanggit ng Mga Gawa at ni Pablo: sa Mga Gawa, ang mga Judio ang nagbabantay sa mga pintuan (Mga Gawa 9:23–24), samantalang binabanggit ni Pablo ang opisyal ni Haring Aretas (2 Corinto 11:32). Hinuha lamang ang anumang pagtutugma, gaya ng pakikipagtulungan nila sa isa't isa.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Ang bukas na tanong ay kung ano ang opisyal ni Haring Aretas sa Damasco. Inunawa ni Schürer (1890) ang mga salita ni Pablo na noon ay pag-aari ni Haring Aretas ang Damasco, na malamang ibinalik sa kanya ni Gaius, at itinuro niya ang puwang sa mga barya ng lungsod; gaya ng iniuulat ni Riesner (2011), ikinatwiran ni Welborn ang paglilipat ni Gaius noong 37-39. Inilagay ni Bacon (1899) ang anumang ganitong pamamahala nang hindi mas maaga sa huling bahagi ng 38. Si Riesner, na bumabanggit kina Hengel at Schwemer bukod sa iba pa, ay walang nakikitang napatunayang pagkakaloob o pag-agaw. Binasa ni Holtzmann, gaya ng iniuulat ni Bacon (1899), ang opisyal bilang kinatawan ng mga interes ng Arabia sa Damasco; binabasa naman siya ni Riesner bilang tagapamahala ng pamayanan ng Nabatea sa lungsod, gaya ng pinuno ng mga Judio sa Alejandria na tinatawag ni Flavio Josefo, sa pagsipi kay Strabo, na etnarka (Ant. 14.117). Itinuturing ni Campbell ang pagtakas bilang tiyak na batayang punto ng kronolohiya ng buhay ni Pablo.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: RPC I 4781-4806 (civic coinage of Damascus, 37/36 BC to AD 65/6); RPC I 4800-4802A (Damascus under Tiberius, year 345 = AD 33/4, the last dated issue before the gap); RPC I 4803-4806 (Damascus under Nero, year 377 = AD 65/6)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 18.109-115 (Whiston 18.5.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 18.120-129 (Whiston 18.5.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 16.293-299 (Whiston 16.9.4) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 16.351-355 (Whiston 16.10.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 14.117 (Whiston 14.7.2), quoting Strabo on the Jews of Egypt ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — War 2.93 (Whiston 2.6.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text of the 1895 Beardsley edition)) — Ant. 13.392 (Whiston 13.15.2) ↗
Cassius Dio, Roman History, Book 59 (Earnest Cary, 1924) — 59.12.2 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. IV (Second Epistle to the Corinthians), No. II ↗
Wikidata, Aretas IV Philopatris — Q302986 ↗
Pleiades, Damascus — Pleiades 678106 ↗

Mga makatang Griyego na sinipi sa Mga Gawa at sa mga liham ni Pablo: sina Aratus, Menander at 'Epimenides'

Petsa: Mga tula: inilalagay ni Diogenes Laertius si Epimenides sa ika-46 na Olimpiyada (596-593 BC), isang maalamat na petsa, at walang buong akda niyang nananatili; si Menander, 343/42-292/91 BC (Allinson); ang Phaenomena ni Aratus, mga 276-274 BC (hinuha ni Mair); ang Himno kay Zeus ni Callimachus, ika-3 siglo BC. Pinakaunang pag-uugnay na Kristiyano na binanggit: Clemente ng Alejandria, Stromata (mga AD 200).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 17:28; Mga Gawa 17:22–31; 1 Corinto 15:33; Tito 1:12–13; Mga Gawa 22:3
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Tatlong linya sa Mga Gawa at sa mga liham ni Pablo ang muling naglalahad ng bersong Griyego. Tumutugma ang Mga Gawa 17:28 sa unang kalahati ng ika-5 linya ng Phaenomena ni Aratus (ika-3 siglo BC). Tumutugma ang 1 Corinto 15:33, maliban sa isang patinig na hindi kinaltas, sa isang iambic trimeter na inilimbag bilang kay Menander, mula sa kanyang nawalang komedyang Thais. Ang Tito 1:12 ay isang hexameter na iniugnay ni Clemente ng Alejandria sa pantas mula sa Creta na si Epimenides. Ipinapakita ng mga linya ang isang pampanitikang abot-tanaw na Griyego, ngunit hindi nila ipinapakita na binasa ni Pablo ang mga makatang ito o na salita por salita ang talumpati sa Atenas.

Ano ang pinatutunayan nito

Ang mga salitang iniuugnay ng Mga Gawa 17:28 sa mga makatang Griyego ay tumutugma sa unang kalahati ng ika-5 linya ng Phaenomena ni Aratus; sa anyo lamang ng pandiwa nagkakaiba ang tekstong Griyego (ang anyong epiko na εἰμέν ang gamit ni Aratus). Nagmula si Aratus sa Soli sa Cilicia at, ayon sa pagpepetsa ni Mair noong 1921, binuo niya ang tula noong mga 276-274 BC.
Tumutugma ang 1 Corinto 15:33, maliban sa isang patinig na hindi kinaltas, sa isang iambic trimeter na inilimbag ni Allinson (1921) bilang kay Menander, Thais fr. 218 Kock. Nawala na ang dula, kaya nakasalig ang pag-uugnay sa sinaunang patotoo sa halip na sa nananatiling teksto. Tinawag na ni Clemente ng Alejandria ang berso na isang hiniram na 'trahikong linyang iambiko'.
Sinisipi ng Tito 1:12 ang isang hexameter bilang kasabihan ng isang propeta mula sa Creta. Ang unang tatlong salita nito ay nagbubukas din ng ika-8 linya ng Himno kay Zeus ni Callimachus (ika-3 siglo BC), na sa Loeb ni Mair noong 1921 ay may anotasyong ito ay isang kasabihang iniuugnay kay Epimenides. Kinikilala ni Clemente ang propeta ng Tito bilang si Epimenides (Strom. 1.14).
Sinisipi ni Clemente ng Alejandria ang tatlong linya sa Stromata 1.14 at 1.19. Sinasabi niyang hindi ikinahiya ni Pablo ang paggamit ng mga tulang Griyego, at ikinakatwiran niya mula sa pagsipi kay Aratus na sinang-ayunan ni Pablo ang mabubuting sinabi ng mga Griyego.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Na tuwirang binasa ni Pablo sina Aratus, Menander o Epimenides. Maikli at madaling sipiin ang bawat linya, at ang linya sa 1 Corinto ay tinatawag na 'trahiko' ni Clemente ngunit inilimbag kasama ng mga fragment ni Menander ni Allinson, na nagbibigay rin ng sanggunian kay Euripides. Tugma ito sa pagkalat bilang isang kasabihan.
Na si Epimenides ang sumulat ng linya tungkol sa mga taga-Creta. Walang buong akda niyang nananatili, at ang pinakaunang pag-uugnay na binanggit dito (Clemente, mga AD 200) ay dumating mga walong siglo pagkatapos ng petsang ibinibigay sa kanya ni Diogenes Laertius.
Kung sino ang sumulat ng Tito, o kung gaano kalapit na muling inilalahad ng Mga Gawa 17 ang mga salita ni Pablo sa Atenas. Tugma ang mga sipi sa pagkakasulat ni Pablo, sa pagbuo ni Lucas sa talumpati, o sa isang mas huling manunulat sa tradisyon ni Pablo.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Limang tanong ang nananatiling bukas. Una, binuo ba ni Lucas ang talumpati sa Areopago sa idyomang Helenistiko (Dibelius), o nagsisilbi ba ang mga siping Griyego nito sa isang teolohiyang biblikal (Gärtner)? Ikalawa, humahango rin ba kay Epimenides ang unang sugnay ng Mga Gawa 17:28? Ganito ang ikinatwiran ni Harris batay sa isang komentaryong Syriac na itinuring niyang nag-iingat ng akda ni Teodoro ng Mopsuestia, at ni Rothschild batay sa mga popular na tradisyon tungkol kay Epimenides. Ikatlo, si Epimenides ba ang sumulat ng linya tungkol sa mga taga-Creta, o ikinabit lamang sa kalaunan ang kanyang pangalan sa isang kasabihang naging lohikal na kabalintunaan (Koskenniemi)? Binabasa ni Cook ang linya sa kalagayan nito sa kasaysayan ng mga relihiyon sa halip na bilang kabalintunaan. Ikaapat, kay Menander ba ang linya sa 1 Corinto, sa isang manunulat ng trahedya, o karaniwang kasabihan? Ikalima, si Pablo (Mounce) o isang kasamahan (Marshall) ba ang sumulat ng Tito?

Iba pang pagbasa

Sariling mga pagsipi ni Pablo. Si Pablo, isang Judio na nagsasalita ng wikang Griyego mula sa Tarso (Mga Gawa 22:3), ay humango sa pagkakilala sa mga makatang Griyego sa antas ng paaralan at pumili ng mga linyang angkop sa kanyang mga tagapakinig. Ganito binasa ni Clemente ang mga linya (Strom. 1.14; 1.19), at, kaugnay ng Tito, ipinagtatanggol ni Mounce ang pagkakasulat ni Pablo.
Pagkalat bilang kasabihan. Mga karaniwang kasabihan ang mga linya, kaya ipinapakita ng paggamit sa mga ito ang pagkakilala sa tradisyong gnomiko ng mga Griyego sa halip na pag-aaral sa mga akda ng mga makata. Patungo rito ang di-tiyak na pinagmulan ng linya sa 1 Corinto, komedya man ni Menander o isang trahedya gaya ng ipinahihiwatig ng 'trahiko' ni Clemente.
Pagbuo ni Lucas sa Atenas. Bahagi ang pagsipi kay Aratus ng pampanitikang paghubog ni Lucas sa isang talumpating istilong Helenistiko (Dibelius). Ayon sa pananaw na ito, ipinapakita nito ang pinag-aralan ng may-akda ng Mga Gawa, hindi kinakailangang ang kay Pablo.
Si Epimenides bilang pag-uugnay sa kalaunan. Maaaring ang hexameter tungkol sa mga taga-Creta ay isang bersong walang kilalang may-akda na iniugnay kay Epimenides matapos itong maging kasabihan at isang lohikal na palaisipan (Koskenniemi). Ipinapakita lamang ng paggamit ni Callimachus sa mga unang salita nito na laganap na ang kalahating linya pagsapit ng ika-3 siglo BC.
Tito na isinulat pagkatapos ni Pablo. Kung isang kasamahan ang sumulat ng Tito pagkamatay ni Pablo ('allonymity' ni Marshall), ipinapakita ng sipi nito ang pampanitikang abot-tanaw ng kalipunan ni Pablo sa halip na ni Pablo mismo.
Si Euripides o karaniwang kasabihan sa halip na si Menander. Tinatawag ni Clemente na 'trahiko' ang linya sa 1 Corinto, at nagbibigay si Allinson ng sanggunian sa Euripides fr. 1013 Nauck. Maaaring ginamit ang linya ng higit sa isang makata, o maaaring naging kasabihan na ito bago pa si Menander.

Mga sanggunian sa katalogo: Aratus, Phaenomena 5 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0653.tlg001); Menander, Thais fr. 218 Kock; Euripides fr. 1013 Nauck (cross-reference given by Allinson 1921); Callimachus, Hymn 1 (To Zeus) 8; Diogenes Laertius 1.109-112 (Epimenides)

Mga sanggunian

Aratus, Phaenomena (English translation, Loeb Classical Library) (G. R. Mair, 1921) — Phaen. 4-6 (English translation) ↗
Aratus, Phaenomena (Greek text, ed. G. R. Mair) — Phaen. 5 ↗
G. R. Mair, Introduction to Aratus, in Callimachus and Lycophron; Aratus (Loeb Classical Library) — Introduction to Aratus, p. 360 (birthplace) ↗
G. R. Mair, Introduction to Aratus, in Callimachus and Lycophron; Aratus (Loeb Classical Library) — Introduction to Aratus, p. 363 (date of the Phaenomena) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.14 (Epimenides) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.14 (Greek poems; 1 Corinthians line) ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.19 (Aratus) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (date of Epimenides' visit to Athens) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.111 (works ascribed to Epimenides) ↗

Si Flavio Josefo tungkol sa pagkamatay ni Herodes Agripa I sa Cesarea

Petsa: Natapos ang Antiquities sa ikalabintatlong taon ni Domiciano at sa ikalimampu't anim na taon ni Flavio Josefo (Ant. 20.267), ibig sabihin, AD 93/94. Karaniwang inilalagay ang pagkamatay noong AD 44, isang makabagong rekonstruksiyon mula sa mga bilang ng paghahari na ibinibigay ni Flavio Josefo; walang ibinibigay na taon sa kalendaryo si Flavio Josefo.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 12:19–23; Mga Gawa 12:1–4; Mga Gawa 11:27–30; Mga Gawa 12:24–25
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Iniuulat ni Flavio Josefo, isang mananalaysay na hindi Kristiyano, ang balangkas ng pagkamatay na nasa Mga Gawa 12:19–23. Sa Antiquities 19.343-350 (natapos noong AD 93/94), namatay si Herodes Agripa I, ang Herodes ng Mga Gawa 12, sa Cesarea matapos tanggapin ang pagbubunyi sa kanya bilang diyos at sunggaban ng biglang pananakit. Karaniwang binabasa ang kanyang mga bilang ng paghahari bilang naglalagay sa pagkamatay noong AD 44. Nagkakaiba ang mga salaysay sa okasyon, sa tanda at sa sakit, at pinagtatalunan kung kilala ni Lucas si Flavio Josefo.

Ano ang pinatutunayan nito

Itinatala ni Flavio Josefo, na hindi Kristiyano, na namatay si Haring Herodes sa Cesarea matapos humarap sa mga palabas na idinaos doon bilang parangal kay Cesar, at na pinatay siya ng pananakit ng kanyang tiyan pagkaraan ng limang araw (Ant. 19.343-350). Inilalagay din ng kanyang War ang pagkamatay sa Cesarea (War 2.219).
Magkapareho ang pangunahing pagkakasunod-sunod sa salaysay ni Flavio Josefo at sa Mga Gawa 12:19–23: humarap sa publiko ang hari sa Cesarea na nakasuot ng maharlikang kasuotan, binunyi bilang diyos, hindi tinanggihan ang parangal, at biglang nagkasakit nang nakamamatay. Sinasabi ng Mga Gawa na sinaktan siya ng isang anghel ng Panginoon dahil hindi niya ibinigay sa Diyos ang kaluwalhatian; sa salaysay ni Flavio Josefo, binasa ni Haring Herodes ang kanyang sakit bilang tadhana (Whiston: 'Providence') na nagpapasinungaling sa mga nambobola.
Sinasabi ni Flavio Josefo na tatlong taong naghari si Haring Herodes sa buong Judea at namatay sa ikapitong taon ng kanyang paghahari (Ant. 19.343, 350; War 2.219). Karaniwang binabasa ang mga bilang na ito, kasama ng simula ng paghahari ni Emperador Claudio, bilang naglalagay sa pagkamatay noong AD 44. Makabagong rekonstruksiyon ang taong iyon; walang ibinibigay na petsa sa kalendaryo si Flavio Josefo.
Ang haring tinatawag ng Mga Gawa na 'Herodes' ay ang taong tinutukoy ni Flavio Josefo bilang Herodes Agripa I. Ikinatwiran na ni Eusebio na ipinapakita ng panahon at ng mga pangyayari na iisang tao ang tinutukoy (HE 2.10.10).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito pinatutunayan ang mga detalyeng si Lucas lamang ang nagbibigay: ang delegasyon mula sa Tiro at Sidon, si Blastus, ang talumpati, ang anghel ng Panginoon at ang kamatayan dahil sa mga uod. Sa halip, may mga palabas para sa emperador, isang tanda ng kuwago at limang araw ng pananakit ng tiyan sa salaysay ni Flavio Josefo.
Hindi nito sa ganang sarili ginagawang magkahiwalay na saksi ang dalawang salaysay. Pinagtatalunan kung kilala ni Lucas ang Antiquities, o kung kapwa humango ang dalawang manunulat sa karaniwang balita, kaya hindi dapat bilangin nang dalawang ulit ang kanilang pagkakasundo.
Hindi nito napepetsahan ang pagdalaw nina Bernabe at Pablo para sa tulong sa taggutom (Mga Gawa 11:27–30; 12:25). Inilalagay ni Flavio Josefo ang malaking taggutom sa Judea sa ilalim ng mga gobernador na sumunod kay Haring Herodes (Ant. 20.101), kaya maaaring inilagay ng Mga Gawa ang pagkamatay sa loob ng kuwentong iyon ayon sa paksa sa halip na ayon sa mahigpit na pagkakasunod-sunod.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Mula pa noong ikalabinsiyam na siglo, nagtatalo ang mga iskolar kung kilala ni Lucas si Flavio Josefo. Ikinatwiran ni Krenkel (1894) ang paggamit ni Lucas kay Flavio Josefo sa maraming talata at iminungkahi ang ideyang pinalitan ni Lucas ng anghel ang kuwago, na tinatawag ni Flavio Josefo na 'sugo' (sa wikang Griyego, angelos). Gayunman, para sa Mga Gawa 12, hinatulan niyang nagmula sa ibang pinagkunan ang delegasyon mula sa Tiro at Sidon at si Blastus, kaya nagiging kaduda-duda ang paggamit kay Flavio Josefo rito, at binasa niya ang kuwago, ang anghel at ang mga uod bilang alamat na nakapalibot sa isang pinagsasaluhang makasaysayang ubod. Isinasama ni Mason (2003) ang pagkamatay ni Haring Herodes sa mga pagkakatugmang nagpapadaling paniwalaan na kilala ni Lucas si Flavio Josefo kaysa sa nagkataon lamang, at ikinakatwiran ni Pervo (2006) ang gayong pagkakilala at ang Mga Gawa na mula sa ikalawang siglo. Ang pagsipi ni Eusebio sa talata (HE 2.10.6) ay may 'anghel' kung saan kuwago ang nasa mga manuskrito ni Flavio Josefo. Sumusunod din ang dalawang salaysay sa isang karaniwang huwaran para sa mga lapastangang pinuno, kaya nananatiling bukas kung gaano kalaki sa bawat isa ang ulat at gaano kalaki ang pampanitikang paghubog.

Iba pang pagbasa

Iniangkop ni Lucas si Flavio Josefo. Kilala ng may-akda ng Mga Gawa ang Antiquities (natapos noong AD 93/94) at muling hinubog niya ang salaysay nito para sa mga mambabasang Kristiyano, kaya pumalit ang anghel at ang mga uod sa tanda ng kuwago. Itinuturing ni Mason (2003) na mas madaling paniwalaan ang pagkakilala ni Lucas kay Flavio Josefo kaysa sa nagkataon lamang, at ikinakatwiran ito ni Pervo (2006). Ayon sa pananaw na ito, isinulat ang Mga Gawa pagkatapos ng kalagitnaan ng dekada 90.
Magkahiwalay na ulat ng isang pampublikong pagkamatay. Ang bawat isa kina Lucas at Flavio Josefo ay humango sa mga ulat tungkol sa isang pagkamatay na nasaksihan ng maraming tao sa Cesarea. Nagkakaiba sila sa okasyon, sa ilang detalye at sa pangalan ng hari, na sumasalungat sa pampanitikang panghihiram; si Krenkel, na nagtanggol sa paggamit ni Lucas kay Flavio Josefo sa ibang bahagi, ay hinatulan itong kaduda-duda rito. Kung gayon, magkahiwalay na pagpapatunay ang kanilang pagkakasundo sa tagpuan, sa pagbubunyi at sa biglaang sakit.
Hinubog ng kumbensiyon ang dalawang salaysay. Isinalaysay ng dalawang manunulat ang pagkamatay sa pamamagitan ng isang kilalang huwaran ng parusa laban sa mga pinunong tumatanggap ng mga parangal na para sa isang diyos. Inilalarawan mismo ni Flavio Josefo ang nakamamatay na sakit ni Herodes na Dakila, na may mga uod, bilang hatol ng Diyos dahil sa kanyang mga kasalanan (Ant. 17.168-169), at ganito rin isinasalaysay ng 2 Macabeo 9 ang tungkol kay Antiochus IV. Maaaring may utang ang pinagsasaluhang balangkas sa kumbensiyong ito nang kasinlaki ng sa magkahiwalay na kaalaman tungkol sa pangyayari (ihambing ang Allen 1997 tungkol sa Mga Gawa).

Mga sanggunian sa katalogo: Josephus, Antiquitates Judaicae 19.343-350 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001); Josephus, Bellum Judaicum 2.218-219 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.343 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.344 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.345 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.346 (Whiston 19.8.2; no rebuke and the owl) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.346 (Whiston 19.8.2; the owl as messenger) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.347 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 19.350 (Whiston 19.8.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 18.200 (owl omen, 18.195-202; Whiston 18.6.7) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 17.168-169 (Whiston 17.6.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.101 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.218-219 (Whiston 2.11.6) ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.10.6 ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.10.10 ↗
Wikidata item: Agrippa I — Q298636 ↗
Pleiades place: Stratonos Pyrgos/Caesarea — 678401 ↗

Mga dambana sa mga di-kilalang diyos sa Atenas: sina Pausanias, Philostratus at Diogenes Laertius

Petsa: Ika-2 hanggang ika-3 siglo AD (si Pausanias, ika-2 siglo; sina Philostratus at Diogenes Laertius, ika-3 siglo). Komentaryong Kristiyano mula kina Clemente ng Alejandria at Tertuliano (mga AD 200); ang mas huling ulat ni Jeronimo tungkol sa isang inskripsiyong nasa maramihan (huling bahagi ng ika-4 na siglo) ay kilala rito sa pamamagitan ni Norden.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 17:23; Mga Gawa 17:16–34
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Sinusuportahan ng mga sanggunian

Iniuulat ng mga manunulat na hindi Kristiyano noong ika-2 hanggang ika-3 siglo AD ang mga dambana sa mga di-kilalang diyos sa Atenas at sa daungan nitong Phalerum, ngunit palaging nasa maramihan; walang nagpapatunay sa isahang pag-aalay ng Mga Gawa 17:23. Inililista ni Pausanias ang mga dambana ng mga diyos na 'pinangalanang Di-kilala' sa Phalerum. Ipinababanggit ni Philostratus kay Apollonius ang ganitong mga dambana sa Atenas, at nagkukuwento si Diogenes Laertius tungkol sa mga dambanang walang pangalan sa buong Attica. Tugma ang tagpuan sa Mga Gawa; nananatiling hindi napatutunayan ang eksaktong pananalita.

Ano ang pinatutunayan nito

Itinatala ni Pausanias (ika-2 siglo AD) ang mga dambana ng mga diyos na 'pinangalanang Di-kilala' sa Phalerum, isang daungan ng Atenas, at isang dambana ng mga Di-kilalang diyos sa tabi ng dambana ni Zeus ng Olimpo sa Olympia (1.1.4; 5.14.8).
Sa akda ni Philostratus (ika-3 siglo AD), sa isang usapang nakatakda sa Egipto, ipinapayo ni Apollonius ng Tyana na magsalita nang mabuti tungkol sa lahat ng diyos, 'lalo na sa Atenas, kung saan may mga dambanang itinayo bilang parangal maging sa mga di-kilalang diyos' (Life of Apollonius 6.3). Ang tekstong Griyego ay tumutukoy sa mga di-kilalang daimones, na isinalin ni Conybeare na 'mga diyos'.
Iniingatan ni Diogenes Laertius (1.110) ang isang tradisyong nagsasabing tinapos ni Epimenides ang isang salot sa Atenas sa pamamagitan ng mga paghahandog sa mga lugar na pinili ng mga gumagalang tupa, at na matatagpuan pa sa Attica ang mga dambanang walang pangalan mula sa paglilinis na iyon.
Inilalarawan ng Mga Gawa 17:23 ang isang dambana ng uring pinatutunayan ng mga manunulat na hindi Kristiyano, ngunit sa maramihan lamang. Isa pang saksi sa maramihan si Tertuliano, sa isang talatang hindi bumabanggit sa Mga Gawa o kay Pablo: tinatawag niyang idolatriya ng Atenas ang mga dambana sa mga di-kilalang diyos (Against Marcion 1.9). Inuunawa ni Clemente ng Alejandria na ipinahihiwatig ni Pablo na sinamba ng mga Griyego ang Diyos na Lumikha nang di-tuwiran sa pamamagitan ng di-kilalang diyos (Strom. 1.19).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala sa mga manunulat na ito ang naglalarawan ng isang dambanang inialay sa iisang di-kilalang diyos. Sinusuportahan nila ang uri ng dambana, hindi ang eksaktong isahang pag-aalay na iniuulat ng Mga Gawa.
Hindi nila matutukoy ang lokasyon o pagkakakilanlan ng dambanang sinasabing nakita ni Pablo. Hindi sa ganang sarili napatutunayan ng isang tamang lokal na detalye ang talumpati sa Areopago o ang iba pang bahagi ng eksena.
Hindi tinatawag na mga dambana sa mga di-kilalang diyos ang mga dambanang walang pangalan ni Diogenes, at ang kuwento niya tungkol kay Epimenides ay isang alamat na nakatakda sa ika-46 na Olimpiyada, sa unang bahagi ng ika-6 na siglo BC.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Ang bukas na tanong ay ang isahan. Nagsasalita sina Pausanias, Philostratus at Tertuliano tungkol sa mga di-kilalang diyos sa maramihan. Sinisipi ni Norden (1913) ang komentaryo ni Jeronimo sa Tito 1:12, na nagsasabing nasa maramihan ang inskripsiyon, na nagbabanggit sa mga diyos ng Asia, Europa at Aprika kasama ng mga di-kilala at dayuhang diyos, at na ginawa itong isahan ni Pablo para sa kanyang argumento. Iniugnay ni Norden ang mas buong pananalitang iyon sa ibang dambana, malamang sa Roma, at binasa ang isahan sa Mga Gawa bilang muling paghubog sa isang motif na nasa maramihan mula sa isang tradisyon tungkol kay Apollonius. Inakala ni Deissmann (1912) na maaaring nag-alay ang isang mananamba ng dambana sa iisang di-kilalang diyos, at itinuro niya ang isang dambana sa Pergamon na ang pagbuong-muli bilang pag-aalay sa mga di-kilalang diyos ay hindi rin tiyak.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: Pausanias, Description of Greece 1.1.4; 5.14.8 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001); Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers 1.110 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001); Philostratus, Life of Apollonius of Tyana 6.3 (CTS urn:cts:greekLit:tlg0638.tlg001)

Mga sanggunian

Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones, 1918) — 1.1.4 ↗
Pausanias, Description of Greece (W. H. S. Jones, 1918) — 5.14.8 ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (nameless altars) ↗
Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book I (Epimenides) (R. D. Hicks, 1925) — 1.110 (46th Olympiad) ↗
Philostratus, Life of Apollonius of Tyana (F. C. Conybeare, 1912) — 6.3 ↗
Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 1.9 ↗
Clement of Alexandria, Stromata, Book I (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 1.19 (the unknown God) ↗

Sina Felix at Drusila sa mga akda nina Flavio Josefo at Tacitus

Petsa: Flavio Josefo: Jewish War c. AD 75-79 (karaniwang petsa); natapos ang Antiquities noong AD 93/94 (Ant. 20.267). Tacitus at Suetonius: unang bahagi ng ikalawang siglo AD. Mga pangyayaring inilalarawan: mula sa pagkamatay ni Haring Herodes (AD 44) hanggang sa paghalili ni Festo, na pinagtatalunan ang taon.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 23:24–24:27; Mga Gawa 24:24; Mga Gawa 24:27; Mga Gawa 25:14
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Pinatutunayan ni Flavio Josefo ang mga opisyal at ugnayang pampamilya na ipinapalagay ng Mga Gawa 23–25. Binabanggit niya si Felix, kapatid ni Pallas, bilang prokurador ng Judea sa ilalim nina Emperador Claudio at Neron; sinasabi niyang iniwan ni Drusila, isang anak na babae ni Haring Herodes, ang kaniyang asawa upang pakasalan si Felix; at binabanggit niya si Porcio Festo bilang kahalili nito. Pinatutunayan nina Tacitus at Suetonius ang tungkulin ni Felix. Walang sangguniang labas sa Mga Gawa ang bumabanggit sa mga pagdinig kay Pablo, at pinagtatalunan kung hiwalay ang Mga Gawa kay Flavio Josefo.

Ano ang pinatutunayan nito

Itinatala nina Flavio Josefo (Ant. 20.137; War 2.247) at Tacitus (Hist. 5.9; Ann. 12.54), na magkaiba ang mga salaysay sa detalye, na si Felix, kapatid ni Pallas, ay namahala sa Judea sa ilalim ni Emperador Claudio. Idinagdag ni Flavio Josefo na pinagtibay siya ni Neron sa tungkulin (War 2.252). Ito ang gobernador na sa harap niya inilalagay ng Mga Gawa 23:24–24:27 ang mga pagdinig kay Pablo sa Cesarea.
Sinasabi ni Flavio Josefo na si Drusila ay anak na babae ni Haring Herodes, at anim na taong gulang siya nang mamatay ito (Ant. 19.354). Ipinakasal siya ni Agripa II kay Azizus ng Emesa, na pumayag na magpatuli; habang prokurador si Felix, iniwan niya si Azizus para rito, na tinawag ni Flavio Josefo na paglabag sa batas ng mga ninuno (Ant. 20.139-143). Gayundin, inihaharap ng Mga Gawa 24:24 si Drusila bilang asawang Judio ni Felix.
Itinatala ni Flavio Josefo na ipinadala ni Neron si Porcio Festo upang halinhan si Felix (Ant. 20.182; si Festo lamang ang binabanggit sa War 2.271), ang paghaliling iniuulat ng Mga Gawa 24:27. Idinagdag niya na nagtungo sa Roma ang mga nangungunang Judio ng Cesarea upang paratangan si Felix, na nakaligtas sa parusa dahil sa impluwensiya ng kapatid niyang si Pallas.
Malupit ang paglalarawan kay Felix ng mga sangguniang hindi Kristiyano. Sinasabi ni Flavio Josefo na dinakip niya sa pamamagitan ng daya ang tulisang si Eleazar, ipinapatay ang dating punong pari na si Jonatan, at nagpadala ng mga kawal laban sa mga tagasunod ng propeta na Ehipsiyo at laban sa mga nanggugulong Judio sa Cesarea (Ant. 20.160-178; War 2.253). Pinararatangan siya ni Tacitus ng kalupitan at kahalayan (Hist. 5.9). Umaangkop sa reputasyong ito ang gobernador sa Mga Gawa na umaasang makatanggap ng salapi.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Walang sangguniang labas sa Mga Gawa ang bumabanggit kay Pablo, sa mga pagdinig sa kaniya sa harap ni Felix, sa mga pribado niyang pakikipag-usap kina Felix at Drusila, o sa dalawang taon niyang pagkakapiit. Pinatutunayan ng pagkakatugmang ito ang mga opisyal, ang kanilang ugnayang pampamilya at ang tagpuan. Hindi nito pinatutunayan ang mga pangyayaring isinasalaysay ng Mga Gawa.
Hindi itinatakda ng mga sanggunian ang eksaktong mga petsa. Kapwa pinagtatalunan ang simula ng pamamahala ni Felix (sinasabi ni Tacitus na pinamahalaan niya ang Samaria kasabay ni Cumanus at nanungkulan na 'nang ilang panahon' pagsapit ng AD 52) at ang taon nang halinhan siya ni Festo.
Ang Drusilla ni Tacitus, isang apo nina Antonio at Cleopatra, ay hindi ang anak na babaeng Judio ni Haring Herodes, kaya hindi pinatutunayan ni Tacitus ang Mga Gawa 24:24 tungkol sa kung sino si Drusila.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang nananatiling bukas. Kronolohiya: inilalarawan ni Tacitus si Felix na namamahala sa Samaria habang hawak ni Cumanus ang Galilea bago ang AD 52, samantalang ginagawa naman ni Flavio Josefo si Felix na kahalili ni Cumanus; pinagtatalunan din ang taon ng pagdating ni Festo. Nakasalalay ang sagot sa isang banda sa kung napanatili ni Pallas, na ayon kay Flavio Josefo ay nagsanggalang kay Felix, ang impluwensiyang iyon matapos siyang alisin ni Neron sa tungkulin noong mga AD 55 (Ann. 13.14), at sa kabilang banda sa kung ang dalawang taon sa Mga Gawa 24:27 ay sumusukat sa pagkakapiit ni Pablo o sa termino ni Felix. Mga asawa: nagmula kina Antonio at Cleopatra ang Drusilla ni Tacitus, at sinasabi ni Suetonius na tatlong reyna ang naging asawa ni Felix. Pagsasarili: ikinakatwiran ng ilang iskolar na alam ni Lucas ang Antiquities ni Flavio Josefo. Kung gayon, mas maliit ang halaga ng pagkakatugma bilang hiwalay na patunay.

Iba pang pagbasa

Humango ang Mga Gawa kay Flavio Josefo. Ikinakatwiran ni Richard Pervo, at nang may higit na pag-aalinlangan ni Steve Mason, na alam ng may-akda ng Mga Gawa ang mga akda ni Flavio Josefo; kung gayon, hindi hiwalay na patunay ang pagkakatugma. Laban sa panghihiram dito: lumilitaw lamang ang pag-aasawa ni Drusila sa Antiquities (AD 93/94), na ipinapalagay ng maraming iskolar na mas huli kaysa sa Mga Gawa, at wala sa Mga Gawa ang alinman sa natatanging detalye ni Flavio Josefo (si Azizus; ang salamangkero mula sa Cyprus, na Atomos sa tekstong Griyego ni Niese at Simon sa saling Ingles ni Whiston).
Mas pinaniniwalaan si Tacitus tungkol sa karera at mga asawa ni Felix. Iniulat ni Ramsay na mas pinaniwalaan ni Mommsen si Tacitus kaysa kay Flavio Josefo tungkol sa maagang pamumuno ni Felix. Ikinakatwiran ni Roman Deiksler (2020) na tama si Tacitus sa paggawa sa isa sa mga asawa ni Felix na inapo ni Cleopatra. Wala sa dalawang pananaw ang nagsasantabi sa posibilidad na napangasawa rin ni Felix ang anak na babae ni Haring Herodes, dahil sinasabi ni Suetonius na tatlong maharlikang asawa ang naging kaniya. May kinalaman ang tanong sa katumpakan ni Flavio Josefo, hindi sa Mga Gawa 24:24.
Maaaring pinalabis ang masamang reputasyon ni Felix. Ikinakatwiran nina Brenk at Canali De Rossi (2001) na dapat ituring nang may pag-iingat ang 'kilalang-kilalang' masamang reputasyon ni Felix. Obserbasyong editoryal: lantarang mapanlait si Tacitus sa mga pinalayang alipin ng imperyo, at ipinapaliwanag naman ni Flavio Josefo ang landas patungo sa digmaan ng mga Judio. Kaya ang pagalit na paglalarawan sa dalawa ay hindi sa ganang sarili nito nagpapatunay sa larawan ng Mga Gawa tungkol sa isang gobernador na naghahangad ng salapi.

Mga sanggunian sa katalogo: urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Antiquities); urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War); urn:cts:latinLit:phi1351.phi004 (Tacitus, Histories); urn:cts:latinLit:phi1351.phi005 (Tacitus, Annals)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.137 (Whiston 20.7.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.141-144 (Whiston 20.7.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 19.354 (Whiston 19.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.160-166 (Whiston 20.8.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.247 (Whiston 2.12.8) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.252-253 (Whiston 2.13.2) ↗
Flavius Josephus, The Wars of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — War 2.271 (Whiston 2.14.1) ↗
Tacitus, The Histories (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1873 (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Hist. 5.9 ↗
Tacitus, The Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 19th-century translation (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Ann. 12.54 ↗
Tacitus, The Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 19th-century translation (Perseus text: Random House reprint, 1942)) — Ann. 13.14 ↗
Suetonius, The Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 28.1 ↗
William Whiston, Translator's note to Antiquities 20.7.2 (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Note 1 to Ant. 20.142 (Whiston 20.7.2) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Ch. 13 (The Voyage to Jerusalem), note 56 ↗

Si Flavio Josefo tungkol sa punong pari na si Ananias na anak ni Nedebaeus

Petsa: Jewish War c. AD 75-79 (karaniwang petsa); natapos ang Antiquities noong AD 93/94 (Ant. 20.267); ang mga pangyayaring inilalarawan ay mula c. AD 47 hanggang 66.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 23:2–5; Mga Gawa 24:1; Mga Gawa 9:10–19; Mga Gawa 22:12–16; Mga Gawa 5:1–11
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Pinatutunayan ni Flavio Josefo na isang punong pari na nagngangalang Ananias na anak ni Nedebaeus ang hinirang noong mga AD 47/48, nanatiling mayaman at makapangyarihan, sinuyo ang gobernador na si Albinus sa pamamagitan ng mga regalo, at pinatay ng mga rebelde noong AD 66. Tugma ito sa pangalan at tungkuling ibinibigay ng Mga Gawa sa punong pari na nagpahampas kay Pablo at nagparatang sa kaniya sa harap ni Felix (Mga Gawa 23:2–5; 24:1). Hindi kailanman binabanggit ni Flavio Josefo si Pablo at hindi siya nagbibigay ng petsa ng pagtatapos ng panunungkulan ni Ananias.

Ano ang pinatutunayan nito

Binabanggit ni Flavio Josefo ang isang punong pari, si Ananias na anak ni Nedebaeus, na hinirang ni Herodes ng Calcis noong mga AD 47/48 (Ant. 20.103). Noong mga AD 52, ipinadala siya ng gobernador ng Siria na si Quadratus kay Emperador Claudio, nakagapos ayon sa Antiquities (Ant. 20.131; War 2.243). Ayon sa Mga Gawa, Ananias ang pangalan ng punong pari sa pagdinig kay Pablo noong mga AD 57 (Mga Gawa 23:2; 24:1).
Inilalarawan ni Flavio Josefo si Ananias bilang mayaman at maraming koneksiyon: iginagalang ng mga mamamayan, isang 'tagapagtipon ng salapi', at nakuha ang loob ng gobernador na si Albinus sa pamamagitan ng mga regalo, habang inaagaw ng kaniyang mga lingkod ang mga ikapu ng mga pari at binubugbog ang mga tumatanggi (Ant. 20.205-207, 213). Ganoon din ang ginawa ng ibang mga punong pari (Ant. 20.207). Naaayon dito ang maikling larawan ng Mga Gawa tungkol sa isang punong pari na nagpahampas sa isang bilanggo.
Iniuulat ni Flavio Josefo na noong AD 66, sinunog ng mga rebelde ang bahay ni Ananias at pagkatapos ay pinatay siya kasama ng kapatid niyang si Hezekias (War 2.426, 441). Kaya kabilang ang isang punong pari na may ganitong pangalan sa pamunuan ng Jerusalem mula sa huling bahagi ng dekada 40 hanggang sa paghihimagsik.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi binabanggit ni Flavio Josefo si Pablo, ang pagdinig sa konseho, ang utos na hampasin siya o ang kaso sa harap ni Felix. Hindi napatutunayan ang mismong mga tagpo sa Mga Gawa 23–24.
Hindi nagbibigay si Flavio Josefo ng petsa ng pagtatapos ng panunungkulan ni Ananias. Tinatawag siyang punong pari ng Mga Gawa noong mga AD 57; hindi ito pinatutunayan o sinasalungat ni Flavio Josefo, at ibinibigay rin niya ang titulo sa mga lalaking wala na sa tungkulin (si Jonatan sa Ant. 20.162; si Ananias mismo sa ilalim ni Albinus sa Ant. 20.205).
Hindi isinasalaysay ng Mga Gawa ang pagpatay kay Ananias noong AD 66. Ang pagbasa sa pagsaway ni Pablo sa Mga Gawa 23:3 bilang prediksiyong natupad ay interpretasyon, hindi ebidensiyang pangkasaysayan.
Tungkol lamang sa punong pari ang ebidensiya ni Flavio Josefo, hindi kay Ananias ng Damasco (Mga Gawa 9:10–19; 22:12–16) o sa asawa ni Safira (Mga Gawa 5:1–11).

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Hindi kailanman nagbibigay si Flavio Josefo ng petsa ng pagtatapos ng panunungkulan ni Ananias. Tinatawag niyang 'ang punong pari' si Jonatan, na nanungkulan noong AD 36-37, nang paslangin si Jonatan sa ilalim ni Felix (Ant. 20.162), at itinatala niya sa kalaunan ang pagkahirang kay Ismael (Ant. 20.179). Kaya mula kay Flavio Josefo lamang, isang hinuha ang panunungkulan ni Ananias noong mga AD 57; ang Mga Gawa ang nagsasabi nito. Sinasabi ni Pablo na hindi niya alam na punong pari si Ananias (Mga Gawa 23:5). Sinusuri ng tala ni Albert Barnes noong ikalabinsiyam na siglo tungkol sa talatang ito ang ironiya, paghingi ng paumanhin sa padalos-dalos na pagsasalita, hindi pagkakilala matapos ang mahabang pagkawala, at ang hindi pag-upo o hindi pananamit ni Ananias bilang punong pari, bago piliin ang pagiging bakante ng tungkulin. Itinatanong ng mga iskolar na naniniwalang alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo kung nagkakatugma nang hiwalay ang dalawang salaysay. Sumasalamin din ang pagalit na paglalarawan ni Flavio Josefo sa sarili niyang mga interes bilang aristokrata at tagapagtanggol.

Iba pang pagbasa

Wala sa tungkulin si Ananias noong AD 57. Hindi nagbibigay si Flavio Josefo ng petsa ng pagtatapos ng panunungkulan ni Ananias. Pinanindigan ng ilang komentarista noong ikalabinsiyam na siglo, gaya ni Albert Barnes sa Mga Gawa 23:5, na bakante noon ang tungkulin at namuno si Ananias bilang paggalang, na magpapaliwanag sa sagot ni Pablo. Hindi patunay ng puwang ang pananahimik ni Flavio Josefo, at si Jonatan na tinatawag niyang 'ang punong pari' sa Ant. 20.162 ay nanungkulan lamang noong AD 36-37 (Ant. 18.95, 123).
Humango si Lucas kay Flavio Josefo. Ikinakatwiran ni Richard Pervo, at nang may higit na pag-aalinlangan ni Steve Mason, na alam ng may-akda ng Mga Gawa ang mga akda ni Flavio Josefo. Kung gayon, maaaring kinuha ng Mga Gawa ang pangalan at tungkulin ni Ananias kay Flavio Josefo sa halip na mula sa hiwalay na kaalaman. Itinatakda naman ng iba ang Mga Gawa bago ang Antiquities (AD 93/94), o wala silang nakikitang tanda ng panghihiram dito, dahil walang katapat kay Flavio Josefo ang pagdinig sa Mga Gawa 23.
Isang binuong tagpo. Itinuturing ng ilang kritikal na komentarista ang Mga Gawa 23:1–10 bilang tagpong binuo ni Lucas ayon sa sarili niyang mga tema, gaya ng paggalang ni Pablo sa Kautusan at ng pagtatalo ng mga Pariseo at mga Saduseo tungkol sa muling pagkabuhay. Sa pagbasang ito, ipinapakita ng wastong pangalan at tungkulin na kilala ni Lucas ang panahong iyon, ngunit hindi nito pinatutunayang naganap ang pagdinig gaya ng pagkakasalaysay.
Ang pagkakakilanlan ni Whiston sa Ant. 20.205. Sa isang tala sa kaniyang salin noong 1737, itinuring ni Whiston na si Annas na nakatatanda ang mayamang 'punong pari na si Ananias' sa Ant. 20.205-213. Ananias ang pangalang ibinibigay sa kaniya roon ng teksto ni Flavio Josefo, gaya ng inilimbag sa mismong salin ni Whiston, samantalang Ananus ang karaniwang anyong ginagamit niya para kay Annas.

Mga sanggunian sa katalogo: urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Antiquities); urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.103 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.131 (Whiston 20.6.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.162 (Whiston 20.8.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.179 (Whiston 20.8.8) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.205 (Whiston 20.9.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.206 (Whiston 20.9.2) ↗
William Whiston, Antiquities of the Jews, translator's note to 20.9.2 (William Whiston, 1737) — Whiston's note on Ant. 20.205 (Whiston 20.9.2 n. 1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.213 (Whiston 20.9.4) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.243 (Whiston 2.12.6) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.426 (Whiston 2.17.6) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.441 (Whiston 2.17.9) ↗

Si Flavio Josefo tungkol sa gobernador na si Porcio Festo

Petsa: Karaniwang itinatakda ang Jewish War sa c. AD 75-79; natapos ang Jewish Antiquities noong AD 93/94 (Ant. 20.267); inilalarawan ang mga pangyayari noong c. AD 59-62
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 24:27–26:32; Mga Gawa 24:10; Mga Gawa 21:18; Galacia 1:19
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Binabanggit ni Flavio Josefo si Porcio Festo bilang hinirang ni Neron na humalili kay Felix sa Judea. Ipinapakita niyang pumanig si Festo sa hari na si Agripa II sa isang pagtatalo tungkol sa isang pader ng Templo, at iniuulat niyang namatay si Festo habang nanunungkulan at pinalitan ni Albinus. Tugma ito sa paghalili at mga tauhan ng Mga Gawa 24:27–26:32. Hindi kailanman binabanggit ni Flavio Josefo si Pablo at hindi siya nagbibigay ng taon. Isang rekonstruksiyon ang pagdating ni Festo, na karaniwang itinatakda sa c. AD 59-60.

Ano ang pinatutunayan nito

Binabanggit ni Flavio Josefo si Porcio Festo bilang gobernador na ipinadala ni Neron upang humalili kay Felix sa Judea (Ant. 20.182; War 2.271). Ibinibigay ng Mga Gawa 24:27 ang gayunding buong pangalan at ang gayunding pagkakasunod ng paghalili.
Inilalagay ni Flavio Josefo sina Festo at Agripa II, ang hari, sa iisang panig sa mga usapin ng Jerusalem. Kapwa sila tumutol sa isang pader na humarang sa tanaw ng hari sa loob ng Templo at sa tanaw ng mga bantay na Romano mula sa mga kanlurang portiko nito. Ipinagiba ito ni Festo ngunit pinahintulutan niya ang isang delegasyong Judio na umapela kay Neron (Ant. 20.189-196). Gayundin, sa Mga Gawa 25:13–26:32, sumangguni si Festo kay Agripa tungkol sa isang usaping panrelihiyon ng mga Judio.
Namatay si Festo habang nanunungkulan. Ipinadala ni Neron si Albinus nang mabalitaan ito, at sa pagitan nito ay ipinahatol ng punong pari na si Ananus na batuhin si Santiago, 'ang kapatid ni Jesus, na tinatawag na Cristo', at ang iba pa (Ant. 20.197-203). Kinikilala siya ng karamihan bilang ang Santiago sa Mga Gawa 21:18 at Galacia 1:19; malawakan, bagaman hindi ng lahat, na tinatanggap na tunay ang talatang ito.
Inilalarawan ni Flavio Josefo si Festo bilang aktibong gobernador ng isang magulong lalawigan. Nagpadala si Festo ng kabalyeriya at impanteriya laban sa mga tagasunod ng isang impostor sa ilang (Ant. 20.185-188), at sinasabi ng War na nahuli niya ang karamihan sa mga tulisan, hindi tulad ng kahalili niyang si Albinus (War 2.271-272).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi kailanman binabanggit ni Flavio Josefo si Pablo. Ang mga pagdinig sa harap ni Festo, ang pag-apela kay Cesar at ang pakikipagharap kina Agripa at Bernice (Mga Gawa 25:1–26:32) ay nakasalig lamang sa Mga Gawa.
Hindi nagbibigay si Flavio Josefo ng taon ng pagdating ni Festo at ng haba ng kaniyang termino. Mga rekonstruksiyon ang karaniwang mga petsa (pagdating c. AD 59-60, kamatayan c. AD 62). Nakasalig ang mas maagang pagdating, c. AD 55-56, sa isang tala sa kronika noong ikaapat na siglo (ang Latin na bersiyon ni Jeronimo ng Chronicle ni Eusebius, sa ilalim ng ikalawang taon ni Neron), na hindi alam ang batayan, at sa isang argumento mula sa pagkawala ni Pallas sa tungkulin noong 55.
Ang pagkakatugma sa pangalan ng isang gobernador, sa kaniyang lugar sa paghalili at sa kaniyang pakikitungo kay Agripa ay nagpapakitang umaangkop ang Mga Gawa sa ganitong kalagayang pampulitika. Hindi nito pinatutunayan ang mga talumpati o pangyayaring isinasalaysay ng Mga Gawa. Kung ginamit ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo, hindi maibibilang na hiwalay na kumpirmasyon ang pagkakatugma.
Humahango ang mga tala ni Eusebius (HE 2.22.1; 2.23.21) sa Mga Gawa at kay Flavio Josefo, na sinisipi niya. Inuulit nila ang mga saksing iyon sa halip na magdagdag ng isang hiwalay na saksi.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang bukas. Kronolohiya: itinatakda ng karamihan sa mga iskolar ang pagdating ni Festo sa mga AD 59-60; pinahintulutan ni McGiffert (1890) ang 59-61 sa pinakamalawak, at 60 ang ibinigay ni Schürer (1890). Binabanggit nila ang pananalita ni Pablo na maraming taon nang hinahatulan ni Felix ang bansa (Mga Gawa 24:10) at ang mga pangyayari sa panahon ni Felix na inilalagay ni Flavio Josefo sa ilalim ni Neron (Ant. 20.160-181). Nakasalig ang petsa ng pagtatapos sa War 6.300-305, kung saan si Albinus ang namamahala nang iharap sa kaniya si Jesus na anak ni Ananus, na nagsimulang sumigaw noong Pista ng mga Tolda apat na taon bago ang digmaan. Mas pinipili ng isang minorya ang AD 55-56. Binabanggit nila ang bersiyon ni Jeronimo ng Chronicle ni Eusebius, at ikinakatwiran nilang si Pallas, na ayon kay Flavio Josefo ay nasa pinakamataas na karangalan noon kay Neron at nagligtas kay Felix (Ant. 20.182), ay nawalan ng tungkulin noong 55 (Tacitus, Ann. 13.14). Sumasagot naman ang iba na napanatili ni Pallas ang kaniyang katayuan matapos mawala ang kaniyang puwesto: napawalang-sala siya sa sabwatan sa kalaunan ng 55 (Ann. 13.23) at nabuhay hanggang 62 (Ann. 14.65). Pagdepende: ikinakatwiran ng ilan na ginamit ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo; hinuhusgahan naman ng iba na hiwalay sa kaniya ang Mga Gawa.

Iba pang pagbasa

Maagang kronolohiya. Dumating si Festo noong c. AD 55-56. Inilalagay ng Latin na bersiyon ni Jeronimo ng Chronicle ni Eusebius ang pagpapalit ng gobernador sa ikalawang taon ni Neron, at binasa ang pananalita ni Flavio Josefo na iniligtas ni Pallas si Felix bilang nangangailangan ng petsang bago mawalan ng tungkulin si Pallas noong 55. Ipinagpalagay ng mga editor na sina Valesius at Heinichen ang petsang ito, at binabanggit ni Schürer (1890) sina Kellner at Weber bilang kabilang sa mga sumunod na tagapagtanggol ng isang pagpapabalik sa maagang bahagi ng pamumuno ni Neron. Sa pananaw na ito, napapaaga nang ilang taon ang pagkakapiit ni Pablo sa Cesarea at ang paglalayag niya patungong Roma.
Humango si Lucas kay Flavio Josefo. Kung isinulat ang Mga Gawa matapos ang Antiquities (AD 93/94) at ginamit ng may-akda nito ang mga akda ni Flavio Josefo, ipapakita ng magkaparehong pangalan, paghalili at kaugnayan kay Agripa na gumamit si Lucas ng isang sanggunian sa halip na magbigay ng hiwalay na kumpirmasyon. Binabanggit ng mga pumupuna sa pananaw na ito na maraming nilalaman ang mga tagpo ni Festo sa Mga Gawa na wala kay Flavio Josefo, at wala roon ang alinman sa sariling mga salaysay ni Flavio Josefo tungkol kay Festo: ang sicarii, ang impostor sa ilang at ang pader ng Templo.

Mga sanggunian sa katalogo: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities); CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.182 (Whiston 20.8.9) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.185-188 (Whiston 20.8.10) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.189-196 (Whiston 20.8.11) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.197 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.200 (Whiston 20.9.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.271-272 (Whiston 2.14.1) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 6.300 (Whiston 6.5.3) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 6.305 (Whiston 6.5.3) ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 13.14 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 13.23 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 14.65 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.22.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.23.21 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 468 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.22 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.22.1, note 469 ↗

Si Flavio Josefo tungkol sa propeta na Ehipsiyo sa Mga Gawa 21:38

Petsa: Pangyayari noong kalagitnaan ng dekada 50 AD, sa ilalim ni Felix at matapos ang pag-akyat ni Neron sa trono (54); iniulat sa Jewish War (karaniwang itinatakda sa c. AD 75-79) at sa Antiquities (natapos noong AD 93/94, Ant. 20.267)
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 21:37–39; Mga Gawa 22:1–21; Mga Gawa 23:24–26
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Dalawang beses na inilalarawan ni Flavio Josefo ang isang hindi pinangalanang propeta na Ehipsiyo na, habang namamahala si Felix sa Judea, ay nanguna sa mga tagasunod patungo sa Bundok ng mga Olibo at nakatakas nang salakayin sila ng mga kawal ni Felix. Sa Mga Gawa 21:38, itinatanong ng kumander na Romano kung si Pablo ang lalaking iyon. Pinatutunayan ni Flavio Josefo ang pangyayaring ipinapalagay ng tanong, hindi ang mismong pagdakip kay Pablo, at nagkakaiba ang mga bilang: mga 30,000 tagasunod sa War, 400 ang napatay at 200 ang nabihag sa Antiquities, at 4,000 lalaki sa Mga Gawa.

Ano ang pinatutunayan nito

Dalawang beses na iniuulat ni Flavio Josefo, isang historyador na hindi Kristiyano, na habang namamahala si Felix sa Judea, isang nagpapakilalang propeta na kilala lamang bilang 'ang Ehipsiyo' ang nanguna sa mga tagasunod patungo sa Bundok ng mga Olibo, tinalo ng mga kawal ni Felix, at nakatakas (War 2.261-263; Ant. 20.169-172).
Tugma kay Flavio Josefo ang saligan ng tanong ng kumander sa Mga Gawa 21:38: ang iisang gobernador (Mga Gawa 23:24–26), ang iisang bansag, isang kilusang iniuugnay sa ilang, bagaman sa ibang direksiyon (War 2.262), at isang pinunong nakatakas at hindi na muling lumitaw (Ant. 20.172).
Ginagamit ng Mga Gawa 21:38 ang hiram na salitang Latin na sicarii, ang terminong ibinibigay ni Flavio Josefo sa mga lalaking may punyal na inilalagay niya sa Jerusalem sa ilalim ni Felix (War 2.254-257), kaya umaangkop ang pananalita ng Mga Gawa sa dekada 50 ayon sa paglalarawan ni Flavio Josefo (tungkol sa pagdepende, tingnan sa ibaba).
Mahirap pagtugmain ang sariling mga salaysay ni Flavio Josefo: sa War, mga 30,000 ang tagasunod at sinasabing karamihan sa mga kasama ng Ehipsiyo ay napatay o nabihag, samantalang sa Antiquities ay 400 ang napatay at 200 ang nadakip. Ikatlong bilang ang 4,000 ng Mga Gawa, hindi pagsalungat sa iisang tiyak na bilang.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito pinatutunayan ang pagdakip kay Pablo, ang pag-uusap nila ng kumander, o ang talumpating kasunod nito (Mga Gawa 22:1–21); pinatutunayan nito ang naunang pangyayaring ipinapalagay ng tanong.
Hindi nito napagpapasyahan kung aling bilang ang tama, o kung alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo, umasa sa karaniwang balita, o may sarili siyang sanggunian. Iisang saksi lamang, hindi dalawa, ang dalawang salaysay ni Flavio Josefo.
Hindi kailanman iniuugnay ni Flavio Josefo ang Ehipsiyo sa sicarii. Inilalarawan niya ang mga lalaking may punyal, ang mga propeta sa ilang at ang Ehipsiyo bilang magkakahiwalay na gulo (War 2.254-263), kaya sa Mga Gawa lamang lumilitaw ang ugnayang iyon.
Nagkakaiba ang mga salaysay sa direksiyon: dinadala ni Flavio Josefo ang mga tagasunod ng Ehipsiyo mula sa ilang (War) o mula sa lungsod (Antiquities) patungo sa Bundok ng mga Olibo, samantalang tungkol sa mga lalaking inakay palabas sa ilang ang Mga Gawa 21:38.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang nananatiling bukas. Sa mga bilang, maaaring bilugan o pinalaking tantiya ng karamihan ang 30,000 ng War. Sa halip, binasa ni McGiffert (1890), na sumisipi kay Tholuck, ang 30,000 bilang ang karamihang nagkawatak-watak, ang 600 bilang ang mga tulisang pinatay o binihag ni Felix at ang 4,000 bilang ang maliit na bilang na tumakas kasama ng Ehipsiyo, at idinagdag niyang madaling magkamali sa pagkopya ng mga numero. Sa pagdepende, ikinakatwiran ni Steve Mason na alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo, dahil ang pag-uugnay sa Ehipsiyo at sa sicarii, na inilalarawan ng War bago pa lamang sa kaniya, ay masyadong malapit na sumusunod sa pagkakasunod-sunod ng War upang maging nagkataon lamang. Sumasagot naman ang iba na ang 4,000 ng Mga Gawa, ang direksiyon ng martsa at ang pananalita nito ay hindi tumutugma sa alinmang salaysay ni Flavio Josefo, na nagpapahiwatig ng hiwalay na kaalaman tungkol sa isang kilalang-kilalang pag-aalsa kamakailan.

Iba pang pagbasa

Humango ang Mga Gawa kay Flavio Josefo. Alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo at ikinabit niya ang sicarii, na inilalarawan bago pa lamang ang Ehipsiyo sa War 2.254-263, sa kilusan ng Ehipsiyo. Sa pananaw na ito, isinulat ang Mga Gawa matapos ang War, o matapos ang AD 93/94 kung ginamit ni Lucas ang Antiquities.
Hiwalay na alaala ng pag-aalsa. Maaaring pinag-ugnay ni Lucas, o ng kaniyang sanggunian, ang isang kilalang-kilalang pag-aalsa kamakailan at ang mga lalaking may punyal noong mga taon ding iyon nang hindi binabasa ang mga akda ni Flavio Josefo. Hindi sumusunod sa alinmang salaysay ni Flavio Josefo ang bilang, ang direksiyon ng martsa at ang pananalita sa Mga Gawa, na nagtuturo sa hiwalay na kaalaman sa halip na pagkopya.
Pinagtugmang mga bilang. Magkakaibang pangkat ang binibilang ng tatlong numero: isang karamihang 30,000 na nagkawatak-watak, mga 600 na napatay o nabihag, at isang pangkat na 4,000 na tumakas kasama ng pinuno. Iminungkahi ito ni McGiffert (1890), na sumisipi kay Tholuck, habang inaamin na madaling magkamali sa pagkopya ng mga numero. Kinakailangan nitong basahin ang pahayag ng War na tumakas siya kasama ng ilang iba pa bilang kakaunti kung ihahambing sa 30,000.

Mga sanggunian sa katalogo: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg004 (Josephus, Jewish War); CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.261-262 (Whiston 2.13.5) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.263 (Whiston 2.13.5) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 2.254 (Whiston 2.13.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.169 (Whiston 20.8.6) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.171-172 (Whiston 20.8.6) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3 ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 466 (the three figures) ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 466 (on numerals) ↗
A. C. McGiffert, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1), note on HE 2.21 (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.21.3, note 468 ↗

Si Flavio Josefo tungkol sa taggutom sa Judea sa ilalim ni Emperador Claudio

Petsa: Natapos ang Antiquities noong AD 93/94 (Ant. 20.267). Ang taggutom na iniuulat nito ay nasa ilalim ni Cuspius Fadus o ni Tiberius Alexander, c. AD 44-48; ang mga iminumungkahing petsa ng rurok nito ay mula AD 46 hanggang 47/48.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 11:27–30; Mga Gawa 12:25; Mga Gawa 12:20–23; Mga Gawa 5:36–37; Galacia 2:1–10
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Iniuulat ni Flavio Josefo, isang historyador na Judio na sumulat noong c. AD 93/94, ang isang matinding taggutom sa Jerusalem at Judea sa ilalim ni Emperador Claudio, noong panahon ni Fadus o, ayon sa tekstong Griyego na inilimbag ni Niese, ng kahalili niyang si Tiberius Alexander (c. AD 44-48). Naibsan ito ng mga butil na binili ni Reyna Helena ng Adiabene. Tugma ito sa taggutom sa Mga Gawa sa panahon ng pamumuno ni Emperador Claudio na may pangangailangan sa Judea. Ngunit hindi kailanman binabanggit ni Flavio Josefo ang mga Kristiyano, si Agabo, si Bernabe o si Pablo, at walang sangguniang nagtatala ng iisang taggutom sa buong daigdig na Romano.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang historyador na Judio si Flavio Josefo, hindi Kristiyano. Iniuulat niya ang isang matinding taggutom sa Jerusalem at Judea sa panahon ng pamumuno ni Emperador Claudio, na ikinamatay ng marami (Ant. 20.51, 20.101), noong panahon ni Fadus o, ayon sa tekstong Griyego na inilimbag ni Niese, ng kahalili niyang si Tiberius Alexander (c. AD 44-48). Pinalitan ni Cumanus si Tiberius Alexander noong panahong mamatay si Herodes ng Calcis, sa ikawalong taon ni Emperador Claudio (Ant. 20.103-104).
Nagmula sa labas ng Judea ang tulong para sa Jerusalem. Si Helena ng Adiabene, na tumanggap ng mga kaugaliang Judio (Ant. 20.17), ay nagpabili ng butil sa Alejandria at ng tuyong igos sa Cyprus. Nagpadala ng salapi ang anak niyang si Izates sa mga pangunahing lalaki ng Jerusalem (Ant. 20.51-53). Kaya pinatutunayan nang hiwalay sa Mga Gawa ang tulong mula sa labas para sa Jerusalem sa taggutom na ito.
Itinatala ng mga manunulat na Romano ang paulit-ulit na kakulangan ng butil sa Roma sa ilalim ni Emperador Claudio. Iniuulat ni Dio ang isang matinding taggutom sa kaniyang salaysay tungkol sa AD 42 (Dio 60.10.1, 60.11.1). Noong AD 51, matapos ang mahihinang ani, pagkain para sa labinlimang araw na lamang ang mayroon ang Roma at dinumog ng isang karamihan ang emperador sa Foro (Tacitus, Ann. 12.41, 12.43; cf. Suetonius, Claud. 18.2).
Itinatakda ng Mga Gawa ang isang taggutom sa panahon ng pamumuno ni Emperador Claudio at isinasalaysay nitong ipinadala ang tulong sa Judea (Mga Gawa 11:28–30). Tugma ito kay Flavio Josefo sa panahon ng pamumuno at sa rehiyon. Walang ibinibigay na taon ang Mga Gawa, at ang paglalagay nito malapit sa pagkamatay ni Haring Herodes (AD 44; Mga Gawa 12:20–23) ay tumutugma lamang nang humigit-kumulang sa c. 44-48 ni Flavio Josefo; binasa ni Ramsay ang Mga Gawa 12 bilang isang paglihis.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Walang sinasabi si Flavio Josefo tungkol sa mga Kristiyano, sa propesiya ni Agabo, sa ambagang tinipon sa Antioquia, o sa paglalakbay nina Bernabe at Pablo (Mga Gawa 11:30; 12:25). Nakasalig lamang sa Mga Gawa ang mga detalyeng iyon. Ang pagiging tama tungkol sa taggutom at sa panahon ng pamumuno ay hindi sa ganang sarili nito nagpapatunay sa pagdalaw.
Walang sangguniang naglalarawan ng iisang sabay-sabay na taggutom sa buong daigdig na Romano. Nagaganap sa magkakaibang taon at lugar ang mga napatunayang kakulangan (Roma 42 at 51; Egipto c. 45-46; Judea c. 44-48). Pinagtatalunan kung bumubuo ang mga ito ng iisang malawakang kakapusan o kung nilalahat lamang ng Mga Gawa.
Hindi matitiyak ang eksaktong taon ng taggutom. Maaaring basahin ang Ant. 20.101 bilang sumasaklaw sa dalawang prokurador o kay Tiberius Alexander lamang. Binabanggit ng isa pang tala ni Flavio Josefo tungkol sa taggutom (Ant. 3.320) ang isang punong pari na si Ismael, ngunit sa Aklat 20 ay hinirang lamang ni Agripa II ang isang Ismael matapos nitong iulat ang pagkamatay ni Emperador Claudio (Ant. 20.179).
Walang idinadagdag na hiwalay na ebidensiya ang mga huling manunulat na Kristiyano. Sinisipi ni Eusebius si Flavio Josefo (HE 2.11.3-2.12.1), at inilalagay ni Orosius (Hist. 7.6.12) ang isang taggutom sa buong Siria sa ikaapat na taon ni Emperador Claudio at ginagawa niyang nagbalik-loob kay Cristo si Helena, salungat kay Flavio Josefo. Kung ginamit ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo, hindi rin magiging hiwalay ang tala ng Mga Gawa tungkol sa taggutom.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Pagpepetsa: isinasalin ni Whiston ang Ant. 20.101 bilang 'sa ilalim ng mga prokurador na ito', na sumasaklaw kina Fadus at Tiberius Alexander; isahan naman ang anyo sa tekstong Griyego na inilimbag ni Niese, na magpapakitid sa taggutom sa panahon ni Tiberius Alexander (c. 46-48). Ang mga iminumungkahing petsa ay mula 46 (Ramsay) o 46/47 (Gapp, mula sa mga papiro ng Egipto) hanggang 47/48 (Jeremias, isang taon ng Sabbath). Saklaw: binasa nina Ramsay at Gapp na totoo ang taggutom sa buong daigdig sa Mga Gawa, bagaman sa magkaibang paraan; hinusgahan naman ni Schürer na isa itong hindi makasaysayang paglalahat. Pagdepende: iniuulat ng Ant. 20.97-102 si Teudas at pagkatapos ang mga anak ni Judas na taga-Galilea, kaya ikinakatwiran ng ilan na nabasa ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo; masyado namang malaki ang mga pagkakaiba para sa iba. Ang pagdalaw: iniuugnay ito ng ilan sa Galacia 2:1–10; sa palagay naman ng iba, walang puwang para rito sa Galacia 1–2.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: CTS urn:cts:greekLit:tlg0526.tlg001 (Josephus, Jewish Antiquities)

Mga sanggunian

Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.51-53 (Whiston 20.2.5) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.101 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.102 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.103-104 (Whiston 20.5.2) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.17 (Whiston 20.2.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.97 (Whiston 20.5.1) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 3.320 (Whiston 3.15.3) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.179 (Whiston 20.8.8) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.267 (Whiston 20.11.3) ↗
Suetonius, The Lives of the Caesars: Claudius (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 18.2 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 12.43 ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 12.41 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1914–1927) — Dio 60.10.1 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1914–1927) — Dio 60.11.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.8.1 ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — HE 2.11.3-2.12.1 ↗
Orosius, Historiae adversus paganos — Hist. 7.6.12 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (Schürer's verdict) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (date of the famine) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. III §3 (Galatians and the relief visit) ↗

Ang hari na si Agripa II at si Bernice kina Flavio Josefo at Juvenal

Petsa: Jewish War ni Flavio Josefo, mga AD 75-79, at Antiquities, AD 93/94 (natapos sa ikalabintatlong taon ni Domiciano, Ant. 20.267); Satire 6 ni Juvenal, unang bahagi ng ikalawang siglo. Ang mga pangyayaring inilalarawan ay mula AD 44 hanggang dekada 70. Pasok sa saklaw na dateFrom-dateTo sina Tacito at Suetonio (unang bahagi ng ikalawang siglo); si Dio (unang bahagi ng ikatlong siglo) ay isang huling sumusuportang saksi na nasa labas nito.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 25:13–26:32; Mga Gawa 25:13–22; Mga Gawa 25:23; Mga Gawa 26:3; Mga Gawa 26:30–32
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Pinatutunayan ni Flavio Josefo na si Agripa II ay isang kliyenteng hari ng Roma na pinagkatiwalaan ng templo sa Jerusalem, at ipinakikita niya ang kapatid na babae ni Agripa na si Bernice sa tabi nito sa harap ng publiko, gaya ng ginagawa ng Mga Gawa 25:13–26:32 sa Cesarea. Iniuulat din niya ang isang bulung-bulungan ng insesto sa pagitan nila, na inuulit ni Juvenal bilang satira. Pinatutunayan ng mga sangguniang ito ang dalawa at ang kanilang katayuan, hindi ang pagdinig sa kaso ni Pablo, at iniisip ng ilang iskolar na humango si Lucas kay Flavio Josefo.

Ano ang pinatutunayan nito

Si Agripa II, anak ni Haring Herodes, ay may hawak na kahariang ipinagkaloob ng Roma noong mga taon ng Mga Gawa 25–26. Ibinigay sa kaniya ni Emperador Claudio ang dating tetrarkiya ni Felipe na tetrarka kapalit ng Chalcis, at idinagdag ni Neron ang Tiberias, Taricheae at Julias (Flavio Josefo, Ant. 19.354; 20.138, 20.159). Tugma sa talaang ito ang titulong hari na ibinibigay sa kaniya ng Mga Gawa.
Ipinakikita ni Flavio Josefo na kapwa nasangkot si Agripa at ang gobernador na si Festo sa isang alitan tungkol sa templo sa Jerusalem. Sinasabi niyang ipinagkatiwala ni Emperador Claudio kay Agripa ang pangangalaga sa templo, at si Agripa ang nagtatalaga at nag-aalis ng mga punong pari (Ant. 20.189-196, 20.222-223). Tugma ito sa larawan ng Mga Gawa kung saan iniharap sa kaniya ni Festo ang isang usaping panrelihiyon ng mga mga Judio (Mga Gawa 25:13–22; 26:3).
Si Bernice, kapatid na babae ni Agripa at balo ni Herodes ng Chalcis (Ant. 20.145), ay lumilitaw sa tabi niya sa harap ng publiko noong AD 66. Inilagay siya kung saan siya makikita ng mga tao sa Jerusalem habang nagtatalumpati si Agripa, umiyak siyang kasama nito, at sumama siya rito paakyat sa templo. Sinunog ng mga rebelde 'ang mga palasyo nina Agripa at Bernice' (War 2.344, 402, 405, 426). Ipinakikita siya ng Mga Gawa na kasama ng hari sa Cesarea (Mga Gawa 25:13, 23; 26:30).
Ipinasa ng mga sinaunang manunulat ang isang bulung-bulungan ng insesto sa pagitan ni Bernice at ng kaniyang kapatid na lalaki. Iniuulat ito ni Flavio Josefo, kasama ang pagtatangka ni Bernice na pasinungalingan ito sa pamamagitan ng pagpapakasal kay Polemo, hari ng Cilicia (Ant. 20.145-146), at inuulit ito ni Juvenal bilang isang satirikong patutsada (Sat. 6.156-159). Ipinakikita nito ang reputasyon ng dalawa, hindi ang katotohanan ng paratang.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Walang binabanggit ang alinman sa mga sangguniang ito tungkol kay Pablo o sa pagdinig sa Cesarea. Pinatutunayan nila ang mga tao at ang kanilang katayuan, hindi ang pangyayari, mga talumpati o hatol na isinasalaysay sa Mga Gawa 25:13–26:32.
Hindi nila pinatutunayan ang paratang na insesto. Iniharap ito ni Flavio Josefo bilang sabi-sabi na itinuring ni Bernice na paninirang-puri. Si Juvenal ay isang satirista na sumulat makalipas ang ilang dekada, sa isang Roma na naging masama ang loob sa reynang taga-Silangan na iniugnay kay Titus (Tacito, Hist. 2.2; Suetonio, Tit. 7.1; Dio 66.15.3-4).
Ang pagkakatugma kay Flavio Josefo ay hindi sa ganang sarili nagpapakitang hindi umasa si Lucas sa kaniya. Maaaring nagmula ang tamang mga pangalan at titulo sa pangkalahatang kaalaman tungkol sa isang tanyag na magkapatid na maharlika, at ikinakatwiran ng ilang iskolar na alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang nananatiling bukas. Una, kung paano nauugnay ang Mga Gawa kay Flavio Josefo. Ikinakatwiran ng ilang iskolar na ginamit ni Lucas ang Antiquities, kaya ang pagkakatugma tungkol kina Agripa at Bernice ay hango at hindi malaya. Itinuturo naman ng iba ang mga pagkakaiba sa ibang bahagi, at kung gaano katanyag ang dalawa noong dekada 50 at 60, at nakikita nila rito ang malayang kaalaman. Ikalawa, kung ano ang nasa likod ng bulung-bulungan ng insesto. Maaaring ito ay mapanirang tsismis tungkol sa isang balong reyna na nanirahan sa korte ng kaniyang kapatid at kalaunan ay nagdulot ng iskandalo sa Roma dahil kay Titus, o maaaring ito ay isang paniniwalang laganap noong panahong iyon. Walang sangguniang nag-aalok ng higit pa sa reputasyon.

Iba pang pagbasa

Humango si Lucas kay Flavio Josefo. Kung isinulat ang Mga Gawa pagkaraan ng AD 93/94, maaaring nagmula ang larawan nito nina Agripa at Bernice sa Antiquities ni Flavio Josefo, gaya ng ikinatwiran nina Max Krenkel (1894) at Richard Pervo (2006). Sa pananaw na iyon, ipinakikita ng pagkakatugma ang pinagkunan ni Lucas, hindi malayang pagpapatunay. Ikinakatwiran ni Steve Mason (1992) na malamang na alam ni Lucas ang mga akda ni Flavio Josefo, bagaman inaamin niyang hindi ito mapatutunayan.
Maaga at malayang kaalaman. Naninindigan si Colin Hemer (1989) at ang iba pa na ang paghawak ng Mga Gawa sa mga opisyal na Romano at sa mga kliyenteng maharlika ay sumasalamin sa maaga at malayang kaalaman. Sa pananaw na ito, sina Agripa at Bernice ay mga tanyag na pampublikong pigura na ang magkasamang paglitaw ay malawak sanang nalaman sa Judea at Siria, kaya hindi kinailangan ni Lucas ng sangguniang pampanitikan upang mapangalanan sila nang tama.
Bulung-bulungan bilang paninirang-puri o bilang paniniwala. Iniharap ni Flavio Josefo ang paratang bilang ulat na sinikap pabulaanan ni Bernice, at ang linya ni Juvenal ay pang-aalipusta, kaya maraming mambabasa ang tumuturing sa bulung-bulungan bilang tsismis. Napapansin naman ng iba na si Flavio Josefo, na mabuti ang pagtingin kay Agripa, ay pinili pa ring itala ito, at sinasabi niyang iniwan ni Bernice si Polemo, 'gaya ng sinasabi', na may maruming hangarin (Ant. 20.146). Itinuturing nila itong tanda na malawak na kumalat ang paniniwala, bagaman nananatili itong hindi napatutunayan.

Mga sanggunian

Ang pagpapalayas ni Emperador Claudio sa mga mga Judio mula sa Roma (Suetonio, Claudius 25.4)

Petsa: Pangunahing saksi: ang Lives of the Caesars ni Suetonio, mga AD 119-122. Itinatakda ni Rolfe (1913) ang paglalathala nito sa 120 at inilalagay ang prepektura ng pinag-alayan nito, si Septicius Clarus, sa 119-121; ang dateFrom at dateTo ang nagbibigay ng saklaw na ito ng pagkakasulat. Saklaw ng pangyayari: (mga) hakbang ni Emperador Claudio mula AD 41 hanggang mga 49. Inilalagay ni Dio (unang bahagi ng ika-3 siglo) ang pagbabawal sa mga pagtitipon ng mga mga Judio sa mga hakbang ni Emperador Claudio sa kaniyang unang taon (AD 41); itinatakda ni Orosio (unang bahagi ng ika-5 siglo) ang pagpapalayas sa ikasiyam na taon ni Emperador Claudio (mga AD 49).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 18:1–3; Mga Gawa 18:12–17; Roma 16:3–5; Mga Gawa 28:17
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Iniuulat ni Suetonio, isang biograpong Romano na hindi Kristiyano, na pinalayas ni Emperador Claudio ang mga mga Judio mula sa Roma dahil patuloy silang nagdudulot ng gulo 'sa udyok ni Chrestus' (Claud. 25.4). Malayang ebidensiya ito para sa uri ng utos na binabanggit sa Mga Gawa 18:2. Walang ibinibigay na petsa si Suetonio. Ang karaniwang AD 49 ay nagmumula lamang kay Orosio noong ikalimang siglo, ang iniuulat lamang ni Dio ay isang pagbabawal sa mga pagtitipon noong AD 41, at pinagtatalunan kung ang 'Chrestus' ay tumutukoy kay Cristo.

Ano ang pinatutunayan nito

Iniuulat ni Suetonio (Claud. 25.4), isang biograpong Romano na hindi Kristiyano, na pinalayas ni Emperador Claudio ang mga mga Judio mula sa Roma dahil patuloy silang nanggugulo sa udyok ng isang tinatawag na 'Chrestus'. Malayang ebidensiya ito para sa isang pagpapalayas sa ilalim ni Emperador Claudio na tulad ng ibinibigay sa Mga Gawa 18:2 bilang dahilan kung bakit kadarating lamang nina Aquila at Priscila mula sa Italia. Malamang na iisang utos ito, ngunit nakasalalay ito sa pinagtatalunang petsa.
Itinatala ni Dio Cassius (60.6.6) sa mga hakbang ni Emperador Claudio sa kaniyang unang taon (AD 41) ang isang hakbang tungkol sa mga mga Judio. Sinasabi niyang napakarami nila para pagbawalan sa lungsod nang walang kaguluhan, kaya hindi sila pinalayas ni Emperador Claudio kundi pinahintulutang ipagpatuloy ang kanilang tradisyonal na pamumuhay at pinagbawalang magdaos ng mga pagtitipon. Pinagtatalunan kung ito ay ang parehong aksiyon na iba ang pagkakaulat o isang hiwalay na hakbang.
Si Orosio (Hist. adv. pag. 7.6.15) lamang ang nagbibigay ng tahasang petsa: ang ikasiyam na taon ni Emperador Claudio, mga AD 49. Iniuugnay niya ang ulat kay Flavio Josefo, ngunit walang kilalang ganitong talata sa mga natitirang akda ni Flavio Josefo. Inilalarawan ng mga akdang iyon ang isang naunang pagpapalayas sa mga mga Judio mula sa Roma sa ilalim ni Tiberio (Ant. 18.81-84).
Pinaghalo ng mga sinaunang manunulat ang dalawang baybay. Sinipi ni Orosio si Suetonio bilang 'inpulsore Christo' at binasa ito bilang Cristo, bagaman sinasabi niyang hindi niya matiyak kung ang tinutukoy ni Emperador Claudio ay ang mga mga Judio na nanggugulo laban kay Cristo o pati ang mga mga Kristiyano (7.6.16). Tinatawag ng tala ni Rolfe ang Chrestus na 'ibang anyo ng Christus' at itinuturo ang reklamo ni Tertuliano tungkol sa maling pagbigkas ng mga pagano na 'Chrestianus' (Apol. 3). Ginagawa nitong kapani-paniwala ang pagbasang tumutukoy kay Cristo ngunit hindi ito pinatutunayan.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinakikita na si Jesus ang 'Chrestus', o na ang mga kaguluhan ay mga alitan tungkol sa pangangaral ng mga mga Kristiyano. Wala sa dalawang ito ang sinasabi ni Suetonio. 'Chresto' ang mababasa sa tekstong Latin na nakalimbag sa Loeb, at ginagamit ni Suetonio ang 'Christiani' para sa pangkat na pinarusahan sa ilalim ni Neron (Nero 16.2).
Hindi nito ipinakikita kung ilan sa mga mga Judio ang umalis sa Roma, o kung gaano katagal. Inilalarawan ng Mga Gawa ang isang utos na sumasaklaw sa lahat ng mga Judio, samantalang sinasabi ng tala ni Dio tungkol sa AD 41 na hindi sila pinalayas ni Emperador Claudio. Nasa lungsod muli kalaunan sina Priscila at Aquila (kung para sa Roma ang Roma 16) at ang mga pinuno ng mga mga Judio sa Roma (Roma 16:3–5; Mga Gawa 28:17).
Hindi ito nagbibigay ng tiyak na petsang AD 49. Walang ibinibigay na petsa si Suetonio at inilalagay niya ang tala sa gitna ng mga hakbang na walang kaugnayan dito, at hindi masusuri ang awtoridad na binabanggit ni Orosio.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Itinuturing ng maraming historyador ang 'Chrestus' bilang maling baybay ng mga mga Romano sa Christus. Sa pananaw na iyon, ang pangangaral kay Jesus bilang Mesiyas ay nagdulot ng alitan sa mga sinagoga sa Roma, at pinalayas ang mga sangkot. Hindi sinasabi ng Mga Gawa kung mananampalataya na sina Aquila at Priscila. Napapansin naman ng iba, gaya ni Slingerland, na karaniwang personal na pangalan ang Chrestus, na alam ni Suetonio ang salitang 'Christiani', at na ginagamit ni Tacito, na sumusulat sa halos parehong panahon, ang tamang anyong 'Christus' (Ann. 15.44). Sa pananaw na iyon, ibang tao si Chrestus: isang lokal na manunulsol, o isang taong nag-udyok kay Emperador Claudio na kumilos. Tungkol sa petsa, marami ang tumatanggap sa AD 49 ni Orosio at itinuturing ang pagbabawal ni Dio sa mga pagtitipon bilang naunang hakbang noong 41. Iniisip naman ng iba na iisang pangyayari ang inilalarawan ng dalawang ulat at hindi sila nagtitiwala sa pagbanggit ni Orosio kay Flavio Josefo, na hindi masusuri.

Iba pang pagbasa

Si Chrestus bilang ibang tao bukod kay Cristo. Maaaring ang tinutukoy ni Suetonio ay isang lalaking talagang nagngangalang Chrestus. Ibinangon ng tala ni Rolfe noong 1914 ang posibilidad na ito ('isang Judio na may ganoong pangalan'), bagaman hinatulan niyang mas malamang ang pagbasang tumutukoy kay Cristo. Tinatanggihan ni H. Dixon Slingerland (1997) ang pagbasang tumutukoy kay Cristo at iminumungkahi niyang si Chrestus ay isang tao, marahil isang tagapayong dating alipin, na nag-udyok kay Emperador Claudio na kumilos. Alinman dito, pinatutunayan ng talata ang isang pagpapalayas sa ilalim ni Emperador Claudio ngunit wala itong sinasabi tungkol sa mga mananampalataya sa Roma.
Iisang hakbang noong AD 41. Iisang aksiyon sa maagang bahagi ng paghahari ni Emperador Claudio ang inilalarawan nina Suetonio at Dio, at hindi maaasahan ang 49 ni Orosio. Kung gayon, ang kamakailang pagdating nina Aquila at Priscila sa Corinto ay nangangailangan ng alinman sa isang mas naunang pagdalaw roon ni Pablo, gaya ng sa kronolohiya ni Lüdemann, o ng mas maluwag na pagbasa sa Mga Gawa 18:1–3.
Dalawang hakbang: AD 41 at mga AD 49. Inilalarawan ni Dio ang unang pagbabawal sa mga pagtitipon ng mga mga Judio noong 41. Inilalarawan nina Suetonio, ng Mga Gawa at ni Orosio ang isang huling pagpapalayas noong mga 49, na maaaring limitado sa mga sangkot sa mga kaguluhan. Tugma ito sa pagdating ni Pablo sa Corinto ilang sandali bago ang panunungkulan ni Galio bilang prokonsul (Mga Gawa 18:12–17).

Mga sanggunian

Suetonius, Life of Claudius (Lives of the Caesars) (J. C. Rolfe, 1914) — Claud. 25.4 ↗
J. C. Rolfe, Loeb Suetonius, editor's note 75 on Claud. 25.4 — Claud. 25.4, note 75 ↗
Suetonius, Divus Claudius (Latin text as printed in the Loeb Classical Library, 1913) — Claud. 25.4 ↗
J. C. Rolfe, Suetonius, vol. 1 (Loeb Classical Library), Introduction — Introduction, 'The Life and Works of Suetonius' ↗
J. C. Rolfe, Suetonius, vol. 1 (Loeb Classical Library), Introduction — Introduction, 'The Life and Works of Suetonius' ↗
Suetonius, Life of Nero (Lives of the Caesars) (J. C. Rolfe, 1914) — Nero 16.2 ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1924) — 60.6.6 ↗
Paulus Orosius, Historiarum adversum paganos libri VII — 7.6.15 ↗
Paulus Orosius, Historiarum adversum paganos libri VII — 7.6.16 ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737 (Perseus text: Auburn and Buffalo, 1895)) — Ant. 18.81-84 (Whiston 18.3.5) ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.44 ↗

Si Tacito tungkol sa pagpaparusa ni Neron sa mga mga Kristiyano pagkatapos ng sunog sa Roma (Annals 15.44)

Petsa: Isinulat noong unang bahagi ng ika-2 siglo AD: karaniwang pinepetsahan ang Annals sa mga 110-120, at inilalagay ni Furneaux (1907) ang pagkakumpleto nito nang buong limampung taon pagkaraan ng pag-uusig. Iniuulat nito ang mga pangyayaring sumunod sa sunog noong 19 Hulyo AD 64 (Ann. 15.41).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto. Ang Annals 11-16 ay nakaligtas sa pamamagitan ng ikalawang manuskritong Mediceo (huling kalahati ng ika-11 siglo), na nasa Aklatang Laurenziana na ngayon sa Florencia (Furneaux 1907)
May kaugnayan sa: Mga Gawa 28:15; Mga Gawa 28:30–31; Roma 1:7–8
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang Annals 15.44 ni Tacito, na isinulat noong unang bahagi ng ikalawang siglo, ang tanging malaya at detalyadong salaysay ng pagsisi ni Neron sa mga mga Kristiyano ng Roma sa sunog noong Hulyo 64 at ng pagpatay niya sa marami sa kanila; nakasalalay rito ang huling bersiyon ni Sulpicio Severo. Ipinahihiwatig nito ang isang malaking pangkat ng mga mga Kristiyano sa Roma, ang lungsod na inilalarawan sa Roma at Mga Gawa 28. Wala itong pinangangalanang apostol at walang sinasabi tungkol sa kamatayan ni Pablo, at ikinakatwiran ng isang minorya ng mga historyador na mas sumasalamin ito sa panahon mismo ni Tacito kaysa sa dekada 60.

Ano ang pinatutunayan nito

Si Tacito ay isang senador at historyador na Romano, at laban siya sa kilusan. Iniuulat niyang pagkatapos ng sunog noong Hulyo 64 ay ibinaling ni Neron ang sisi sa mga taong tinatawag ng madla na mga Kristiyano, at na napakarami ang nahatulan at pinatay sa mga panoorin sa mga hardin ni Neron (Ann. 15.44; nasa 15.41 ang petsa ng sunog).
Ayon sa salaysay ni Tacito, sapat ang dami at pagiging kapansin-pansin ng mga mga Kristiyano sa Roma pagsapit ng 64 upang sila ang pag-initan. Tugma ito sa matatag na pamayanan ng mga mananampalataya sa Roma na ipinagpapalagay ng Roma 1:7–8 at na ang mga kasapi ay lumabas upang salubungin si Pablo sa Mga Gawa 28:15.
Hiwalay na itinatala ni Suetonio ang pagpaparusa sa mga mga Kristiyano sa mga hakbang-pampulisya ni Neron (Nero 16.2). Hinatulan ni Furneaux na ibang awtoridad ang sinusundan niya; hindi niya ito iniuugnay sa sunog. Kaya hindi lamang kay Tacito nakasalalay ang aksiyon laban sa mga mga Kristiyano sa Roma noong panahon ni Neron, ngunit ang ugnayan nito sa sunog ay sa kaniya lamang nakasalalay: hindi binabanggit ng salaysay ni Dio tungkol sa sunog ang mga mga Kristiyano (Dio 62.16-18).
Ibinibigay ng talata ang kontekstong hindi Kristiyano para sa tradisyong Kristiyano na namatay si Pablo sa Roma sa ilalim ni Neron. Sinasabi ng 1 Clement 5 (karaniwang mga AD 96) na nagpatotoo si Pablo sa harap ng mga pinuno at lumisan sa sanlibutang ito, nang hindi pinangangalanan si Neron. Pinangangalanan ni Tertuliano si Neron bilang unang mang-uusig at inilalagay ang kamatayan ni Pablo sa Roma; pinepetsahan ito ni Eusebio sa ilalim ni Neron (HE 2.25.4-5; Prescr. 36). Ang tradisyong iyon ay higit na umunlad nang hindi umaasa kay Tacito.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito pinangangalanan si Pablo o si Pedro o sinumang indibidwal na Kristiyano, kaya hindi ito ebidensiya na namatay si Pablo sa mga paghihiganti noong 64. Mula sa mga manunulat na Kristiyano ang ugnayan ni Neron at ng kamatayan ni Pablo. Sa mga sinaunang manunulat na Kristiyano, si Sulpicio Severo (mga AD 400) lamang ang malinaw na sumusunod sa salaysay ni Tacito (Furneaux 1907), at pinepetsahan pa niya ang paghatol kina Pablo at Pedro sa panahong iyon (Chron. 2.29).
Hindi nito itinatakda ang taon, ang lugar sa Roma o ang paraan ng kamatayan ni Pablo. Ipinahihiwatig ni Tertuliano ang pagpugot ng ulo ('isang kamatayang tulad ng kay Juan Bautista') at iniuulat ito ni Eusebio; walang sinasabi rito si Tacito. Hiwalay na tanong kung pinalaya si Pablo pagkatapos ng pagkakapiit sa Mga Gawa 28.
Hindi nito ipinakikita na ang mga mga Kristiyano ang nagsimula ng sunog, o na si Neron ang nagsimula nito: sinasabi ni Tacito na hindi tiyak ang sanhi (Ann. 15.38). Hindi rin nito ipinakikita na may umiiral nang pangkalahatang batas laban sa mga mga Kristiyano, o pag-uusig sa buong imperyo, noong 64.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tinatanggap ng karamihan ng mga historyador ang Annals 15.44 bilang tunay na akda ni Tacito. Iniisip ni Brent Shaw (2015) na malamang na tunay ito ngunit ikinakatwiran niyang sumasalamin ito sa mga ideya ng panahon mismo ni Tacito. Tinututulan niya ang isang malawakang pagbitay na iniutos ni Neron at ang pagkamatay nina Pedro at Pablo sa ilalim ni Neron. Tumugon si Christopher P. Jones (2017) na walang batayan upang pagdudahan ang ulat ni Tacito. Ikinakatwiran ni Richard Carrier (2014) na dapat ituring ang pangungusap na nagpapangalan kay Christus bilang pinaghihinalaang huling pagsisingit. Isang hiwalay na bukas na tanong kung namatay si Pablo sa mga paghihiganti noong 64, bago ang mga iyon, o kalaunan sa paghahari ni Neron pagkatapos siyang palayain.

Iba pang pagbasa

Tunay ngunit anakronistiko (Shaw). Malamang na si Tacito mismo ang sumulat ng kabanata, ngunit ang pag-uugnay nito sa mga mga Kristiyano at sa sunog ay sumasalamin sa mga palagay noong unang bahagi ng ikalawang siglo. Sa pananaw na ito, walang iniutos si Neron na malawakang pagbitay sa mga mga Kristiyano noong 64, at hindi tinitiyak ng talata ang pagkamartir nina Pedro at Pablo sa ilalim ni Neron.
Pinaghihinalaang pangungusap tungkol kay Christus (Carrier). Ang pangungusap na nagsasabing si Christus ay pinatay sa ilalim ni Poncio Pilato ay maaaring isang huling dagdag ng mga mga Kristiyano at dapat ituring na kahina-hinala. Ang hamon ay tungkol sa pangungusap na iyon, hindi sa ulat ng mga pagpaparusa ni Neron mismo.
Ang kamatayan ni Pablo na hiwalay sa sunog. Maaaring namatay si Pablo bago ang 64, sa pagtatapos ng dalawang-taong pagkakapiit sa Mga Gawa 28:30–31. O maaaring namatay siya kalaunan sa paghahari ni Neron, pagkatapos siyang palayain at mabilanggo sa Roma sa ikalawang pagkakataon, na iniuulat ni Eusebio bilang tradisyon ('sinasabi', HE 2.22.2). Sa alinmang pananaw, ang ibinibigay ni Tacito ay ang pangkalahatang konteksto, hindi ang pangyayari.

Mga sanggunian

Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.44 ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.38 ↗
Tacitus, Annals (Alfred John Church and William Jackson Brodribb, 1942 (Random House reprint, as given by Perseus)) — Ann. 15.41 ↗
Suetonius, Lives of the Caesars: Nero (J. C. Rolfe, 1914) — Nero 16.2 ↗
Cassius Dio, Roman History (epitome of Book 62) (Earnest Cary, 1925) — 62.16.1 (fire narrative 62.16-18; Christians not mentioned) ↗
Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot) — 1 Clem. 5.5-6 ↗
Eusebius (quoting Tertullian), Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.4 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.5 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.2 ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Prescr. 36 (of the church at Rome) ↗

Mga unang manunulat na Kristiyano

Ang Liham ni Policarpo sa mga taga-Filipos tungkol kay Pablo at sa kaniyang mga liham

Petsa: Mga AD 110–140. Karaniwang pinepetsahan ilang sandali pagkatapos dumaan si Ignacio sa Esmirna at Filipos patungong Roma; ayon sa teorya ni Harrison na dalawang liham, ang mga kabanata 1–12 ay kabilang sa mga 135. Inilagay ng paunawa ng mga tagasalin sa Ante-Nicene Fathers ang liham sa bandang kalagitnaan ng ikalawang siglo, at ilalagay ito ng isang minorya nang mas huli, kasunod ng petsang dekada 140 para kay Ignacio (Barnes).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 16:11–40; Mga Gawa 2:24; Filipos 1:5; Filipos 2:16; 2 Tesalonica 1:4; 1 Corinto 6:2; 1 Corinto 6:9–10; Galacia 4:26; Galacia 6:7; Efeso 2:8–9; Efeso 4:26; 1 Timoteo 2:1–2; 1 Timoteo 6:7–10; 2 Timoteo 4:10
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang liham ni Policarpo ng Esmirna sa iglesia sa Filipos (mga AD 110–140) ay nagpapaalala na personal na nagturo roon si Pablo at kalaunan ay sumulat sa kanila (3.2; 11.3). Ibinibilang nito si Pablo sa mga apostol na nagdusa (9.1–2), iniuugnay sa kaniya ang isang turong matatagpuan sa 1 Corinto, at umaalingawngaw rito ang Efeso at 1 Timoteo, kaya maagang ginamit ang mga liham at alaalang ito. Hindi nito nalulutas kung sino ang sumulat ng Efeso o ng 1 Timoteo, at wala itong idinaragdag na pangyayari sa Mga Gawa.

Ano ang pinatutunayan nito

Sinasabi ni Policarpo sa mga taga-Filipos na personal na nagturo si Pablo sa kanila, sumulat sa kanila noong wala siya, at 'nagpagal' sa gitna nila (3.2; 11.3). Isa itong alaala ng iglesia noong unang bahagi ng ikalawang siglo na naaayon sa Mga Gawa 16 at sa Liham ni Pablo sa mga taga-Filipos.
Iniuugnay niya kay Pablo ('gaya ng itinuturo ni Pablo') ang turong matatagpuan sa 1 Corinto 6:2 (11.2). Malapit ang pagkakahawig niya sa 1 Timoteo 6:7 at 6:10 (4.1), Efeso 2:8–9 (1.3) at Efeso 4:26 (12.1), kaya napakalamang na kilala na sa Esmirna ang pananalita ng Efeso, at malamang ang sa 1 Timoteo, noong sumulat siya.
Kahawig din ng iba pang pananalita niya ang Galacia 4:26 (3.3), Galacia 6:7 (5.1), 1 Corinto 6:9–10 (5.3), Filipos 2:16 at 2 Timoteo 4:10 (9.2), at 1 Timoteo 2:1–2 (12.3). Mga editoryal na paghahambing ito ng pagkakasabi; ipinakikita nito ang pagiging pamilyar sa pananalita ni Pablo, hindi kung aling mga liham ang hawak ni Policarpo o kung paano niya itinuring ang mga ito.
Inilalagay niya 'si Pablo mismo at ang iba pang mga apostol' sa tabi ni Ignacio at ng mga mananampalataya sa Filipos bilang mga halimbawa ng pagtitiis, mga taong nagdusang kasama ng Panginoon at ngayon ay kasama na niya (9.1–2).
Maagang napatutunayan ang liham. Pinupuri ito ni Ireneo pagsapit ng mga 180 (Against Heresies 3.3.4). Kalaunan ay sinisipi ni Eusebio ang 9.1–2 at 13.1–2 sa wikang Griyego, humihinto bago ang kahilingan para sa balita tungkol kay Ignacio, at binabanggit niya ang paggamit nito ng 1 Pedro (Church History 3.36.13–15; 4.14.9).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Walang liham na pinangangalanan si Policarpo ayon sa pamagat at wala siyang ikinakabit na pangalan ng may-akda sa pananalitang mula sa 1 Timoteo o Efeso. Ipinakikita ng mga pagkakahawig na ginagamit na ang pananalitang iyon, hindi na si Pablo ang sumulat ng mga liham na iyon.
Wala itong idinaragdag na malayang detalye tungkol sa misyon ni Pablo sa Filipos o tungkol sa kaniyang kamatayan. Sinasabi ng 9.2 na nagdusa ang mga apostol at kasama na ng Panginoon, ngunit hindi kung paano, kailan o saan namatay si Pablo.
Ang anyong pangmaramihan sa wikang Griyego sa likod ng 'isang liham' sa 3.2 ay hindi sa ganang sarili nagpapakitang sumulat si Pablo sa mga taga-Filipos ng higit sa isang liham.
Ang mga kabanata 10–12, ang pagtatapos ng kabanata 13 at ang kabanata 14 ay nakaligtas lamang sa Latin (iniingatan ni Eusebio ang kabanata 9 at ang karamihan ng kabanata 13 sa wikang Griyego), kaya hindi tiyak ang eksaktong pananalita sa mga bahaging iyon, kabilang ang 'ay kasama' sa 13.2 at ang pag-uugnay kay Pablo sa 11.2.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Pagkakaisa at petsa: inilalagay ng 9.1–2 si Ignacio sa mga kasama na ngayon ng Panginoon, ngunit humihingi ang 13.2 ng balita tungkol sa kaniya at sa mga kasama niya. Kaya hinati ni P. N. Harrison ang teksto sa isang maagang kalakip na liham (kab. 13, marahil kasama ang 14) at isang mas huling liham noong mga 135 (kab. 1–12). Ipinagtanggol ni Lightfoot bago siya, at ni Hartog mula noon, ang iisang liham na isinulat ilang sandali pagkatapos ng paglalakbay ni Ignacio. Itinuring naman ng ilang naunang kritiko ang kab. 13 bilang isang interpolasyon, isang pananaw na itinuring na mabigat ng paunawa ng mga tagasalin ng Ante-Nicene Fathers. Pagtukoy: kung ang anyong pangmaramihan sa 3.2 ay nangangahulugang iisang liham o ilan. Pag-asa: kung ang mga pagkakahawig sa Efeso at 1 Timoteo ay panghihiram na pampanitikan, at kung inakala ni Policarpo na kay Pablo ang mga liham na iyon.

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian sa katalogo: CPG 1040

Mga sanggunian

Ang Unang Clemente tungkol sa kamatayan ni Pablo at sa kaniyang liham sa Corinto

Petsa: Karaniwang mga AD 95–97, sa huling bahagi ng paghahari ni Domiciano o kasunod nito (Lightfoot: mga AD 95 o 96). Ang mga mungkahi ay mula mga AD 70 (Edmundson, Robinson, Herron) hanggang sa kasinghuli ng mga 140 (ang pinakamalayong hangganan ni Welborn). Ang pinakalumang natitirang kopya ay nasa Codex Alexandrinus (ika-5 siglo).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: 1 Corinto 1:10–12; 1 Corinto 3:4–6; 2 Corinto 11:23–25; Mga Gawa 13:50; Mga Gawa 14:19; Roma 15:24; Roma 15:28; Mga Gawa 28:30–31
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ayon sa karaniwang petsa nito (mga AD 95–97), ang Unang Clemente, na ipinadala ng iglesia sa Roma sa iglesia sa Corinto, ang pinakamaagang tekstong nasa labas ng Bagong Tipan na nag-uulat ng pagtatapos ng buhay ni Pablo, pagkatapos ng mga pagkabilanggo, pagkatapon, pagbato at pagpapatotoo sa harap ng mga pinuno. Ito rin ang pinakamaagang nagpapabalik sa mga mambabasa sa kaniyang liham tungkol sa mga pangkatan sa Corinto (1 Corinto). Hindi nito sinasabi kung saan, kailan o paano siya namatay.

Ano ang pinatutunayan nito

Isang liham na ipinadala sa ngalan ng iglesia sa Roma ang naglalarawan kina Pedro at Pablo bilang mga 'kampeon' ng sarili nitong henerasyon na inusig at 'nakipaglaban hanggang kamatayan' (1 Clem. 5.1–7). Ayon sa karaniwang petsa, itinuring ng iglesia sa Roma makalipas ang isang henerasyon ang kamatayan ni Pablo bilang kilalang kamakailang kasaysayan.
Binubuod nito ang takbo ng buhay ni Pablo at ang wakas nito: makapitong ulit na nakagapos, itinaboy sa pagkatapon, binato, nangaral sa silangan at kanluran, nakarating sa 'pinakamalayong hangganan ng Kanluran', nagpatotoo 'sa harap ng mga pinuno', at pagkatapos ay lumisan sa sanlibutan 'patungo sa banal na dako' (1 Clem. 5.6–7).
Sinasabihan nito ang mga taga-Corinto na 'kunin ang sulat ng pinagpalang si Pablo' at ipinaaalala ang kaniyang pagsaway sa mga pangkat na nabuo sa paligid niya, ni Cefas at ni Apolos (1 Clem. 47.1–3). Tugma ito sa 1 Corinto 1:10–12 (ihambing ang 1 Corinto 3:4–6) at ipinakikita nitong kilala ng Roma ang liham at ipinagpalagay na hawak pa rin ito ng Corinto.
Ang talaan nito ng mga paghihirap ay sumasang-ayon sa sariling talaan ni Pablo at sa Mga Gawa tungkol sa pagbato (2 Corinto 11:25; Mga Gawa 14:19), sa paulit-ulit na pagkabilanggo (2 Corinto 11:23), at sa mga pagpapalayas na tulad ng nasa Mga Gawa 13:50. Ang bilang nitong pitong pagkabilanggo ay higit sa isinasalaysay ng Mga Gawa, kaya ang talaan ay hindi basta buod ng Mga Gawa.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala itong pinangangalanang lugar, petsa, emperador o paraan ng kamatayan. Hinuhango ang Roma mula sa 6.1; iniuugnay ni Dionysius ng Corinto (mga 170, kay Eusebio, Church History 2.25.8) sina Pedro at Pablo sa Roma at sinasabing nagturo sila sa Italia at sabay na pinatay bilang martir. Ipinahihiwatig ni Tertuliano (mga 200) ang pagpugot ng ulo, at inilalagay ito ni Eusebio sa Roma sa ilalim ni Neron.
Ang 'pinakamalayong hangganan ng Kanluran' ay hindi sa ganang sarili nagpapatunay ng isang misyon sa Espanya o ng pagpapalaya pagkatapos ng Mga Gawa 28. Marami ang bumabasa rito bilang Espanya (ihambing ang Roma 15:24, 28), at kalaunan ay nagsasalita ang Fragmentong Muratoriano tungkol sa pagpunta ni Pablo mula Roma patungong Espanya (pinagtatalunan ang petsa nito). Binabasa naman ito ng iba bilang Roma o bilang retorikal na pagiging pandaigdigan, at maaaring hango ang parirala sa Roma 15 sa halip na sa malayang kaalaman.
Hindi pinangangalanan ng liham ang may-akda nito o ibinibigay ang sarili nitong petsa. Ang pag-uugnay kay Clemente at ang petsang mga 95–97 ay nakasalalay sa patotoo ng ikalawang siglo (Dionysius ng Corinto, Hegesipo, Ireneo) at sa hinuha mula sa teksto.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang buhay pa. Petsa: inilalagay ng karamihan ng mga iskolar ang liham sa mga 95–97, at binabasa ang 'biglaan at paulit-ulit na mga kapahamakan' (1.1) sa konteksto ng paghahari ni Domiciano. Ikinakatwiran nina Edmundson, Robinson at Herron ang mga 70, at ni Welborn ang mas maluwag na saklaw na AD 80–140. Heograpiya: naniniwala si Lightfoot na ang 'pinakamalayong hangganan ng Kanluran' ay tiyak na nangangahulugang Espanya, na nagpapahiwatig na pinalaya si Pablo pagkatapos ng Mga Gawa 28. Binabasa naman ito ng iba bilang Roma, retorikal na pagiging pandaigdigan, o alingawngaw ng Roma 15:24. Detalye: iniingatan ba ng 'makapitong ulit na nakagapos' ang malayang tradisyon o isang kumbensiyonal na bilang? At nangangahulugan na ba ang 'nagpatotoo' ng pagkamartir, o pagsaksi lamang sa isang paglilitis? Marami rin ang nag-uugnay sa 'napakalaking karamihan' ng mga biktima sa 6.1 sa pag-uusig ni Neron na inilalarawan ni Tacito (Annals 15.44), bagaman walang emperador na pinangangalanan ang liham.

Iba pang pagbasa

Maagang petsa (mga AD 70). Ikinatwiran ni Edmundson (1913) na ang mga kapahamakan sa 1.1 ay tugma sa mga kaguluhan noong AD 69 at na isinulat ang liham sa simula ng AD 70. Ipinagtatanggol din nina Robinson (1976) at Herron (2008) ang petsang mga 70. Sa pananaw na ito, ang patotoo ay dumating ilang taon lamang pagkatapos ng kamatayan ni Pablo.
Mas maluwag o mas huling saklaw. Ikinatwiran ni Welborn (1984; 1992) na hindi kailangang tumukoy ang 1.1 sa isang pag-uusig sa ilalim ni Domiciano, kaya walang matibay na batayan ang tradisyonal na petsa. Sa pananaw na ito, maaaring mapabilang ang liham saanman sa pagitan ng mga AD 80 at 140, kaya hindi tiyak ang layo nito sa kamatayan ni Pablo.
Ang 'hangganan ng Kanluran' bilang Roma o retorika. Naniniwala ang ilan na namatay si Pablo sa pagtatapos ng pagkakapiit sa Roma sa Mga Gawa 28. Binabasa nila ang parirala bilang Roma, ang kanluraning hangganan ng kaniyang sariling gawain, o bilang retorikal na kapares ng 'buong sanlibutan'. Inilista ni Lightfoot ang ganitong mga pagbasa at tinanggihan ang mga ito, dahil halos hindi tatawagin ng isang manunulat sa Roma ang Roma na 'ang sukdulang kanluran'.
Pito bilang kumbensiyonal na bilang. Ang bilang na pitong pagkabilanggo ay maaaring isang binilog o simbolikong bilang sa isang huwarang talaan ng mga paghihirap na isinulat upang himukin ang pagkakasundo, hindi isang bilang na hinango mula sa mga talaan.

Mga sanggunian sa katalogo: CPG 1001; Gregory-Aland 02 (Codex Alexandrinus), London, British Library, Royal MS 1 D VIII, 5th century; 1 Clement incomplete (a leaf lost near the end); Codex Hierosolymitanus 54 (Jerusalem, Holy Sepulchre collection), dated AD 1056, 1 Clement on fols. 51b-70a; formerly no. 456 in the Holy Sepulchre library at Constantinople (Lightfoot 1890)

Mga sanggunian

2 Pedro 3:15–16: isang maagang pagtukoy sa mga liham ni Pablo bilang isang pangkat

Petsa: Pinagtatalunan: kalagitnaan ng dekada 60 AD kung isinulat ni Pedro; huling bahagi ng unang siglo hanggang ikalawang siglo kung isinulat sa hiram na pangalan (ang pinakamataas na hangganang 150 ay isang binilog na bilang para sa mga mungkahing nasa ikalawang siglo). Pinakamaagang manuskrito ang P72 (ika-3/ika-4 na siglo); unang pinangalanan, may pag-aalinlangan, ni Origenes (ika-3 siglo, sinipi ni Eusebio).
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: 2 Pedro 3:15–16; 2 Pedro 3:1; 2 Pedro 1:14; Colosas 4:16; 1 Tesalonica 5:27; Galacia 2:9; Galacia 2:11–14; Mga Gawa 15:7–11; 1 Corinto 6:2
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Sa 2 Pedro 3:15–16, tinatawag ng sumulat, na nagsasalita bilang si Pedro, si Pablo na minamahal na kapatid, tinutukoy ang mga liham ni Pablo bilang isang kalipunang kilala na ng kaniyang mga mambabasa, at ipinahihiwatig na kapantay ng mga ito ang kasulatan. Isa ito sa mga pinakamaagang saksi na magkakasamang kilala ang ilan sa mga liham ni Pablo, bagaman wala itong pinangangalanan sa mga ito, at ang bigat nito ay nakasalalay sa isang pinagtatalunang petsa: kalagitnaan ng dekada 60 kung si Pedro ang sumulat nito, mas huli kung isinulat ito sa hiram na pangalan.

Ano ang pinatutunayan nito

Tinutukoy ng 2 Pedro 3:15–16 ang mga liham ni Pablo sa anyong pangmaramihan, bilang isang kalipunang kilala na ng mga mambabasa nito, at hindi lamang ang isang liham na ipinadala sa kanila. Ipinagpapalagay nito na ang mga kopya ng ilan sa mga liham ni Pablo ay nakarating na sa labas ng kanilang mga unang tumanggap; ginagawang kapani-paniwala ang ganitong sirkulasyon ng sariling tagubilin ni Pablo na basahin ang mga liham sa lahat ng mananampalataya at ipasa sa isang kalapit na iglesia (1 Tesalonica 5:27; Colosas 4:16).
Ipinahihiwatig ng talata na kabilang ang mga liham ni Pablo sa mga kasulatan; ganito ang pagbasa ng karamihan sa parirala, bagaman binabasa ito ng isang minorya bilang ibang mga sulatin sa pangkalahatan. Sinasabi nitong may ilang bagay sa mga ito na mahirap unawain at binabaluktot ito ng mga mambabasang walang pinag-aralan at hindi matatag, kaya pinagtatalunan na ang pagpapakahulugan kay Pablo noong isinulat ito.
Isa ito sa ilang maagang saksi na binabasa ang mga liham ni Pablo sa labas ng kanilang mga unang pinatunguhan. Ibinabalik ng 1 Clement 47 ang Corinto sa 1 Corinto. Alam ni Policarpo (Sa mga taga-Filipos 3.2; 11.2) na sumulat si Pablo sa Filipos at iniuugnay niya kay Pablo ang isang turong matatagpuan sa 1 Corinto 6:2. Sinasabi ni Ignacio (Sa mga taga-Efeso 12.2) na binabanggit ni Pablo ang mga taga-Efeso sa bawat liham, isang pagmamalabis na nagpapahiwatig na kilala niya ang ilan.
Ang pinakamaagang natitirang manuskrito ng talata ay ang P72 (P. Bodmer VIII, na nasa Aklatan ng Vaticano na ngayon), na pinepetsahan ng INTF sa ika-3 o ika-4 na siglo; ang mga pahina 35-36 nito ay sumasaklaw sa 2 Pedro 3:11–18. Bilang paghahambing, ang P46 (petsa ng INTF mga 200-225), isang maagang codex ng mga liham ni Pablo at ng Mga Hebreo, ay hindi naglalaman ng 2 Pedro.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito sinasabi kung alin o ilan sa mga liham ni Pablo ang kilala ng sumulat. Kaya hindi ito ebidensiya ng isang inedit na kalipunan, ng isang tiyak na korpus na may labintatlo o labing-apat na liham, o ng isang saradong kanon.
Hindi nito nalulutas ang sarili nitong pagkakaakda o petsa. Kung isinulat sa hiram na pangalan ang 2 Pedro, ipinakikita ng talata kung paano inilarawan ng isang huling manunulat ang pananaw ni Pedro tungkol kay Pablo, hindi ang sariling mga salita ni Pedro.
Wala itong sinasabi tungkol sa mga paglalakbay ni Pablo at hindi nagbibigay ng malayang pagpapatunay sa ruta o kronolohiya ng Mga Gawa.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Itinuturing ng karamihan ng mga kritikal na iskolar na isinulat sa hiram na pangalan ang 2 Pedro. Itinuturo nila ang istilo at bokabularyo nito, na naiiba sa 1 Pedro; ang malapit na pagkakahawig nito sa Judas; ang mabagal at may-pag-aalinlangang maagang pagtanggap dito (ang pag-aatubili ni Origenes, at ang paglalagay rito ni Eusebio sa mga pinagtatalunang aklat); at ang mismong pagtukoy na ito sa mga liham ni Pablo bilang isang pangkat na kapantay ng kasulatan. Tumutugon ang mga nagtatanggol sa pagiging may-akda ni Pedro na maaaring tumukoy lamang ang anyong pangmaramihan sa mga liham na kilala ng sumulat, at na bagay kay Pedro ang mainit ngunit tapat na tono. Isa pang pinagtatalunan ay kung ginamit ng 2 Pedro ang Apocalipsis ni Pedro o ginamit ito ng huli.

Iba pang pagbasa

Isinulat ni Pedro, kalagitnaan ng dekada 60. Sumulat si Pedro, marahil sa tulong ng isang kalihim, ilang sandali bago siya namatay sa ilalim ni Neron. Ipakikita kung gayon ng talata na kinokopya at binabasa ang mga liham ni Pablo sa iba't ibang iglesia sa loob ng ilang taon pagkatapos isulat ang mga ito, at na isang apostol na minsang nakipagtalo kay Pablo (Galacia 2:11–14), ngunit nag-endorso rin sa misyon sa mga Hentil (Galacia 2:9; Mga Gawa 15:7–11), ang pumupuri sa kaniya.
Isinulat sa hiram na pangalan, pagkaraan ng panahon ng mga apostol. Ginamit ng isang huling manunulat ang pangalan ni Pedro, at iniharap ang liham bilang ikalawang liham ni Pedro at bilang testamento ng pamamaalam (2 Pedro 3:1; 2 Pedro 1:14). Pinatutunayan kung gayon ng talata ang ilan sa mga liham ni Pablo na may makapangyarihang katayuan sa henerasyong kasunod ng mga apostol, kasama ang isang naaalalang larawan nina Pedro at Pablo na nagkakasundo.
Ikalawang siglo, pagkatapos ng Apocalipsis ni Pedro. Ikinakatwiran ni Jörg Frey na umaasa ang 2 Pedro sa Apocalipsis ni Pedro. Ilalagay niyon ang liham sa kalaliman ng ikalawang siglo, kaya magiging saksi ito sa kung paano itinuring ang mga liham ni Pablo sa panahong iyon sa halip na sa panahon ng mga apostol.

Mga sanggunian sa katalogo: Gregory-Aland P72 (P. Bodmer VIII, Vatican Library; 2 Peter 3:11-18 on pp. 35-36)

Mga sanggunian

Eusebius of Caesarea, Church History, Book III (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.3.1 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History, Book III (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.25.3 ↗
Eusebius of Caesarea (quoting Origen, Commentary on John, Book 5), Church History, Book VI (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.25.8 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Eph. 12.2 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 3.2 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.2 ↗
Clement of Rome (the church at Rome to the church at Corinth), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-2 ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P72 — docID 10072 (P72; P. Bodmer VIII, Biblioteca Apostolica Vaticana: 1 Pet 1:1-5:14, 2 Pet 1:1-3:18; P. Bodmer VII, Bibliotheca Bodmeriana: Jude); date III/IV (200-399) ↗
Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P46 — docID 10046 (P46; Dublin, Chester Beatty Library, CBL BP II, and Ann Arbor, University of Michigan Library, Inv. 6238; date III (A), 200-225) ↗
Wikidata entity: Second Epistle of Peter — Q131178 ↗
Wikidata entity: Papyrus 72 — Q673569 ↗

Mga liham ni Ignacio ng Antioquia tungkol kay Pablo

Petsa: Karaniwang c. AD 105-117 (sa huling bahagi ng paghahari ni Trajano) o medyo mas huli; ikinakatwiran ni Barnes (2008) ang dekada ng 140. Saklaw lamang ng dateFrom at dateTo ang pananaw na tunay ang mga liham; ilalagay naman ng hipotesis ng pamemeke ang mga liham sa mas huling bahagi ng ikalawang siglo.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 9:15; Mga Gawa 10:41; Mga Gawa 19:1–41; Mga Gawa 20:17–38; Mga Gawa 28:14–31; Roma 1:7–15; 1 Corinto 1:18–20; 1 Corinto 4:13; 1 Corinto 6:9–10; 1 Corinto 15:8–9; 1 Corinto 15:32; 1 Corinto 16:8; Efeso 1:1; 1 Timoteo 1:3; 2 Timoteo 1:18; 2 Timoteo 4:12
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ipinapakita ng mga liham ni Ignacio ng Antioquia, na karaniwang pinepetsahan sa c. AD 110 at isinulat habang siya ay nasa ilalim ng bantay patungong Roma, na maaga pa lamang ay pinarangalan na si Pablo bilang apostol at manunulat ng mga liham, ngunit wala silang idinaragdag na bagong katotohanan tungkol sa takbo ng kanyang buhay. Sa Ign. Eph. 12.2, tinatawag niya ang mga taga-Efeso na mga kapwa inisyado ni Pablo, na binabanggit ni Pablo “sa bawat liham”. Sa Ign. Rom. 4.3, inihahambing niya sina Pedro at Pablo, mga apostol na may kapangyarihang mag-utos, sa kanyang sarili, isang taong hinatulan.

Ano ang pinatutunayan nito

Sa gitnang resensiyon, na tinatanggap ng karamihan sa mga iskolar, tinatawag ni Ignacio si Pablo na pinabanal at “karapat-dapat sa lahat ng pagbati”, umaasang masumpungan siya sa mga yapak nito, at sinasabing binabanggit ni Pablo ang mga taga-Efeso “sa bawat liham” (Ign. Eph. 12.2). Kung gayon, kilala na ng isang obispo sa Siria si Pablo bilang manunulat ng mga liham na malapit na nakaugnay sa Efeso, at, ayon sa karaniwang pagbasa, bilang may-akda ng ilang liham.
Sa Ign. Rom. 4.3, sabay na pinapangalanan sina Pedro at Pablo bilang mga apostol na maaaring magbigay ng mga utos sa iglesia sa Roma, bagay na tinatanggihang gawin ni Ignacio, isang bilanggong hinatulan. Nasa lahat ng tatlong natitirang anyo ng teksto ang talatang ito: ang pinaikling Siryako, ang gitnang resensiyon at ang mahabang resensiyon.
Muling ginagamit ni Ignacio ang mga pananalita mula sa 1 Corinto. Umaalingawngaw sa Eph. 18.1 ang 1 Corinto 1:18–20 at 4:13; sa Rom. 9.2, kung saan tinatawag niya ang sarili na “ang pinakahuli sa lahat” at “isang ipinanganak nang wala sa panahon”, umaalingawngaw ang 1 Corinto 15:8–9; umaalingawngaw sa Eph. 16.1 at Phld. 3.3 ang 1 Corinto 6:9–10. Kung pagsasamahin, ginagawa ng mga ito ang 1 Corinto na pinakamalinaw na halimbawa ng isang liham ni Pablo na kilala niya.
Maaga at mula sa mga panlabas na saksi napatutunayan ang mga liham mismo. Binabanggit ni Policarpo (Phil. 13.2) ang pagtitipon at pagpapasa ng mga liham ni Ignacio. Sinisipi ni Ireneo (Haer. 5.28.4) ang Ign. Rom. 4.1 nang hindi siya pinapangalanan, at iniuugnay ni Eusebio (HE 3.36.12) ang siping iyon kay Ignacio. Pinapangalanan ni Eusebio ang pitong liham na bumubuo sa gitnang resensiyon sa kabuuan ng HE 3.36.5-10.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi ito malayang pagsusuri sa Mga Gawa. Hindi kailanman malinaw na sinisipi ni Ignacio ang Mga Gawa. Ang pinakamalapit na kahawig, ang Smyrn. 3.3 kasama ng Mga Gawa 10:41, ay maaaring nagmula sa iisang tradisyon at hindi nagpapakitang nabasa niya ang Mga Gawa. Pumapasok lamang sa Eph. 12 ang pariralang “piniling sisidlan” (Mga Gawa 9:15) sa mahabang resensiyon noong ikaapat na siglo. Ang kanyang larawan ng ugnayan ni Pablo sa Efeso ay hindi hiwalay na saksi sa Mga Gawa 19–20.
Hindi maaaring unawain nang literal ang “sa bawat liham”, dahil sa ilan lamang sa mga liham na iniuugnay kay Pablo pinapangalanan ang Efeso (halimbawa, 1 Corinto 15:32; 16:8; 1 Timoteo 1:3; 2 Timoteo 1:18; 4:12). Hindi ipinapakita ng parirala kung ilan, o alin, sa mga liham ni Pablo ang hawak ni Ignacio, at hindi rin nito nalulutas kung orihinal na pinangalanan ng Efeso 1:1 ang Efeso.
Hindi sinasabi ng Rom. 4.3 na namatay sina Pedro at Pablo sa Roma, na itinatag nila ang iglesia sa Roma, o kung anong mga utos ang ibinigay nila; mga sumunod na hinuha at tradisyon ang mga iyon. Sa Eph. 12.2, ang salitang isinalin ni Lightfoot na “na nagtamo ng mabuting ulat” ay “ang naging martir” sa Roberts-Donaldson, kaya hindi ito tiyak na ebidensiya ng pagkamartir ni Pablo.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tinatanggap ng karamihan sa mga iskolar, kasunod nina Zahn at Lightfoot, na tunay ang gitnang resensiyon na may pitong liham, at pinepetsahan ito sa huling bahagi ng paghahari ni Trajano o medyo mas huli; ikinakatwiran naman ni Barnes ang dekada ng 140. Itinuturing ng isang minorya, lalo na si Joly, na pamemeke sa mas huling panahon ang mga liham. Tungkol sa Eph. 12.2, itinatanong ng mga mambabasa kung pagmamalabis ang “sa bawat liham”, kung nangangahulugan itong “sa kabuuan ng isang liham”, o kung sumasalamin ito sa isang kilalang kalipunan ng mga liham ni Pablo; kung ang salitang naglalarawan kay Pablo ay nangangahulugang “mahusay na napatunayan” o “naging martir”; at kung ilang liham bukod sa 1 Corinto ang talagang ginamit ni Ignacio.

Iba pang pagbasa

Pamemeke sa mas huling panahon. Ang pitong liham ay isang akdang may huwad na pangalan mula sa huling bahagi ng ikalawang siglo (ang pinakakilalang pahayag nito ay kay Joly 1979). Sa pananaw na ito, ipinapakita pa rin ng Eph. 12.2 at Rom. 4.3 kung paano inalala si Pablo noong ikalawang siglo, ngunit hindi na sila saksi mula sa loob ng isa o dalawang henerasyon matapos ang kanyang kamatayan.
Pagmamalabis at limitadong kaalaman. Retorikal na pagmamalabis ang “sa bawat liham”, at maaaring kaunti lamang ang alam ni Ignacio bukod sa 1 Corinto. Ang ilan sa mga pariralang tila galing kay Pablo ay maaaring nagmula sa binibigkas na tradisyon ng iglesia sa halip na sa pagbasa ng mga nakasulat na liham.
Ang maikling anyong Siryako bilang orihinal. Ikinatwiran ni Cureton (1845) na tunay lamang ang tatlong pinaikling liham sa Siryako. Walang ika-12 kabanata ang Siryakong bersiyon ng liham sa mga taga-Efeso, kaya sa kanyang pananaw ay hindi magiging sariling salita ni Ignacio ang talatang “sa bawat liham”. Itinuturing ng karamihan sa mga sumunod na iskolar ang Siryako bilang pinaikling bersiyon ng gitnang resensiyon.

Mga sanggunian sa katalogo: CPG 1025.1 (Ignatius, Ad Ephesios)

Mga sanggunian

Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 12.2 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 4.3 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 9.2 (echo of 1 Cor 15:8-9) ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 18.1 (echo of 1 Cor 1:18-20; 4:13) ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Smyrn. 3.3 ↗
Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians, shorter (middle) recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Eph. 12 (shorter version) ↗
Ignatius of Antioch (long recension, 4th-century revision), Epistle to the Ephesians, longer recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Eph. 12 (longer version) ↗
Ignatius of Antioch (Syriac abridgment), Epistle to the Romans, Syriac version, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Rom. 4 (Syriac version) ↗
Ignatius of Antioch (long recension, 4th-century revision), Epistle to the Romans, longer recension, ANF 1 (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Ign. Rom. 4 (longer version) ↗
ANF editors (A. Roberts, J. Donaldson; A. C. Coxe), Introductory Note to the Epistles of Ignatius, ANF 1 — ANF 1, Introductory Note to the Epistles of Ignatius ↗
Eusebius of Caesarea, Ecclesiastical History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.36.10 ↗
Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Pol. Phil. 13.2 ↗
Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.28.4 (quoting Ign. Rom. 4.1) ↗
Wikidata: Epistle of Ignatius to the Ephesians — Q65051525 (P7988 CPG 1025.1) ↗
Wikidata: Letters of Ignatius — Q350126 ↗

Ang talaan ng mga liham ni Pablo sa Fragmentong Muratoriano

Petsa: Malamang na binuo ang teksto sa huling bahagi ng ika-2 siglo (c. 170-200, o hindi lalampas sa unang bahagi ng ika-3). Pinepetsahan ito ng isang minorya sa ika-4 na siglo, at itinuturing ito ng isang kamakailang argumento bilang huwad mula sa huling bahagi ng Antigong Panahon. Saklaw ng dateTo 400 ang pananaw na ika-4 na siglo ngunit hindi ang tesis ng pamemeke. Mula sa kalagitnaan ng ika-8 siglo ang tanging buong kopya (Lowe, CLA III 352: 'VIII med').
Kinaroroonan ngayon: Biblioteca Ambrosiana, Milan (I 101 sup., binabanggit din bilang J 101 sup.)
May kaugnayan sa: Mga Gawa 1:1–2; Colosas 4:14; Colosas 4:16; Roma 15:24–28; 1 Corinto 1:10–12; Galacia 5:2–6; 1 Timoteo 1:1–2; 2 Timoteo 1:1–2; Tito 1:1–4; Filemon 1:1–3
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Ang Fragmentong Muratoriano, isang talaang Latin ng mga aklat ng Bagong Tipan na karaniwang pinepetsahan sa c. 170-200 (may ilang nangangatwiran para sa ika-4 na siglo), ay tumatanggap ng labintatlong liham ni Pablo, kabilang ang Filemon, Tito at dalawa para kay Timoteo, at itinatakwil bilang mga pamemeke ang mga liham “sa mga taga-Laodicea” at “sa mga taga-Alejandria”. Buo itong nakaligtas lamang sa isang manuskrito mula sa kalagitnaan ng ika-8 siglo sa Milan. Ipinapakita nito kung paano tinanggap ang mga liham ni Pablo, hindi kung sino ang sumulat ng mga ito.

Ano ang pinatutunayan nito

Tumatanggap ang natitirang teksto ng labintatlong liham sa ilalim ng pangalan ni Pablo. May mga liham sa pitong iglesia (mga taga-Corinto, mga taga-Efeso, mga taga-Filipos, mga taga-Colosas, mga taga-Galacia, mga taga-Tesalonica, mga taga-Roma), na may ikalawang liham para sa bawat isa sa mga taga-Corinto at sa mga taga-Tesalonica, dagdag pa ang isa kay Filemon, isa kay Tito at dalawa kay Timoteo. Ipinahihiwatig ng fragmento ang bilang na ito ngunit hindi ito kailanman tahasang sinasabi, at hindi nito binabanggit ang Mga Hebreo.
Inilalarawan nito ang mga liham kay Filemon, kay Tito at kay Timoteo bilang mga personal na liham na gayunpaman ay itinuturing na banal ng Iglesia Katolika (ibig sabihin, pandaigdigan) at ginagamit para sa disiplina ng iglesia. Itinatakwil nito ang mga liham “sa mga taga-Laodicea” at “sa mga taga-Alejandria” bilang mga pinekeng isinulat sa pangalan ni Pablo kaugnay ng erehiya ni Marcion. Kung gayon, gumuhit ang may-akda nito ng hangganan sa pagitan ng mga tinanggap na liham ni Pablo at ng mga liham na may huwad na pangalan.
Iniuukol nito ang “Mga Gawa ng lahat ng mga apostol” kay Lucas, ang manggagamot na isinama ni Pablo bilang kanyang kasama, at sinasabing nakaukol kay Teofilo ang aklat. Ipinapaliwanag nito kung bakit walang sinasabi ang Mga Gawa tungkol sa kamatayan ni Pedro o sa paglalakbay ni Pablo mula Roma patungong Espanya: ayon dito, itinala lamang ni Lucas ang mga bagay na siya mismo ang nakasaksi.
Ang tanging buong kopya ay isang Latin na uncial na codex mula sa ika-8 siglo na galing sa aklatan ng Bobbio, na ngayon ay nasa Biblioteca Ambrosiana, Milan. Hinahatulan ito ng CLA ni Lowe bilang mula sa kalagitnaan ng ika-8 siglo at malamang na isinulat sa Bobbio. Inilathala ito ni Muratori noong 1740 (paunang tala ng ANF). Nakaligtas din ang ilang pangungusap sa mga manuskrito ng mga liham ni Pablo sa Monte Cassino.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Ipinapakita nito kung aling mga liham ang tinanggap ng may-akda nito at ng kanyang pamayanan bilang kay Pablo, sa pinagtatalunang petsa at lugar ng talaan. Hindi nito nalulutas nang mag-isa kung sino ang sumulat ng mga Liham Pastoral o ng alinmang iba pang pinagtatalunang liham.
Ang pahayag nito na nagpunta si Pablo mula Roma patungong Espanya ay nag-uulat ng isang paniniwalang pinanghawakan ng sumulat nito, na ginamit upang ipaliwanag kung paano nagtatapos ang Mga Gawa. Hindi ito malayang ebidensiya na naganap ang paglalakbay.
Hindi ito saksi mula sa unang siglo, at pinagtatalunan ang petsa at pinagmulan nito, kaya hindi nito mapatutunayan ang isang saradong kanon pagsapit ng AD 200. Eskematiko rin ang mga pahayag nito tungkol sa kasaysayan: sinasabi nitong sumunod si Pablo sa “kanyang hinalinhang si Juan” sa pagsulat sa pitong iglesia, na hindi maaasahang kronolohiya.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Pangunahing nakasalig ang petsang huling bahagi ng ika-2 siglo sa dalawang bagay: ang pahayag na isinulat ni Hermas ang Pastol “kamakailan lamang, sa ating panahon” sa ilalim ni Pio, obispo ng Roma noong kalagitnaan ng ika-2 siglo, at ang mga pangkat na itinatakwil ng talaan (Marcion, Valentinus, ang mga Montanista). Ikinakatwiran nina Sundberg (1973) at Hahneman (1992) na isa itong talaan mula sa silangan noong ika-4 na siglo, at ni Rothschild (2018) na isa itong huwad mula sa huling bahagi ng Antigong Panahon. Tumugon sina Ferguson, Hill, Verheyden, Schnabel at Guignard na pinakaangkop ang isang kontekstong kanluranin noong c. 200. Hinahatulan ng pagsusuri ni Schnabel noong 2014 na kritikal kay Hahneman ang karamihan sa mga tugon. Ang pariralang isinalin ng salin ng ANF noong 1886 na “nakatuon laban sa erehiya ni Marcion” ay mas karaniwang binabasa bilang pineke bilang pagsuporta sa erehiya ni Marcion.

Iba pang pagbasa

Talaan mula sa silangan noong ika-4 na siglo. Maluwag na binabasa nina Sundberg at Hahneman ang “kamakailan lamang, sa ating panahon” at iniuugnay ang teksto sa mga katalogo ng kanon noong ika-4 na siglo. Inilalagay ito ni Hahneman sa c. 375 sa Siria o Palestina. Sa pananaw na ito, ipinapakita ng talaan ang pagtanggap noong ika-4 na siglo sa parehong labintatlong liham ni Pablo, hindi ang pagtanggap noong ika-2 siglo.
Huwad mula sa huling bahagi ng Antigong Panahon. Ikinakatwiran ni Rothschild na binuo ang talaan sa mas huling panahon at pinalabas na maaga, kaya isang kagamitang pampanitikan ang pagbanggit nito kay Pio. Tumugon si Guignard na ginamit ni Chromatius ng Aquileia (namatay 407) ang teksto, at na mahirap itugma ang isang orihinal sa wikang Griyego sa isang huling pamemeke sa kanluran.
Pagkakakilanlan ng mga itinakwil na liham. Itinuturing ng ilan na ang itinakwil na liham “sa mga taga-Laodicea” ay ang pamagat ni Marcion para sa liham na tinawag ng iglesia na Efeso (Tertuliano, Laban kay Marcion 5.17). Iniisip naman ng iba ang isang hiwalay na liham na may huwad na pangalan, gaya ng maikling Latin na Liham sa mga taga-Laodicea na matatagpuan sa mga huling Bibliyang Latin. Hindi kilala ang liham “sa mga taga-Alejandria”, at haka-haka lamang ang pagtukoy rito bilang Mga Hebreo.

Mga sanggunian sa katalogo: CLA III 352

Mga sanggunian

Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Laodiceans and Alexandrians (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Acts and Theophilus (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Peter's passion and Paul's journey to Spain (ANF 5:603) ↗
Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 4 (ANF 5:604) ↗
ANF vol. 5 editors (editorial headnote), Ante-Nicene Fathers vol. 5, note to 'Canon Muratorianus' — ANF 5:603, headnote (CCEL note 4977) ↗
Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗
Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17 ↗
Wikidata item: Muratorian fragment — Q692665 ↗

Sina Dionysius, Gaius at Tertuliano tungkol sa kamatayan ni Pablo sa Roma

Petsa: Si Dionysius c. AD 170 (liham sa iglesia sa Roma sa ilalim ni Obispo Soter); sina Gaius at Tertuliano c. AD 200; binuo nang paunti-unti ang Kasaysayan ng Iglesia ni Eusebio at natapos noong dekada ng 320. Nakaligtas lamang ang mga salita nina Dionysius at Gaius bilang mga sipi kay Eusebio.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto
May kaugnayan sa: Mga Gawa 18:1–11; Mga Gawa 22:25–28; Mga Gawa 28:16; Mga Gawa 28:30–31; 1 Corinto 1:12; 1 Corinto 3:6–10; 1 Corinto 4:15; Roma 1:13; Roma 15:20–23; Roma 15:24–28; Filipos 1:25–26; Filipos 2:24; Filemon 1:22; 2 Timoteo 4:6–8; 2 Timoteo 4:16–18
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Tradisyonal na salaysay

Nakasalig ang pagbitay kay Pablo sa Roma sa tradisyon ng iglesia, hindi sa Mga Gawa, na nagtatapos bago mapagpasyahan ang kanyang paglilitis. Sinasabi ni Dionysius ng Corinto (c. 170) na naging martir sina Pedro at Pablo sa halos parehong panahon. Itinuturo ni Gaius ng Roma (c. 200) ang mga “tropeo” ng mga apostol sa Vaticano at sa Daang Ostiense, at ipinahihiwatig ni Tertuliano (c. 200) ang pagpugot ng ulo. Walang pinangangalanang lugar ang pangunahing mas naunang saksi, ang 1 Clement 5 (karaniwang pinepetsahan sa c. 96). Si Eusebio (unang bahagi ng ika-4 na siglo) ang unang tahasang nagsabi ng isang pagpapalaya at ikalawang pagkabilanggo.

Ano ang pinatutunayan nito

Sumulat si Dionysius, obispo ng Corinto, sa iglesia sa Roma noong panahon ni Obispo Soter (c. AD 170). Sinabi niyang nagtanim at nagturo sina Pedro at Pablo sa Corinto, sabay na nagturo sa Italia at naging martir “sa parehong panahon” (Kasaysayan ng Iglesia 2.25.8; pinepetsahan ang liham sa 4.23.9). Binanggit ni McGiffert na pinahihintulutan ng pariralang Griyego ang ilang palugit sa panahon at hindi kailangang mangahulugang parehong araw.
Si Gaius, isang taong-simbahan sa Roma na aktibo sa ilalim ni Obispo Zephyrinus noong mga AD 200, ay nagsabi, sa isang pagtatalo kay Proclus, isang Montanista (ang “erehiya ng Frigia”), na maipapakita niya ang mga “tropeo” ng mga apostol sa Vaticano at sa Daang Ostiense (Kasaysayan ng Iglesia 2.25.6-7; 6.20.3). Kung gayon, pagsapit ng mga AD 200, iniuugnay na ng iglesia sa Roma ang mga apostol sa dalawang tiyak na pang-alaalang lugar.
Sinasabi ni Tertuliano, sa Preskripsiyon laban sa mga Erehe 36 (c. AD 200), na nakamit ni Pablo ang kanyang korona sa Roma “sa kamatayang tulad ng kay Juan”, na ipinaliwanag ng mga patnugot ng ANF bilang kay Juan Bautista, ibig sabihin, pagpugot ng ulo. Sa parehong pangungusap, inilulubog nang walang pinsala sa kumukulong langis si Juan na anak ni Zebedeo, ang apostol, kaya tradisyong Romano ito, hindi napatunayang katotohanan. Aakayin din ng pagkamamamayan ni Pablo (Mga Gawa 22:25–28) ang sinuman na umasang pupugutan siya ng ulo, kaya maaaring hinuha lamang ang detalyeng ito.
Sa kanyang salaysay tungkol sa pag-uusig ni Neron, sinasabi ni Eusebio na pinugutan ng ulo si Pablo sa Roma (Kasaysayan ng Iglesia 2.25.5). Iniuulat din niya na pinalaya si Pablo matapos ang kanyang pagtatanggol at naging martir sa ikalawang pagdalaw sa Roma (2.22.2-8), na ipinakikilala niya sa “sinasabi” at ikinakatwiran mula sa 2 Timoteo 4. Hinatulan ni McGiffert (1890) na siya ang unang manunulat na tahasang nagtala nito.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Wala sa kanila ang nagbibigay ng paratang, ng paglilitis o ng lugar ng pagbitay, at wala ang nagpepetsa sa kamatayan maliban sa pag-uugnay nito kay Pedro o kay Neron. Nakararating lamang sa atin sina Dionysius at Gaius bilang mga siping pinili ni Eusebio. Alam ni Tertuliano, at itinakwil bilang huwad, ang isang akda tungkol kay Pablo at kay Tecla, na karaniwang kinikilalang ang Mga Gawa ni Pablo, na ang salaysay ng pagkamartir ay nagpapakita rin kay Neron na pinupugutan ng ulo si Pablo; hindi maaaring isantabi ang posibilidad ng iisang tradisyon.
Hindi sinasabi ni Gaius na mga libingan ang mga tropeo, o kung aling lugar ang para sa aling apostol. Interpretasyon ni Eusebio ang pagbasa sa mga ito bilang mga libingan. Ang pag-uugnay ng Daang Ostiense kay Pablo ay mula sa tradisyong Romano, hindi mula sa mga salita ni Gaius.
Walang manunulat bago si Eusebio ang tahasang nagsasabi ng pagpapalaya at ikalawang pagkabilanggo, bagaman maaaring ipahiwatig ng 1 Clement 5 (“ang pinakamalayong hangganan ng Kanluran”) at ng paglalakbay sa Espanya sa Fragmentong Muratoriano ang gawain matapos ang Mga Gawa 28. Nakasandal ang rekonstruksiyong ito sa pagiging kay Pablo ng 2 Timoteo at sa pagkakasulat nito matapos ang Mga Gawa, na kapwa pinagtatalunan.
Hindi maaasahan si Dionysius sa bawat detalye. Hindi madaling maitugma ang kanyang pahayag na sabay na itinanim nina Pedro at Pablo ang mga iglesia sa Corinto at Roma sa Mga Gawa 18:1–11 at sa sariling mga liham ni Pablo (1 Corinto 3:6–10; 4:15; Roma 1:13; 15:20–23). Inakala ni McGiffert na malamang na bahagyang lumago ang bahaging tungkol sa Corinto ng tradisyon mula sa pangkat ni Cefas sa 1 Corinto 1:12.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tinatanggap ng karamihan sa mga historyador na namatay si Pablo sa Roma. Ang bukas na tanong ay kung gaano karami ang malayang naidaragdag ng bawat saksi. Maaaring mga libingan o mga lugar ng pagbitay ang tinutukoy ng mga “tropeo” ni Gaius. Nakasalalay nang malaki ang pagpapalaya at ikalawang pagkabilanggo sa pagiging sariling liham ni Pablo ng 2 Timoteo, na isinulat matapos ang Mga Gawa, bagay na pinagdududahan ng maraming iskolar. Tinututulan ni Brent Shaw na isang pag-uusig sa ilalim ni Neron ang pumatay kina Pedro at Pablo. Ipinagtatanggol ni Christopher Jones ang ulat ni Tacito tungkol sa pag-uusig na iyon. Tinututulan ni Otto Zwierlein na nakarating kailanman si Pedro sa Roma, na nakaaapekto sa pahayag ni Dionysius na sabay na naging martir ang dalawa.

Iba pang pagbasa

Pagpapalaya, karagdagang misyon, kamatayan sa ilalim ni Neron. Pinalaya si Pablo matapos ang dalawang taon ng Mga Gawa 28:30–31 at nagpatuloy sa paggawa, marahil sa silangan at marahil sa Espanya (Roma 15:24, 28), bago muling arestuhin at bitayin sa ilalim ni Neron noong kalagitnaan ng dekada ng 60. Ito ang salaysay ni Eusebio, na karaniwang pinanghahawakan ng mga tumatanggap na kay Pablo ang 2 Timoteo. Kung mula sa pagkakakulong sa Roma ang Filipos at Filemon, doon ay umaasa si Pablo na mapalaya (Filipos 1:25–26; 2:24; Filemon 1:22).
Iisang pagkakakulong sa Roma na nagwakas sa kamatayan. Sa pananaw na ito, hindi kailanman pinalaya si Pablo. Nagwakas sa kanyang pagbitay ang pagkakakulong na inilalarawan ng Mga Gawa 28, at hinuha lamang mula sa mga Liham Pastoral ang ikalawang pagkabilanggo. Napansin na ni McGiffert (1890) na karamihan sa mga iskolar na tumatanggi sa pagiging tunay ng mga Liham Pastoral ay tumatanggi rin sa ikalawang pagkabilanggo.
Kamatayan sa Roma nang walang pag-uusig ni Neron. Ikinakatwiran ni Brent Shaw na sumasalamin sa mga ideya ng sariling panahon ni Tacito ang kanyang salaysay tungkol sa pag-uusig ni Neron sa mga Kristiyano. Kung gayon, maaaring isang pagbuo sa mas huling panahon ang ugnayan ng kamatayan ng mga apostol at ni Neron. Tumugon si Christopher Jones na walang batayan upang pagdudahan ang ulat ni Tacito.
Ang pagkamartir ni Pedro sa Roma bilang pagbuo sa mas huling panahon. Ikinakatwiran ni Otto Zwierlein na hindi kailanman nakarating si Pedro sa Roma. Itinuturing niya ang magkapares na tradisyon tungkol kina Pedro at Pablo, kasama ang liham ni Dionysius, bilang isang pampanitikang pag-unlad noong ikalawang siglo. Higit itong may kinalaman sa pahayag tungkol sa sabay na pagkamartir kaysa sa kamatayan ni Pablo sa Roma, dahil ang Mga Gawa mismo ang nagdadala kay Pablo doon.

Mga sanggunian

Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.6-7 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.8 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.25.5 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 2.22.2 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 4.23.9 ↗
Eusebius of Caesarea, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 6.20.3 ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Praescr. 36, on Peter and Paul ↗
Tertullian, The Prescription against Heretics (Peter Holmes, 1885) — Praescr. 36, on the apostle John ↗
ANF editors, The Prescription against Heretics, ANF vol. 3, footnote — Praescr. 36, ANF footnote on 'a death like John's' (CCEL note 2235) ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.22.2 (CCEL footnote 474), opening ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.22.2 (CCEL footnote 474), on the second imprisonment ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.25.8 (CCEL footnote 555) ↗
Arthur Cushman McGiffert, Church History of Eusebius, NPNF2 vol. 1, notes — Note on HE 2.25.8 (CCEL footnote 556) ↗
Tertullian, On Baptism (S. Thelwall, 1885) — De bapt. 17 ↗
Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 5 ↗
Wikidata item: Caius (early 3rd-century Christian author) — Q2441699 ↗
Pleiades place record: Via Ostiensis — 390205932 ↗

Ang edisyon ni Marcion ng sampung liham ni Pablo (ang 'Apostolikon')

Petsa: Kalagitnaan ng ikalawang siglo. Inilalagay ni Tertuliano si Marcion sa ilalim ni Antoninus Pius (138–161); hindi alam ang sariling petsa ng edisyon at maaaring mas maaga pa. Ang saklaw na 138–161 na ibinigay rito ay ang panahong iyon ng gawain ni Marcion, hindi petsa ng edisyon.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto (nawala; muling binuo mula sa mga sipi nina Tertuliano, Epifanio at iba pa)
May kaugnayan sa: Colosas 4:16; Efeso 1:1; Efeso 2:12; 1 Timoteo 6:7; 1 Timoteo 6:10
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Sinusuportahan ng mga sanggunian

Si Marcion ng Ponto, isang guro noong kalagitnaan ng ikalawang siglo, ay gumamit ng isang edisyon ng sampung liham ni Pablo na pinangungunahan ng Galacia. Wala rito ang 1 Timoteo, 2 Timoteo at Tito, at ayon kay Tertuliano, binigyan nito ang Efeso ng pamagat na 'Sa mga taga-Laodicea'. Nawala na ito at nakikilala lamang sa pamamagitan ng mga kalaban, pangunahin si Tertuliano (mula c. 207) at si Epifanio (huling bahagi ng ikaapat na siglo). Ipinapakita nitong natipon na sa iisang edisyon ang sampung liham pagsapit ng kalagitnaan ng ikalawang siglo. Hindi nito kayang petsahan nang mag-isa ang mga Liham Pastoral.

Ano ang pinatutunayan nito

Aktibo si Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo. Inilalarawan siya ni Justino Martir, na sinipi ni Eusebio (Kasaysayan ng Iglesia 4.11.9), bilang buhay pa at nagtuturo. Tinatawag siya ni Tertuliano na erehe noong paghahari ni Antoninus Pius, 138–161 (Laban kay Marcion 1.19.2). Inaakusahan na siya ni Ireneo ng pagputol mula sa mga liham ni Pablo ng anumang nagpapangalan sa Lumikha ng sanlibutan bilang Ama ni Cristo (Laban sa mga Erehiya 1.27.2).
Pinabubulaanan ni Tertuliano ang sampung liham sa ganitong pagkakasunod-sunod sa ikalimang aklat ng Laban kay Marcion: Galacia, 1 Corinto at 2 Corinto, Roma, 1 Tesalonica at 2 Tesalonica, 'Sa mga taga-Laodicea' (Efeso), Colosas, Filipos at Filemon. Ibinibigay ni Epifanio (Panarion 42), isang mas huling saksi na nagsasabing nangangatwiran siya mula sa sariling teksto ni Marcion, ang parehong sampu na nauuna ang Galacia, ngunit pinapangalanan niya ang Efeso at inilalagay ang Filemon sa ikasiyam at ang Filipos sa ikasampu.
Wala sa edisyon ang 1 Timoteo, 2 Timoteo at Tito. Sinasabi ni Tertuliano na tinanggap ni Marcion ang maikling personal na liham kay Filemon ngunit itinakwil ang mga liham kay Timoteo at kay Tito (Laban kay Marcion 5.21.1). Hindi lumilitaw ang Mga Hebreo sa alinmang talaan.
Sa paggamit ng mga Marcionita, ang liham na kilala ng iglesia bilang Efeso ay may pamagat na 'Sa mga taga-Laodicea'. Sinasabi ni Tertuliano, habang tinatalakay ang Efeso 2:12, na naniniwala ang mga erehe na isinulat ito sa mga taga-Laodicea, at isinisisi niya kay Marcion ang bagong pamagat (Laban kay Marcion 5.11.12; 5.17.1). Sa halip, inililista ni Epifanio (Panarion 42) ang Efeso, ngunit sinasabing may hawak din si Marcion na mga bahagi ng isang tinatawag na 'Sa mga taga-Laodicea'.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ibinibigay ang eksaktong pananalita ni Marcion. Nakaligtas lamang ang teksto sa mapanlabang pagsipi at paghahalaw, kaya nagkakaiba ang mga makabagong rekonstruksiyon, at ang ilang pagbasang isinisisi kay Marcion ay maaaring mas matatandang baryanteng minana niya.
Hindi nito ipinapakita kung kailan o kanino isinulat ang mga Liham Pastoral. Tugma ang kawalan ng mga ito sa pahayag ni Tertuliano na itinakwil sila ni Marcion. Tugma rin ito sa posibilidad na hindi sila kilala ni Marcion, o na isinulat sila sa mas huling panahon.
Hindi nito ipinapakita na orihinal na ipinadala ang Efeso sa Laodicea. Maaaring hinuha ang pamagat ni Marcion mula sa Colosas 4:16 na inilapat sa isang kopyang walang pagtukoy sa Efeso bilang patutunguhan. Itinuturing ni Tertuliano ang pamagat bilang inobasyon ni Marcion.
Hindi nito ipinapakita na si Marcion ang nag-imbento ng kalipunan ng mga liham ni Pablo, o na ang Bagong Tipan ng iglesia ay isang reaksiyon lamang sa kanya.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang nananatiling bukas. Una, si Marcion ba ang bumuo ng edisyong ito o minana niya ito, at gaano karami ang binago niya? Pinararatangan siya ng kanyang mga kritiko ng sinasadyang pagputol (Tertuliano, Laban kay Marcion 5.13.4). Ikinakatwiran nina Clabeaux at Schmid na marami sa kanyang mga pagbasa ay nasa sirkulasyon na, kaya isang minanang kalipunan ang pinagtrabahuhan niya. Ikalawa, nangangahulugan ba ang kawalan ng 1 Timoteo, 2 Timoteo at Tito na itinakwil niya ang mga ito, gaya ng sinasabi ni Tertuliano? Maaaring hindi niya kilala ang mga ito, o maaaring hindi pa naisusulat ang mga ito. Ikatlo, iniingatan ba ng 'Sa mga taga-Laodicea' ang isang tunay na patutunguhan ng isang liham na nawawala ang pagtukoy sa Efeso sa kahit isang maagang kopya (P46)? O hinuha ba ito ni Marcion mula sa Colosas 4:16?

Iba pang pagbasa

Mga sanggunian

Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11.12 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13.4 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.19.2 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.15 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.27.2 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 4.11.9 (quoting Justin) ↗
Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 ↗
INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r ↗

Si Ireneo ng Lyon tungkol sa mga Liham Pastoral at sa may-akda ng Mga Gawa

Petsa: Bandang AD 180 (isinulat ang Aklat III habang si Eleutherius ang obispo ng Roma; ayon kay Eusebio, labintatlong taon ang kaniyang panunungkulan na nagtapos sa ikasampung taon ni Commodus, bandang 189)
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto (buo lamang sa isang sinaunang saling Latin; may mga bahaging nasa wikang Griyego na nananatili sa mga sipi nina Hippolytus, Epifanio at Eusebio)
May kaugnayan sa: 1 Timoteo 1:4; 1 Timoteo 6:7; 1 Timoteo 6:10; 1 Timoteo 6:20; 2 Timoteo 4:10–11; 2 Timoteo 4:21; Tito 3:10; Colosas 4:14; Galacia 2:1–2; Mga Gawa 9:15–16; Mga Gawa 11:27–30; Mga Gawa 15:1–4; Mga Gawa 16:8–13; Mga Gawa 20:5–6; Mga Gawa 27:1–28:16
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Pinatutunayan ng teksto

Sa Laban sa mga Erehiya, na isinulat bandang AD 180, tahasang binabanggit ni Ireneo ng Lyon ang mga liham kay Timoteo at kay Tito bilang mga liham ni Pablo, at sinasabi niyang si Lucas, na tinatawag niyang di-mahihiwalay na kasama ni Pablo, ang sumulat ng Ebanghelyo at ng Mga Gawa. Kabilang siya sa pinakaunang saksing may matitiyak na petsa para sa dalawang pag-uugnay na ito. Ipinapakita nito kung paano tinanggap ang mga aklat na ito noong panahong iyon; hindi nito nalulutas ang tanong kung sino ang sumulat, dahil ang pangangatwiran niya na naging kasama ni Pablo si Lucas ay bahagyang nakasalig sa Mga Gawa mismo.

Ano ang pinatutunayan nito

Pagsapit ng mga AD 180, binabasa bilang mga liham ni Pablo ang mga liham kay Timoteo at kay Tito sa mga iglesiang kinakatawan ni Ireneo. Binabanggit niya si Pablo kapag sumisipi sa 2 Timoteo (Laban sa mga Erehiya 3.3.3; 3.14.1) at sa Tito (1.16.3; 3.3.4), sinisipi ang 1 Timoteo 1:4 bilang mga salita ng "apostol" sa kaniyang panimulang paunang salita, at binibigyan ang akda ng pamagat na hango sa 1 Timoteo 6:20 (5, paunang salita; Eusebio, Kasaysayan ng Iglesia 5.7.1).
Pinangangalanan ni Ireneo si Lucas, na tinatawag niyang kasama ni Pablo, bilang may-akda ng Ikatlong Ebanghelyo (3.1.1) at itinuturing niya ang Mga Gawa na akda ni Lucas. Sinisipi niya ang mga talatang 'kami' sa Mga Gawa 16 at 20 at binubuod ang natitirang bahagi ng paglalakbay, hanggang sa paglalayag patungong Puteoli at Roma, bilang sariling tala ni Lucas ng mga pangyayaring nasaksihan niya (3.14.1). Iniuugnay rin niya kay Lucas ang mga salaysay ng Mga Gawa tungkol sa pagkatawag kay Pablo (3.15.1).
Binabasa niya ang Mga Gawa kasabay ng mga liham ni Pablo. Ikinakatwiran niya na ang pagdalaw sa Jerusalem sa Galacia 2:1–2 ay ang itinatala sa Mga Gawa 15:2, na ginawa dahil sa usapin ng pagtutuli, kaya tumutugma ang pahayag ni Pablo sa salaysay ni Lucas (3.13.3). Pinagtatalunan pa rin kung ang Galacia 2 ay tumutugma sa Mga Gawa 15 o sa pagdalaw noong taggutom sa Mga Gawa 11:27–30.
Maaaring petsahan ang Aklat III sa panunungkulan ni Eleutherius bilang obispo. Nagsisimula ang listahan nito ng mga obispo ng Roma kay Linus, na itinuturing ni Ireneo na siya ring Linus sa mga liham kay Timoteo, hanggang kay Eleutherius bilang kasalukuyang obispo (3.3.3). Sinisipi ni Eusebio ang listahan sa wikang Griyego at, batay rito, sinasabi niyang isinulat ang akda sa ilalim ni Eleutherius (Kasaysayan ng Iglesia 5.5.9; 5.6.1).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito napapatunayan nang mag-isa na si Pablo ang sumulat ng mga Liham Pastoral o na si Lucas ang sumulat ng Mga Gawa. Sumulat si Ireneo mahigit isang siglo pagkaraan ni Pablo, sa gitna ng isang argumento laban sa mga erehe, at ang pangangatwiran niya na naging kasama ni Pablo si Lucas ay bahagyang nakasalig mismo sa mga talatang 'kami' sa Mga Gawa, sa Colosas 4:14 at sa 2 Timoteo 4:11.
Hindi ito ang unang bakas ng mga aklat na ito. May mas naunang pagkakahawig sa 1 Timoteo ang liham ni Policarpo sa mga taga-Filipos (4.1), bagaman hindi nito binabanggit si Pablo. Si Ireneo ang palatandaan ng tahasang pag-uugnay, hindi ng unang paggamit. Hindi rin siya nag-iisa: ang Fragmentong Muratoriano, na pinagtatalunan ang petsa, ay nag-uugnay rin ng Mga Gawa kay Lucas at nagtatala ng isang liham kay Tito at dalawa kay Timoteo sa mga liham ni Pablo.
Ang kaniyang listahan ng paghahalinhinan, na si Linus ang unang obispo ng Roma, ay tradisyon ng iglesia noong huling bahagi ng ikalawang siglo. Hindi nito nang hiwalay na pinatutunayan kung paano nakaayos ang iglesia sa Roma noong nabubuhay pa si Pablo.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Hati ang mga iskolar sa kung ano ang napapatunayan ng patotoo ni Ireneo. Itinuturing ng maraming kritikal na iskolar na pseudonimo ang mga Liham Pastoral at pinagdududahan nila na isang kasama ni Pablo ang sumulat ng Mga Gawa; inilalagay ng ilan ang petsa ng Mga Gawa sa ikalawang siglo, at iniuugnay ito ni Tyson sa kontrobersiya tungkol kay Marcion. Ayon sa pananaw na iyon, pagtanggap ang pinatutunayan ni Ireneo, hindi pinagmulan. Naniniwala naman ang iba na ang kaniyang pare-parehong pag-uugnay ay nag-iingat ng mas naunang tradisyong umaangkop sa mga teksto. Sinasabi ni Tertuliano na tinanggihan ni Marcion ang mga Liham Pastoral; pinagtatalunan ng mga iskolar kung tinanggihan nga ni Marcion ang mga ito o hindi niya kailanman nakilala ang mga ito.

Iba pang pagbasa

Isang mas huling pagkakasundo. Pagsapit ng bandang 180, matatag na ang mga pag-uugnay na ito sa mga iglesiang kilala ni Ireneo sa Galia, Roma at Lalawigan ng Asia, ngunit maaaring nabuo ang pagkakasundong iyon sa loob ng mga dekada ng sirkulasyon. Ayon sa pananaw na ito, maaaring isinulat ang mga Liham Pastoral pagkaraan ng panahon ni Pablo at maaaring akda ng isang mas huling may-akda ang Mga Gawa, at pagtanggap lamang ang pinatutunayan ni Ireneo.
Napanatiling mas naunang tradisyon. Sinasabi ni Ireneo na nakita niya si Policarpo noong kabataan niya, at umaapela siya sa mga iglesiang itinatag ng mga apostol. Ayon sa pananaw na ito, ipinapasa niya ang isang tradisyong matatag na noon pa. Kasama ng mga talatang 'kami' sa Mga Gawa, sinusuportahan nito na si Lucas ang sumulat ng Mga Gawa at umaayon ito sa pagiging may-akda ni Pablo ng mga Liham Pastoral.
Bahagyang hinuha mula sa mga teksto. Maaaring natukoy ni Ireneo si Lucas sa pagbasa sa mga talatang 'kami' sa Mga Gawa kasabay ng Colosas 4:14 at 2 Timoteo 4:11. Kung gayon, hindi lubusang hiwalay ang kaniyang patotoo sa ebidensiya ng Bagong Tipan na ginagamit itong suportahan.

Mga sanggunian

Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1, preface 1 (ANF editors' note identifies 1 Tim 1:4) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.1.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.3.3 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.3.4 (Titus 3:10 cited as Paul's) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.13.3 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.14.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.15.1 ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.16.3 (Titus 3:10 cited as Paul's command) ↗
Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5, preface (the work's title adopts the phrase of 1 Tim 6:20) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.5.9 ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.6.1 (Greek text of Haer. 3.3.3) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.7.1 (title Irenaeus gave his five books) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.8.3 (Greek text of Haer. 3.1.1) ↗
Eusebius, Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.22 ↗
Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 ↗
Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 2 (printed in ANF 5 among the 'Fragments of Caius') ↗
Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (printed in ANF 5 among the 'Fragments of Caius') ↗
Polycarp, Epistle to the Philippians (Alexander Roberts and James Donaldson, 1885) — Phil. 4.1 (parallels 1 Tim 6:7, 10 without naming Paul) ↗

Ang Mga Gawa ni Pablo at Tecla at ang pinakaunang paglalarawan kay Pablo

Petsa: Kinatha bago ang Tungkol sa Bautismo ni Tertuliano (bandang AD 200; inilagay ito ni Ramsay sa bandang 195), malamang mga AD 150-200; iminungkahi ni M. R. James (1924) ang bandang AD 160. Mas huli nang malaki ang mga nananatiling manuskrito.
Kinaroroonan ngayon: Tradisyon ng teksto (wikang Griyego, kasama ang mga bersiyong Coptic, Latin, Syriac at iba pa)
May kaugnayan sa: Mga Gawa 13:50–51; 2 Timoteo 1:15–18; 2 Timoteo 2:17–18; 2 Timoteo 3:11; 2 Timoteo 4:10; 2 Timoteo 4:19; 2 Corinto 10:10; Galacia 4:13–14
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Tradisyonal na salaysay

Ipinapakita ng Mga Gawa ni Pablo at Tecla kung paano inalala at inilarawan sa isip ng mga Kristiyano noong ikalawang siglo si Pablo; hindi ito isang hiwalay na tala ng kaniyang mga paglalakbay. Ang romansang ito, isang yugto ng Mga Gawa ni Pablo na kumalat din nang hiwalay, ay naglalaman ng pinakaunang kilalang paglalarawan sa anyo ni Pablo. Sinasabi ni Tertuliano, na sumulat bandang AD 200, na isang presbitero sa Lalawigan ng Asia ang kumatha ng isang akda tungkol kay Tecla sa pangalan ni Pablo dahil sa pag-ibig kay Pablo, at inalis siya sa tungkulin.

Ano ang pinatutunayan nito

Pagsapit ng bandang AD 200, isang akda sa pangalan ni Pablo ang gumamit sa halimbawa ni Tecla upang ipagtanggol ang pagtuturo at pagbabautismo ng mga babae. Sinasabi ni Tertuliano na isang presbitero sa Lalawigan ng Asia ang kumatha nito na para bang dinaragdagan ang katanyagan ni Pablo at, matapos mahatulan at umaming ginawa niya ito dahil sa pag-ibig kay Pablo, ay inalis sa tungkulin (Tungkol sa Bautismo 17.5).
Ibinibigay nito ang pinakaunang kilalang paglalarawan sa anyo ni Pablo: maliit, kalbo, sakang, matipuno ang pangangatawan, magkadugtong ang mga kilay at medyo mahaba ang ilong, puspos ng biyaya, kung minsan ay mukhang tao at kung minsan ay may mukha ng anghel (Mga Gawa ni Pablo at Tecla 3).
Nagsisimula ito kay Pablo na umaahon sa Iconio matapos tumakas mula sa Antioquia ng Pisidia, gaya ng sa Mga Gawa 13:50–51, habang hinihintay siya ni Onesiforo sa daan patungong Listra (ihambing ang 2 Timoteo 3:11). Gumagamit ito ng mga pangalang matatagpuan din sa 2 Timoteo (Demas, Hermogenes, Onesiforo, Tito), at ibinibigay nito kina Demas at Hermogenes ang turo na naganap na ang muling pagkabuhay, na sa 2 Timoteo 2:17–18 ay iniuugnay kina Hymenaeus at Philetus.
Pagsapit ng unang bahagi ng ikaapat na siglo, ibinilang ni Eusebio ang Mga Gawa ni Pablo sa mga akdang "itinakwil", sa labas ng mga tinatanggap na aklat (Kasaysayan ng Iglesia 3.25.4).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakita kung ano ang hitsura ni Pablo. Isinulat ang larawang ito marahil siyamnapung taon o higit pa pagkaraan ng kaniyang kamatayan, at ang sinasabing pinagmulan ng impormasyon, si Tito, ay bahagi mismo ng kuwento.
Hindi ito hiwalay na saksi sa Mga Gawa. Maaaring hango sa Mga Gawa at sa 2 Timoteo ang mga lugar at pangalan nito, kaya ang pagtutugma nito sa mga iyon ay hindi nagdaragdag ng hiwalay na patunay.
Hindi nito pinatutunayan ang mga paglilitis kay Tecla, ang kaniyang mga himala, o ang papel ni Reyna Tryphaena sa mga ito. Kahit si Tryphaena nga ang makasaysayang reynang kliyente na kinilala nina James at Ramsay, ang pagbanggit sa isang totoong tao ay hindi nagpapatunay na totoo ang yugto.
Tinutukoy lamang ni Tertuliano ang akda sa paggamit nito sa halimbawa ni Tecla. Hindi naipapakita na ang kaniyang teksto ay tumutugma bawat yugto sa nananatiling Mga Gawa ni Pablo at Tecla; mas huli nang malaki ang mga manuskrito, at nagkakaiba ang mga saksi (naglilimbag ang edisyon ni Walker ng kahaliling wakas mula sa manuskrito ni Grabe).

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Dalawang tanong ang nananatiling bukas. Una, nag-iingat ba ng alaala ang larawan ni Pablo? Hinatulan ni Ramsay na ang payak at di-nakapupuring mga detalye nito ay naglalaman ng napakaagang tradisyon at na ang lokal na heograpiya nito ay nagpapakita ng manunulat na kilala ang lugar; binabasa naman ng iba ang mga katangian sa liwanag ng mga kumbensiyong Griyego sa paglalarawan ng katawan at pagkatao, na gagawin itong isang pampanitikang larawan. Ikalawa, ano ang kaugnayan ng kuwento sa 2 Timoteo, na kapareho nito ng mga pangalan? Maaaring hiniram ng may-akda nito ang mga iyon mula sa liham, o, gaya ng ikinatwiran ni MacDonald, maaaring kapuwa sumasalamin ang dalawa sa mga pinagtatalunang kuwentong pasalita tungkol kay Pablo.

Iba pang pagbasa

Maagang lokal na alaala. Ikinatwiran ni W. M. Ramsay (1893) na ang payak at di-nakapupuring larawan ay naglalaman ng napakaagang tradisyon, at na ang 'Royal Road' patungong Listra sa kuwento, isang pangalang sa palagay niya ay hindi na ginamit pagkaraan ng AD 74, ay nagpapakita ng isang manunulat noong unang siglo na kilala ang lugar. Hindi inangkin ni Ramsay mismo na makasaysayan ang mga pangyayari. Iniulat ni M. R. James (1924) na hindi karaniwang tinanggap ang teorya ni Ramsay tungkol sa isang mas naunang nakasulat na kuwento ni Tecla.
Pampanitikang larawan. Sinusunod ng mga katangian ang mga kumbensiyong Griyego sa paglalarawan ng katawan at pagkatao ng isang tao, ang kontekstong pinagbasahan ni Abraham Malherbe (1986) sa larawan. Ayon sa pagbasang ito, ipinapakita nito kung paano inilarawan ng mga Kristiyano noong ikalawang siglo si Pablo, hindi kung ano ang tunay niyang hitsura. Kung kumbensiyonal ang mga katangian, hindi garantiya ng maagang alaala ang tila pagkapayak ng mga ito.
Hinuha mula sa mga liham. Maaaring inilarawan ng mga sumunod na manunulat ang isang di-kahanga-hangang pigura batay sa sariling mga liham ni Pablo, kung saan sinasabi ng mga kritiko na mahina ang kaniyang presensiya sa katawan (2 Corinto 10:10), inaalala niya ang isang kahinaan ng katawan sa Galacia, at sinasabi niyang tinanggap siya ng mga taga-Galacia na parang anghel ng Diyos (Galacia 4:13–14), isang posibleng pinagmulan ng mukhang tulad ng anghel sa larawan.
Pasalitang alamat sa likod ng mga Liham Pastoral. Ikinatwiran ni Dennis MacDonald (1983) na kumalat bilang mga pasalitang alamat ang mga kuwento tungkol kina Pablo at Tecla bago isinulat ang mga ito sa Mga Gawa ni Pablo, at na isinulat ang mga Liham Pastoral bahagya upang salungatin ang gayong mga alamat. Ayon sa pananaw na ito, hindi basta hiniram ng kuwento ang mga pangalan nito mula sa 2 Timoteo.

Mga sanggunian

Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 1 (section numbers as in James 1924): Paul goes up to Iconium ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 3 (section numbers as in James 1924): Onesiphorus waits on the road to Lystra ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 3 (section numbers as in James 1924): description of Paul ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla 14 (section numbers as in James 1924): Demas and Hermogenes on the resurrection ↗
Anonymous, Acts of Paul and Thecla (Ante-Nicene Fathers vol. 8) (Alexander Walker, 1886) — Acts of Paul and Thecla, editor's note introducing the alternative ending from Grabe's manuscript ↗
Tertullian, On Baptism (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (S. Thelwall, 1885) — On Baptism 17.5 (Thecla's example) ↗
Tertullian, On Baptism (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (S. Thelwall, 1885) — On Baptism 17.5 ↗
Eusebius, Church History (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II vol. 1) (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 3.25.4 ↗

Mga klasikong pag-aaral

Ang Horae Paulinae (1790) ni William Paley: mga di-sinasadyang pagkakatugma ng Mga Gawa at ng mga liham ni Pablo

Petsa: 1790 (unang paglalathala); ang mga sipi rito ay mula sa tinipong Works noong 1819
Kinaroroonan ngayon: Nakalimbag na aklat; naka-digitize sa archive.org ang limbag sa Dublin noong 1790 at ang Works noong 1819
May kaugnayan sa: Roma 15:24–28; Mga Gawa 20:2–3; Mga Gawa 20:16; Mga Gawa 24:17–19; 1 Corinto 16:1–4; 2 Corinto 8:1–4; 2 Corinto 9:2; 1 Corinto 4:17–19; 1 Corinto 16:10–11; Mga Gawa 19:21–22; Mga Gawa 16:1; 2 Timoteo 1:5; 2 Timoteo 3:15; Galacia 2:1–10; Mga Gawa 15:1–29
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Inihahambing ng Horae Paulinae (1790) ni William Paley ang mga liham ni Pablo sa Mga Gawa at ikinakatwiran na ang tila di-planadong mga pagkakatugma ay nagpapakitang kapuwa nakasalig ang mga ito sa totoong mga pangyayari. Ang pangunahin niyang halimbawa ay ang ambagan para sa Jerusalem, na inilalahad ng Roma 15 sa iisang lugar habang ibinibigay ito nang pira-piraso ng Mga Gawa at ng 1 Corinto at 2 Corinto. Isa itong argumento mula sa panloob na paghahambing, hindi bagong ebidensiya, at may bisa lamang kung di-planado at hiwalay sa isa't isa ang mga pagkakatugma, na tinututulan ng ilang iskolar.

Ano ang pinatutunayan nito

Ang pagsubok ni Paley (kab. 1): ang pagkakatugma ng isang kasaysayan at mga liham ay ibinibilang na ebidensiya lamang kapag mukha itong di-planado. Ang isang kasaysayang tinipon mula sa mga liham, mga liham na pinalsipika mula sa kasaysayan, o kapuwang hango sa iisang pinagmulan ay pawang magbubunga ng sinadyang pagkakatugma. Inilalapat niya ang pagsubok sa Mga Gawa at sa labintatlong liham at binibilang ang bawat halimbawa upang matanggihan ng mambabasa ang isang mahinang halimbawa nang hindi itinatapon ang iba.
Nakasalig ang pangunahin niyang halimbawa (kab. 2, blg. 1) sa isang matibay na obserbasyon sa teksto. Iniuugnay ng Roma 15:25–26 ang mga kaloob ng Macedonia at Acaya sa isang nalalapit na paglalakbay sa Jerusalem. Ibinibigay ng Mga Gawa 20:2–3 at 20:16 ang pananatili sa Grecia at ang pagmamadali patungong Jerusalem ngunit walang ambagan, na binabanggit lamang ng Mga Gawa sa pagtatanggol ni Pablo sa harap ni Felix (24:17). Ibinibigay ng 1 Corinto 16:1–4 at ng 2 Corinto 8:1–4 at 9:2 ang pagbibigay ng Acaya at Macedonia.
Ikalawang halimbawa (kab. 3, blg. 3-4): sa Mga Gawa 19:21–22, isinugo sina Timoteo at Erasto sa Macedonia nang mauna kay Pablo. Sinasabi ng 1 Corinto 4:17 na naipadala na si Timoteo, samantalang itinuturing ng 16:10–11 na di-tiyak ang kaniyang pagdating sa Corinto. Pinagtutugma ni Paley ang dalawa sa pamamagitan ng isang rutang dumaraan sa Macedonia. Sariling hinuha niya ang rutang iyon, at inilalahad niya ito bilang malamang, hindi nakasaad.
Kapuwa nakasalalay ang dalawang pangunahing halimbawa sa mga liham lamang na tinatanggap ng halos lahat ng iskolar bilang kay Pablo (Roma, 1 Corinto, 2 Corinto).

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Na tumpak ang Mga Gawa sa kabuuan. Ang mga pagkakatugma ay tungkol sa mga plano sa paglalakbay, mga kasama at isang ambagan, hindi sa mga talumpati, mga himala o interpretasyon ng tagapagsalaysay sa mga pangyayari.
Na kay Pablo ang lahat ng labintatlong liham na ginamit ni Paley. Ang kaniyang mga halimbawa mula sa mga pinagtatalunang liham, gaya ng 2 Timoteo, ay kasintibay lamang ng katwiran sa pagpepetsa sa mga liham na iyon sa panahon ng buhay ni Pablo.
Na tiyak na hiwalay sa isa't isa ang mga pagkakatugma. Kung alam ng may-akda ng Mga Gawa ang mga liham, ang ilan sa mga pagkakatugma ay nakadepende sa mga ito sa halip na nagpapatibay.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

May bisa lamang ang hinuha ni Paley kung hiwalay sa isa't isa ang mga pagkakatugma. Mula pa kay F. C. Baur, binasa ng maraming kritikal na iskolar ang Mga Gawa bilang isang mas huli at hinubog na salaysay, at pitong liham lamang ang tinatanggap ng karamihan na tiyak na kay Pablo. Ikinatwiran ni Richard Pervo na nagmula ang Mga Gawa sa unang bahagi ng ikalawang siglo at ginamit nito ang mga liham ni Pablo, ang mismong pagdepende na nais alisin ng pagsubok ni Paley. Ang sagot ng pamamaraan, mula kay Paley hanggang kay Lydia McGrew, ay masyadong pahilis ang mga pagkakatugma para maging hiram: sa mga halimbawa ni Paley, halos hindi binabanggit ng Mga Gawa ang ambagan at sa 19:22 ay sa Macedonia lamang isinugo si Timoteo. Pinagtatalunan din kung nagkataon lamang o sinadya ang gayong mga pananahimik. Iniisip ng maraming iskolar na hindi alam ng may-akda ng Mga Gawa ang mga liham, na tumatanggap sa premisa ni Paley tungkol sa pagiging hiwalay. Sa halip, tugon nila na ang mga pagkakatugma tungkol sa paglalakbay at mga kasama ay nagpapakita ng mahusay na impormasyon tungkol sa mga paglalakbay ni Pablo, hindi ng katumpakan ng mga talumpati o teolohiya ng Mga Gawa, at inuuna nila ang mga liham kapag nagkakasalungat ang dalawa (Knox).

Iba pang pagbasa

Ginamit ng Mga Gawa ang mga liham. Naniniwala ang ilang iskolar, lalo na si Richard Pervo, na alam ng may-akda ng Mga Gawa ang ilan sa mga liham ni Pablo. Ayon sa pananaw na iyon, ang ilang pagkakatugma ay panghihiram, hindi hiwalay na pagpapatunay. Ang maluwag na pagkakatugmang itinuturo ni Paley (halos tahimik ang Mga Gawa tungkol sa ambagan, at sa Macedonia lamang isinugo si Timoteo) ay mangangahulugan na malayang ginamit ang mga liham sa halip na kinopya.
Sinadya ang pananahimik. Ipinaliliwanag ng ilang komentarista ang halos pananahimik ng Mga Gawa tungkol sa ambagan bilang sinadyang pagpipigil, halimbawa kung malamig na tinanggap ang kaloob o nasangkot ito sa pagdakip kay Pablo. Gagawin niyon na sinadya sa halip na nagkataon ang pagkukulang. Ipahihiwatig pa rin nito na alam ng may-akda ang tungkol sa ambagan.
Ginamit ng isang mas huling liham ang Mga Gawa. Itinuturing ng maraming kritikal na iskolar na isinulat ang 2 Timoteo pagkaraan ng panahon ng buhay ni Pablo. Maaaring kinuha ng isang mas huling manunulat mula sa Mga Gawa 16:1 ang inang Judio ni Timoteo, na iniaalok ni Paley bilang di-sinasadyang pagkakatugma sa 2 Timoteo 1:5 at 3:15 (kab. 12, blg. 2-3). Kaya may bigat lamang ang mga halimbawang ito para sa mga mambabasang nagpepetsa na sa liham sa panahon ni Pablo.
Binilang ang mga pagkakatugma, isinantabi ang mga tensiyon. Ikinakatwiran ng mga kritiko ng pamamaraan na maaaring palakihin ng isang listahan ng mga pagkakatugma ang kaso maliban kung tinitimbang kasama ng mga ito ang mga tensiyon, gaya ng sa pagitan ng Galacia 1–2 at Mga Gawa tungkol sa mga pagdalaw ni Pablo sa Jerusalem. Tinatalakay mismo ni Paley ang agwat ng Galacia 2 at Mga Gawa 15 at ikinakatwiran na ipinapakita nitong walang manunulat na humango sa isa pa; idinaragdag ng kaniyang mga tagapagtanggol na dapat hatulan ang bawat pagkakatugma ayon sa sarili nitong kalagayan.

Mga sanggunian

William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 132 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 133 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 1 (Exposition of the Argument); Works (London, 1819) vol. 2, p. 139 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 2 (Romans), no. 1; Works (London, 1819) vol. 2, p. 145 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 3 (First Corinthians), no. 3; Works (London, 1819) vol. 2, p. 178 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 5 (Galatians), no. 2; Works (London, 1819) vol. 2, p. 235 ↗
William Paley, Horae Paulinae — ch. 12 (Second Timothy), no. 2; Works (London, 1819) vol. 2, p. 355 ↗
William Paley, Horae Paulinae (Dublin printing) — Title page and contents, Dublin printing of 1790 (Princeton Theological Seminary Library copy) ↗

Ang pagsusuring pandagat ni James Smith sa paglalakbay at pagkawasak ng barko ni Pablo (1848)

Petsa: 1848 (unang edisyon; mga sumunod na edisyon noong 1856, 1866 at 1880)
Kinaroroonan ngayon: Nailathalang aklat; naka-digitize sa Internet Archive ang unang edisyon noong 1848 mula sa isang kopya ng Harvard College Library
May kaugnayan sa: Mga Gawa 27:12; Mga Gawa 27:13–20; Mga Gawa 27:21–26; Mga Gawa 27:27–29; Mga Gawa 27:39–44; Mga Gawa 28:1
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Nirekonstrukto

Sa The Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848), sinubok ni James Smith ng Jordanhill, isang Scottish na manlalayag ng yate at heologo, ang Mga Gawa 27 laban sa mga hydrographic chart, mga direksiyon sa paglalayag at payo ng mga opisyal ng hukbong-dagat. Ikinatwiran niyang tugma ang unos, ang pagkubli sa likod ng Cauda, ang pagtatali sa ilalim ng barko, ang pag-anod at ang mga pagsukat ng lalim sa pagdaong sa St Paul's Bay, Malta. Ipinapakita nito ang pagkakaugnay-ugnay na pandagat, bagaman ang ilang datos ay hinango mula mismo sa Mga Gawa. Hindi nito mapatutunayan ang pagiging may-akda o ang bawat pangyayari.

Ano ang pinatutunayan nito

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi ito malayang saksi sa paglalakbay. Hinango ni Smith ang direksiyon ng hangin mula sa mismong heograpiya ng salaysay, kinuha ang bilis ng pag-anod mula sa mga tantiya ng mga opisyal noong ikalabinsiyam na siglo at ginamit ang tradisyonal na hantungan sa Malta. Kaya ipinapakita ng pagtutugma na tugma ang salaysay sa tunay na mga hangin, mapa at baybayin; hindi nito pinatutunayan ang bawat detalye mula sa ebidensiyang galing sa labas.
Hindi nito ipinapakitang sumulat si Lucas bilang saksing nakakita, o na naganap ang mga pangyayaring lampas sa pagsusuring pandagat, gaya ng mensahe ng anghel at ng mga pagtitiyak ni Pablo sa Mga Gawa 27:21–26. Ang pahayag ni Smith na walang hindi marinong makasusulat nang ganoon kapare-pareho nang walang aktuwal na pagmamasid ay hinuha mula sa pagkakapare-pareho ng salaysay, at tinututulan ito ng iba. Maging si Ramsay ay naniwalang inihatid ni Lucas ang tungkol sa Fenix mula sa ibang tao at inilarawan ang pag-anod gaya ng gagawin ng isang taga-lupa.
Hindi nito itinatakda ang eksaktong lugar ng pagdaong o napagpapasyahan ang bawat teknikal na punto. Nangangailangan ang sapang pinili ni Smith ng dalampasigang wala na ngayon, at pinagtatalunan pa rin ang paraan ng pagtatali sa ilalim ng barko at ang kinahaharap ng daungan sa Fenix.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Binabasa ng mga humahanga kay Smith, mula kay Ramsay hanggang kay Colin Hemer, ang pagkakaugnay-ugnay na pandagat ng salaysay bilang tanda ng ulat ng mismong nakasaksi. Tumutugon ang iba na kumbensiyong pampanitikan ang pagsasalaysay ng paglalakbay-dagat sa unang panauhan (Vernon Robbins), o na ginagaya ng Mga Gawa 27–28 ang mga pagkawasak ng barko ni Odysseus (Dennis MacDonald). Sa mga pagbasang iyon, maaaring ipakita ng katumpakan ang kaalaman sa paglalayag sa halip na ang pagiging naroroon sa barko. Tumugon si Hemer na hindi itinatatag ng mga pagkakahawig na binanggit ni Robbins ang ganoong kumbensiyon, bagaman inamin niyang ang katumpakang pandagat lamang ay nagpapakita lang na nakagawa ang manunulat ng ganoong paglalakbay. Bukás pa rin ang mga teknikal na tanong: kung pahalang o pahaba sa katawan ng barko ang mga kable ng pagtatali, saan nakaharap ang Fenix, at kung ang Melita nga ba ay Malta. Ikinatwiran ni Heinz Warnecke ang Kephallenia, at nina A. Acworth at O. F. A. Meinardus ang Mljet.

Iba pang pagbasa

Kumbensiyong pampanitikan. Ikinakatwiran ni Vernon Robbins na kabilang ang pagsasalaysay sa unang panauhang maramihan sa mga kumbensiyon ng sinaunang mga salaysay ng paglalakbay-dagat. Sa pagbasang iyon, ipinapakita ng mga pagsubok ni Smith na alam ng may-akda kung paano kumikilos ang mga barko at ang mga hangin sa Dagat Mediteraneo, hindi na sakay siya ng barko. Tumugon si Hemer na hindi itinatatag ng mga halimbawa ni Robbins ang ganoong uri ng panitikan.
Panggagaya kay Homer. Ikinakatwiran ni Dennis MacDonald na paulit-ulit na tumutukoy ang Mga Gawa 27–28 sa mga pagkawasak ng barko ni Odysseus—magkapareho ang mga larawang pandagat, ang banal na pangako ng kaligtasan at ang bayaning tinanggap ng mga taga-pulo—upang dakilain si Pablo at ang kaniyang Diyos sa pamamagitan ng paghahambing. Kung gayon, pampanitikan ang hugis nito kahit makatotohanan ang heograpiya nito.
Ibang pulo. Inilagay ni Heinz Warnecke ang pagkawasak sa Kephallenia, sa baybayin ng kanlurang Grecia. Isang mas lumang pananaw, na pinabulaanan ni Smith at muling binuhay ni A. Acworth (1973) at ni O. F. A. Meinardus, ang naglagay sa Melita sa Mljet (Meleda) sa Adriatico. Ang Malta, at lalo na ang St Paul's Bay, ay nananatiling pagkakakilanlang tinatanggap ng nakararami.

Mga sanggunian

James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. ix, note ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. xiii ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Introduction, p. xix ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 60 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 64 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 81 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 82 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 85 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — Crete to Melita, p. 87 ↗
James Smith, The Voyage and Shipwreck of St. Paul — The Shipwreck, p. 102 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 326 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 329 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 334 ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV, p. 341 ↗
Wikidata — Q6143365 ↗

Ang St Paul the Traveller (1895) ni W. M. Ramsay at ang pangangatwiran para sa katumpakan ng Mga Gawa

Petsa: Unang inilathala noong 1895 (may petsang 17 Setyembre ang paghahandog, 23 Setyembre 1895 ang paunang salita); sinuri ang mga sipi laban sa ikasampung edisyon, Hodder and Stoughton, 1907
Kinaroroonan ngayon: Nailathalang aklat; naka-digitize sa Christian Classics Ethereal Library ang ikasampung edisyon (Hodder and Stoughton, 1907)
May kaugnayan sa: Mga Gawa 13:49; Mga Gawa 14:1–7; Mga Gawa 14:11; Mga Gawa 16:6; Mga Gawa 18:23; Galacia 1:2; Galacia 3:1
Antas ng katiyakan: Katamtaman hanggang mataas
Katayuan ng batayan: Pinagtatalunan

Sa St Paul the Traveller (1895), isinulat ng klasisistang taga-Aberdeen na si W. M. Ramsay na minsan niyang tinanggap ang pananaw ng Tübingen na ang Mga Gawa ay akda ng ikalawang siglo. Nakumbinsi siya ng mga taon ng pananaliksik sa Asia Minor na tugma ang mga terminong panrehiyon nito sa Galacia ng mga Romano noong unang siglo, gaya sa pagtakas mula Iconio patungong Licaonia (Mga Gawa 14:6). Kung saan nananatiling matibay ang kaniyang mga pagbasa, ipinapakita ng mga ito na kilala ng may-akda ang rehiyon; hindi nito pinatutunayan ang bawat pangyayari, at pinagtatalunan pa rin ang kaniyang saklaw ng petsa at ang kaniyang pangangatwiran para sa Timog Galacia.

Ano ang pinatutunayan nito

Noong 1895, isinulat ni Ramsay na minsan siyang lubusang nakumbinsi ng teorya ng Tübingen at itinuring niya ang Mga Gawa bilang akda ng ikalawang siglo. Sinabi niyang unti-unting nagbago ang kaniyang pananaw habang ginagamit niya ang Mga Gawa bilang sanggunian sa topograpiya, mga antigong bagay at lipunan ng Asia Minor.
Ikinatwiran niyang tumutukoy ang Mga Gawa 14:6 sa isang tunay na hangganan. Ayon sa kaniya, kabilang ang Iconio sa distrito ng Frigia sa lalawigan ng Galacia, samantalang nasa bahaging Romano ('Galatic') ng Licaonia ang Listra at Derbe. Naniniwala siyang tumpak lamang ang paglalarawang ito sa pagitan ng AD 37 at 72.
Naniniwala si Ramsay na nakatali ang pagbasang Timog Galacia sa liham sa Galacia sa pinagmulan ng Mga Gawa noong unang siglo at sa pagiging may-akda ni Lucas nito. Tinutulan ang kaniyang pangangatwiran tungkol sa Galacia mula pa sa simula, ni Dr Chase sa Expositor (1893-94), at kalaunan ni James Moffatt. Maging ang isang nakikisimpatiyang tagasuri, si F. F. Bruce (1966), ay humatol na hilig niyang palakihin ang kaniyang pangangatwiran, bagaman isa itong mahusay na pangangatwirang palakihin.

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Hindi nito ipinapakitang naganap ang mga pangyayari, talumpati o himala sa Mga Gawa gaya ng pagkakasalaysay. Ipinapakita ng tamang hangganan, titulo o distrito na kilala ng may-akda ang tagpuan, hindi na makasaysayan ang bawat pangyayari.
Ang salaysay ni Ramsay tungkol sa pagbabago ng kaniyang isip ay ebidensiya na nagbago ang kaniyang isip, hindi malayang pagpapatunay sa Mga Gawa. Sa kaniyang muling pagsasalaysay noong 1915, ayon sa buod ni Gasque, ang pangyayari sa Licaonia sa Mga Gawa 14:5–12 ang punto ng pagbabago. Sa halip, idinidiin ng teksto noong 1895 ang pagtatalo kung naglakbay si Pablo sa Hilagang Galacia o sa Licaonia.
Hindi nito napagpapasyahan ang Timog Galacia bilang patutunguhan ng liham sa Galacia, o ang maagang petsa ng Mga Gawa at ang pagiging may-akda ni Lucas nito. Nananatiling pinagtatalunan ang tatlong ito.

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Tatlong tanong ang nananatiling bukás. Una, ang eksaktong kaalaman ba sa lugar ay tumuturo sa isang kasama ni Pablo (Ramsay, Hemer), o tugma ba ito sa isang mas huling may-akdang may sapat na kaalaman na humubog sa mga pangyayari ayon sa teolohiya? Ang mga iminumungkahing petsa para sa Mga Gawa ay mula sa unang bahagi ng dekada 60 (Hemer), sa karaniwang tinatanggap na dekada 80, hanggang sa ikalawang siglo (O'Neill); iniuulat ni Gasque na pinahihintulutan ni Barrett ang petsang kasinghuli ng 95-115. Ikalawa, nanirahan ba ang mga taga-Galacia ni Pablo sa mga lungsod sa timog ng lalawigang Romano o sa etnikong Galacia sa hilaga (Lightfoot, Moffatt)? Ikatlo, talaga bang kasing-tiyak ng sinabi ni Ramsay ang kaniyang saklaw na 37-72, na nakasalalay sa paghahati sa pagitan ng Licaonia na Romano at Licaonia na Antiochian, gayong inamin niya mismo na kakaunti ang ebidensiya para sa mga distrito ng lalawigan?

Iba pang pagbasa

Isang mas huling may-akdang may sapat na kaalaman. Ang tumpak na heograpiya at mga terminong pang-administrasyon ay maaaring nanggaling sa mga sanggunian, kaalaman sa paglalakbay o gamit sa rehiyon na tumagal nang matagal. Kaya tugma ang mga ito sa isang may-akdang sumulat sa huling bahagi ng unang siglo o pagkatapos nito, na humubog sa kuwento para sa layuning teolohikal. Sa pananaw na ito, ipinakita ni Ramsay na kilala ng may-akda ang Asia Minor, hindi na siya ay kasama ni Pablo.
Pagbasang Hilagang Galacia. Itinuring ni J. B. Lightfoot, ang klasikong tagapagtanggol ng pananaw noong panahon ni Ramsay, na ang mga taga-Galacia ni Pablo ay ang bayang Galo sa gitnang Asia Minor, na dinalaw sa mga paglalakbay sa Mga Gawa 16:6 at 18:23. Pinanatili ni Moffatt ang pananaw laban kay Ramsay, gayundin, ayon sa ulat ni Gasque, ng karamihan sa iskolarsyip na Aleman. Ginagamit din ng mga tagapagtanggol nito ang Mga Gawa para sa ruta ni Pablo, kaya hinuha lamang ni Ramsay ang kaniyang pahayag na hindi maaaring tumugma ang kanilang pananaw sa Mga Gawa na mula sa unang siglo at isinulat ni Lucas.
Pinino si Ramsay, hindi ibinasura. Pinananatili ng mga nakikisimpatiyang kahalili gaya nina Gasque at Hemer ang kaniyang paraan ng pagsubok sa Mga Gawa laban sa mga inskripsiyon at heograpiya. Itinuturing ni Gasque na pinapaboran ng ebidensiya ang pangangatwiran para sa Timog Galacia ngunit hindi ito mapatutunayan sa ikasisiya ng bawat iskolar. Humatol si Bruce, sa kaniyang paunang salita sa aklat ni Gasque, na nakasama sa reputasyon ni Ramsay bilang iskolar ang naging papel niya sa kalaunan bilang popular na apolohista.

Mga sanggunian

W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. 1 §1 (Trustworthiness) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. 5 §6 (The Cities of Lycaonia) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — Preface to the second edition (dated 25 March 1896) ↗
Wikidata item for William Mitchell Ramsay — Q326308 ↗

Mga opisyal na titulo sa Mga Gawa, bawat lungsod

Petsa: Mga paggamit na napatunayan mula 22 BC (ibinalik ang Cyprus sa mga prokonsul) hanggang kalagitnaan ng ikalawang siglo AD (ang Asiarkang si Felipe sa Esmirna, c. 155-160 ayon sa karaniwang pagpepetsa; mga dekreto ng Efeso hanggang AD 160). Ang ilang nag-uulat na sanggunian ay mas huli (si Cassius Dio, unang bahagi ng ikatlong siglo; si Eusebio, unang bahagi ng ikaapat). Ang mga tagpo sa Mga Gawa ay nasa c. AD 46-60 ayon sa karaniwang kronolohiya.
Kinaroroonan ngayon: Hindi angkop: isang pangkalahatang-tanaw sa ilang teksto at inskripsiyon; tingnan ang mga kaugnay na item para sa kinaroroonan ng bawat bagay.
May kaugnayan sa: Mga Gawa 13:6–12; Mga Gawa 16:12–40; Mga Gawa 17:5–9; Mga Gawa 18:12–17; Mga Gawa 19:29–41; Mga Gawa 21:30–40; Mga Gawa 22:24–29; Mga Gawa 23:10–30; Mga Gawa 24:22; Mga Gawa 28:7–10
Antas ng katiyakan: Mataas
Katayuan ng batayan: Sinusuportahan ng mga sanggunian

Nagbibigay ang Mga Gawa ng titulong angkop sa bawat lugar na inilalarawan nito: mga prokonsul sa Cyprus at Acaya, mga politarka sa Tesalonica, mga pretor na may mga liktor sa kolonya ng Filipos, mga Asiarka at isang kalihim ng lungsod sa Efeso, isang "unang tao" sa Malta at isang kumander na Romano sa Jerusalem. Pinatutunayan ng mga inskripsiyon at sinaunang manunulat ang karamihan dito; sa Filipos, ang "mga pretor" ay titulong pamitagan. Ipinapakita nito ang mahusay na kaalaman sa lugar o mahuhusay na sanggunian; hindi nito pinatutunayang naganap ang bawat pangyayari, at hindi rin nito napepetsahan ang Mga Gawa.

Ano ang pinatutunayan nito

Ano ang hindi nito pinatutunayan

Na naganap ang isang partikular na tagpo gaya ng pagkakasalaysay. Ang tamang titulo para sa mga opisyal ng Tesalonica o Malta ay hindi nagpapatunay sa paglusob sa bahay ni Jason o sa pagpapagaling sa ama ni Publio; kailangang suriin nang hiwalay ang bawat pangyayari.
Ang petsa o may-akda ng Mga Gawa kung ito lamang. Nanatiling ginagamit ang karamihan sa mga titulong ito sa loob ng maraming henerasyon (mga politarka sa Tesalonica hanggang ikalawang siglo, mga Asiarka hanggang kalagitnaan ng ikalawang siglo), kaya maaari ring maging tama ang mga ito sa isang mas huling manunulat na may mahuhusay na sanggunian.
Pare-parehong teknikal na katumpakan. Sa Filipos, ang "mga pretor" ay, sa paghatol ni Ramsay, isang titulong pamitagan sa halip na pormal na titulo ng kolonya, at gumagamit din doon ang Mga Gawa ng pangkalahatang salita para sa mga pinuno (Mga Gawa 16:19). Ang katumpakan ay sa may-kaalaman at edukadong paggamit, hindi sa terminolohiyang legal.
Na malayang nakikilala ang bawat pinangalanang opisyal, o na iisa at tiyak ang kahulugan ng bawat titulo. Nananatiling pinagtatalunan kung may inskripsiyong nagbabanggit sa prokonsul na si Sergio Paulo, kung ano talaga ang mga Asiarka, at kung ang "una" ng Malta ay pormal na katungkulan o parangal na ranggo (sinasabi lamang ng tala ni Kaibel na tiyak na natatanging katayuang sibiko ang tinutukoy).

Kung saan nagkakaiba ang mga tagapagpaliwanag

Itinuring nina Ramsay, Sherwin-White at Hemer ang sunod-sunod na tumpak na detalyeng lokal, kabilang ang mga titulo, bilang nagsasama-samang ebidensiya na nakasalig ang Mga Gawa sa maaga at may-kaalamang impormasyon; ikinatwiran ni Ramsay na si Lucas ang kasama ni Pablo, at ipinagtanggol ni Hemer ang pagiging may-akda ni Lucas at ang petsang bago ang AD 70. Tumugon si Pervo na gumamit din ang sinaunang mga nobela ng tunay na mga tao at ng mga teknik ng historiograpiya, at pinetsahan niya ang Mga Gawa sa mga 115; binabasa ni Witetschek ang lokal na kulay nito tungkol sa Efeso bilang ebidensiya higit para sa panahon mismo ni Lucas kaysa sa panahon ni Pablo. Nananatiling bukás ang mas makikitid na tanong, lalo na kung ang isang Asiarka ay ang mataas na saserdote lamang ng Lalawigan ng Asia (pananaw ni Ramsay, na kapareho ng kay Hicks noong 1890) o iba pa, isang pag-aalinlangang hinango ni Witetschek mula mismo sa Mga Gawa 19:31.

Iba pang pagbasa

Kasamang may sapat na kaalaman. Ang saklaw ng tama at tiyak-sa-lugar na mga titulo ay sumasalamin sa isang may-akdang naglakbay kasama ni Pablo o personal na nakakilala sa mga lungsod na ito, gaya ng ikinatwiran nina Ramsay at Hemer. Tugma ito sa mga talatang 'kami', ngunit hinuha ito mula sa katumpakan, hindi patunay ng pagiging may-akda.
Mas huling may-akdang may mahuhusay na sanggunian. Ang isang manunulat sa huling bahagi ng unang siglo o unang bahagi ng ikalawa, na humahango sa mga tala ng paglalakbay, mga lokal na impormante o mas naunang mga salaysay, ay maaaring makapagtala nang tama ng mga titulong ginagamit pa sa kaniyang sariling panahon. Sa pananaw na ito, ang mga titulo ay nagpapatunay sa kalidad ng mga sanggunian, o sa sariling panahon ng may-akda, higit kaysa sa maagang petsa (Pervo; Witetschek).
Realismong pampanitikan. Gumamit din ang sinaunang mga nobela ng tunay na mga tao, lugar at mga teknik ng historiograpiya, kaya ipinapakita ng tamang lokal na kulay ang kakayahan ngunit hindi nito kayang paghiwalayin nang mag-isa ang kasaysayan at kathang-isip. Kailangang hatulan ang bawat pangyayari batay sa sarili nitong ebidensiya.

Mga sanggunian sa katalogo: IG XIV 601

Mga sanggunian

Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1917) — 54.4.1 (22 BC) ↗
Tacitus, Annals (A. J. Church and W. J. Brodribb, 1876) — Ann. 1.76 (AD 15) ↗
Cassius Dio, Roman History (Earnest Cary, 1924) — 60.24.1 (AD 44) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. X sect. 3, p. 218 (praetors at Philippi) ↗
Eusebius, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 4.15.27 (quoting Mart. Pol. 12.2) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII sect. 5, p. 281 (Asiarchs) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XII sect. 5, p. 281 (town clerk) ↗
W. M. Ramsay, St. Paul the Traveller and the Roman Citizen — ch. XIV sect. 9, p. 343 (Malta) ↗
G. Kaibel, Inscriptiones Graecae XIV: Inscriptiones Siciliae et Italiae — IG XIV 601 (p. 112) ↗
Flavius Josephus, The Jewish War (William Whiston, 1737) — War 5.243-244 (Whiston 5.5.8; his 'legion' renders a general Greek word for a military unit) ↗
Flavius Josephus, Antiquities of the Jews (William Whiston, 1737) — Ant. 20.136 (Whiston 20.6.3) ↗

I-download ang dataset na ito (JSON, CC BY 4.0)

Gaano kaaga nakilala ang bawat liham

Roma

Pinangalanan ni Ireneo ang Roma bilang kay Pablo noong mga AD 180; ang edisyon ni Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo, na kilala mula sa mapanlabang ulat ni Tertuliano, ay naglalaman ng pinaikling teksto. Malamang na hinihiram ng 1 Clemente (karaniwang mga 96) at ni Policarpo ang pananalita nito; maaaring sumasalamin sa isang pinagsasaluhang kredo ang isang kahawig na sipi kay Ignacio. Sinisipi ito nang hindi pinapangalanan ng isang liham ng iglesia sa Gaul noong 177. Ang P46, na pinetsahan batay sa sulat-kamay sa mga AD 200, ang pinakamaagang manuskrito.

1 Clemente (iglesia ng Roma sa Corinto) · mga AD 95-97 (mula mga 70 hanggang 140 ang mga mungkahi) · Malamang na alusyon
May mga terminong kapareho ng Roma 1:29–32 ang listahan nito ng mga bisyo, kabilang ang paninirang-puri at pagkapoot sa Diyos, at gayundin nitong hinahatulan ang mga sumasang-ayon at ang mga gumagawa. Isinulat ito sa Roma, kung saan ipinadala ang Roma; dahil karaniwan ang mga listahan ng bisyo, may puwang para sa pagkakataon lamang.
- Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 35.6 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Esmirna · mga AD 105-117 (may nagsasabing dekada 140) · Posibleng alingawngaw
Tinatawag si Cristo na inapo ni David ayon sa pisikal na lahi ngunit Anak ng Diyos sa banal na kapangyarihan, ang pagpapares na nasa Roma 1:3–4. Marami ang nag-iisip na iniaangkop doon ni Pablo ang isang mas naunang kredo, kaya maaaring ang pinagsasaluhang pormulang iyon ang inuulit ni Ignacio sa halip na ang liham.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Smyrn. 1.1 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Malamang na alusyon
Iniuugnay ang pagtayo sa harap ng hukuman ni Cristo sa pagsusulit ng bawat tao tungkol sa kaniyang sarili, gaya ng Roma 14:10–12. Nasa 2 Corinto 5:10 din ang pariralang tungkol sa hukuman, at walang pinangangalanang pinagmulan si Policarpo, kaya posible pa rin ang pinaghalong alaala o karaniwang kasabihan.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 6.2 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · aktibo si Marcion mga AD 138-161; sumusulat si Tertuliano mula mga 207 · Listahan ng mga liham
Ikaapat na tinatalakay ni Tertuliano ang Roma sa edisyon ni Marcion na may sampung liham, kasunod ng Galacia at ng 1 Corinto at 2 Corinto. Sinasabi niyang pinutol ni Marcion ang buong mga talata, at nagtatapos ang kaniyang pagtalakay sa Roma 14:10. Dahil kilala lamang ito mula sa mga mapanlabang ulat, hindi tiyak ang eksaktong nilalaman ng edisyon.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13 ↗
Liham ng mga iglesia ng Vienne at Lyon · mga AD 177-178 (iningatan ni Eusebio, unang bahagi ng ika-4 na siglo) · Malinaw na sipi
Sa paglalarawan sa mga martir sa Gaul, inuulit nito ang Roma 8:18 nang halos salita por salita ngunit hindi pinapangalanan si Pablo. Sinasabi ni Eusebio na ibinibigay niya ang mismong mga salita ng mga iglesia, at pinepetsahan niya ang pag-uusig sa ikalabimpitong taon ni Antoninus Verus, ibig sabihin ay si Marcus Aurelius (AD 177).
- Eusebius (quoting the churches of Vienne and Lyons), Church History (Arthur Cushman McGiffert, 1890) — HE 5.1.6 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180 · Tahasang binanggit
Sinasabing ipinakita ni Pablo, sa pagsulat sa mga Romano, na iisa sina Jesus at Cristo, saka sinisipi ang Roma 1:1–4 at Roma 9:5, at muling pinapangalanan ang liham sa 3.16.9. Ang Aklat 3 ay mula sa panahon ni Eleuterio bilang obispo ng Roma.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.16.3 ↗
Fragmentong Muratoriano · Malamang mga AD 170-200; pinepetsahan ito ng iilan sa ika-4 na siglo · Listahan ng mga liham
Inililista ang Roma sa mga liham ni Pablo sa pitong iglesia, at sinasabing isinulat niya ito ayon sa tuntunin ng mga Kasulatan ng Lumang Tipan, na si Cristo ang kanilang unang layon. Karaniwang pinepetsahan batay sa puna nito na kamakailan lamang sumulat si Hermas, sa panahon ni Pio; inilalagay ito ng ilan sa ikaapat na siglo.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Paul's letters to seven churches ↗
Papiro 46 (P46) · mga AD 200 batay sa sulat-kamay (CSNTM: huling bahagi ng ika-2 o unang bahagi ng ika-3 siglo; INTF: unang bahagi ng ika-3 siglo) · Manuskrito
Karaniwang itinuturing na pinakamaagang manuskrito ng Roma, na nauuna sa pagkakasunod-sunod ng mga liham dito. Nawala ang mga dahon bago ang Roma 5:17, at ang dalawang sumasaklaw sa karamihan ng Roma 6:14–8:15. Inilalagay nito ang doksolohiya (Roma 14:24–26 sa pagbilang ng WEB) pagkatapos ng Roma 15:33. Pinetsahan batay sa sulat-kamay lamang.
- CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗

1 Corinto

Maaga ang patotoo sa 1 Corinto: ang 1 Clemente, na karaniwang pinepetsahan sa mga AD 96, ay nagsasabi sa Corinto na hawakan ang liham ni Pablo tungkol sa kanilang mga pangkat, malamang ang pinakamaagang pagpapangalan sa alinmang liham ni Pablo. Sinisipi ito nina Ignacio at Policarpo sa loob ng ilang dekada; kasama ito sa edisyon ni Marcion at sa listahang Muratoriano, pinapangalanan ito ni Ireneo, at ang P46, mga AD 200, ang pinakamaagang natitirang kopya.

1 Clemente · mga AD 95-97 (pinagtatalunan) · Tahasang binanggit
Sa pagsulat mula sa Roma sa Corinto, sinasabihan nito ang mga mambabasa na hawakan ang liham ni Pablo tungkol sa kanilang mga pangkat nina Pablo, Cefas at Apolos (1 Corinto 1:10–12). Malamang na humuhugot ang mga kabanata 37-38 at 49 sa 1 Corinto 12–13, bagaman karaniwan ang larawan ng katawan. Mula mga 70 hanggang 140 ang mga mungkahing petsa.
- Clement of Rome, The Epistle of S. Clement to the Corinthians (Lightfoot, Apostolic Fathers Part I, vol. 2) (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Efeso · mga AD 105-117 (pinagtatalunan) · Malinaw na sipi
Walang tanda ngunit halos salita por salita: dalawa sa tatlong tanong na 'nasaan...?' ng 1 Corinto 1:20, katabi ng krus bilang katitisuran at kaligtasan (1 Corinto 1:18–23); inuulit naman ng 16.1 ng liham ding ito ang 1 Corinto 6:9–10. Karaniwang pinepetsahan sa mga 105-117; ipinapangatwiran ni Barnes (2008) ang dekada 140; may iilang nagdududa sa pagiging tunay nito.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 18.1 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga Romano · mga AD 105-117 (pinagtatalunan) · Malamang na alusyon
Tinatawag ni Ignacio ang sarili na hindi karapat-dapat, 'ang pinakahuli sa lahat' at isang 'ipinanganak nang wala sa panahon', mga salitang magkakasamang matatagpuan sa 1 Corinto 15:8–9. Malamang, hindi tiyak: inilalapat niya ito sa kaniyang katayuan sa iglesia sa Siria. Gayundin, humihiram ang 5.1 ng liham ding ito sa 1 Corinto 4:4.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Rom. 9.2 ↗
Policarpo, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 (pinagtatalunan) · Malinaw na sipi
Iniuugnay ni Policarpo kay Pablo ang paghatol ng mga banal sa sanlibutan (1 Corinto 6:2), na pinapangalanan ang apostol ngunit hindi ang liham. Sa saling Latin lamang natitira ang kabanata 11; inuulit ng 5.3 sa wikang Griyego ang bahagi ng listahan ng bisyo sa 1 Corinto 6:9–10 nang hindi binabanggit ang pinagmulan.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.2 ↗
Apostolikon ni Marcion, sa pamamagitan ni Tertuliano · Kalagitnaan ng ika-2 siglo (iniulat sa unang bahagi ng ika-3) · Listahan ng mga liham
Ikalawang tinatalakay ni Tertuliano ang 1 Corinto, kasunod ng Galacia, sa kaniyang pagsusuri sa edisyon ni Marcion, at inaakusahan si Marcion ng pagbabago sa teksto nito sa 1 Corinto 15:45. Isa itong mapanlabang ulat na isinulat makalipas ang ilang dekada; pinagtatalunan kung gaano karami ang binago ni Marcion, sa halip na minana.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.10 ↗
Ireneo, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Ireneo ang liham at sinisipi ang 1 Corinto 10:1–12 habang inihahatid ang sinabi ng isang hindi pinangalanang matanda na natuto mula sa mga nakakita sa mga apostol (4.27.1). Hindi malinaw kung gaano karami sa pangangatwiran ang sa matanda at hindi kay Ireneo mismo.
- Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.27.3 ↗
Fragmentong Muratoriano · mga AD 170-200 (may nagsasabing ika-4 na siglo) · Listahan ng mga liham
Dalawang beses nitong inililista sa una ang mga liham sa Corinto sa mga liham ni Pablo sa mga iglesia at binabanggit ang dalawang liham sa Corinto. Pinepetsahan ito ng karamihan sa mga 170-200, dahil tinutukoy nitong kamakailan lamang si Hermas; ipinapangatwiran nina Sundberg (1973) at Hahneman (1992) ang ikaapat na siglo. Natitira ito sa isang kopyang Latin mula sa ikapito o ikawalong siglo.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (ANF 5 numbering) ↗
Papiro 46 (P46) · mga AD 200 (huling bahagi ng ika-2 o unang bahagi ng ika-3 siglo) · Manuskrito
Pinepetsahan ito ng CSNTM sa mga 200, huling bahagi ng ikalawa o unang bahagi ng ikatlong siglo. Sa sulat-kamay lamang nakasalig ang petsa; ipinangatwiran ni Kim (1988) ang huling bahagi ng unang siglo, isang pananaw na tinatanggihan ng karamihan. Kasunod ng Roma at Mga Hebreo ang 1 Corinto; nawawala ang ilang linya dahil sa mga nasirang dahon.
- CSNTM manuscript record, Gregory-Aland P46 — GA P46 (Dublin, CBL BP II) ↗

2 Corinto

Unang tiyak na napatunayan ang 2 Corinto sa kalipunan ni Marcion (mga dekada 140, kilala sa pamamagitan ni Tertuliano) at unang pinangalanan ni Ireneo (mga 180), saka ni Clemente ng Alejandria at ng listahang Muratoriano (pinagtatalunan ang petsa). Malamang na inuulit ito ni Policarpo; malalabong alingawngaw lamang, sa pinakamarami, ang iniaalok ni Ignacio at ng 1 Clemente. Ang Papiro 46 (mga 200) ang pinakamaagang manuskrito.

1 Clemente (Roma sa Corinto) · mga 96 (iminumungkahi ang 80-100) · Posibleng alingawngaw
Maaaring alingawngaw ng 2 Corinto 3:18 ang larawan ng salamin, bagaman kasinlapit ang 1 Corinto 13:12. Iisang liham lamang ni Pablo sa Corinto ang pinapangalanan ni Clemente (47.1); nakikita ito ng ilan bilang tanda na hindi pa kilala sa Roma ang 2 Corinto, at ng iba bilang pagpili sa angkop na liham.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 36.2 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Tralles at Sa mga taga-Filadelfia · mga 110 (may nagsasabing mga 140) · Posibleng alingawngaw
Kahawig ng 2 Corinto 4:14 ang Sa mga taga-Tralles 9.2 (bubuhayin ng Ama ang mga mananampalataya gaya ng pagbuhay niya kay Jesus) ngunit gayundin ng 1 Corinto 6:14; ipinaaalala ng Sa mga taga-Filadelfia 6.3 (hindi nagpapabigat kaninuman) ang 2 Corinto 11:9 ngunit pati ang 1 Tesalonica 2:9. Hindi maipapakita ang pagdepende sa 2 Corinto.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Trallians (J. B. Lightfoot, 1891) — Trall. 9.2 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga 110-140 (pinagtatalunan ang petsa) · Malamang na alusyon
Tatlong parirala ang nagkukumpol kasama ng 2 Corinto 4:14 (ang pagbuhay ng Diyos sa mga mananampalataya gaya ng pagbuhay niya kay Jesus), 2 Corinto 6:7 (baluti ng katuwiran) at 2 Corinto 8:21 (marangal sa harap ng Diyos at ng mga tao). May kahawig ang bawat isa sa ibang bahagi (1 Corinto 6:14; Roma 6:13; Roma 12:17), kaya nakasalig ang kaso sa pagkukumpol.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 2.2 ↗
Apostolikon ni Marcion (ayon sa ulat ni Tertuliano) · mga 140-150; iniulat mga 208 · Listahan ng mga liham
Isa-isang tinatalakay ni Tertuliano ang teksto ni Marcion ng 2 Corinto, ikatlo sa kaniyang pagkakasunod-sunod kasunod ng Galacia at 1 Corinto, at tinututulan ang bantas ni Marcion sa 2 Corinto 4:4. Ito ang pinakamaagang tiyak na tanda na lumaganap ang liham sa isang kalipunan ng mga liham ni Pablo, bagaman kilala lamang sa pamamagitan ng mga mapanlabang ulat.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga 180 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Ireneo ang ikalawang liham sa mga taga-Corinto habang sinasagot ang mga kalabang bumabasa sa 2 Corinto 4:4 bilang ebidensiya para sa isang ikalawa at mas mababang diyos, ang talatang sinasabi ni Tertuliano na binantasan ni Marcion. Itinuring ng magkabilang panig ang liham bilang kay Pablo.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 3.7.1 ↗
Fragmentong Muratoriano · huling bahagi ng ika-2 siglo, o ika-4 na siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Sinasabi ng listahan na dalawang beses sumulat si Pablo sa mga taga-Corinto, kaya alam nito ang dalawang liham sa Corinto. Kung mula sa huling bahagi ng ikalawang siglo at sa Roma, isa itong maagang listahan ng kanon; kung mula sa ikaapat na siglo, gaya ng ipinangatwiran nina A. C. Sundberg at G. M. Hahneman, kaunti ang naidaragdag nitong maagang ebidensiya.
- Muratorian Fragment (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5:603) ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga 200 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Clemente ang ikalawang liham sa mga taga-Corinto at sinisipi ang mahahabang bahagi nito sa Stromata 4.21. Kasama ni Ireneo sa Gaul at ni Tertuliano sa Cartago, ipinapakita nito na binabasa ang liham bilang kay Pablo sa buong iglesia pagsapit ng mga 200.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Strom. 4.16 ↗
Papiro 46 (P46) · mga 200 (huling bahagi ng ika-2 o unang bahagi ng ika-3 siglo) · Manuskrito
Ang pinakamaagang manuskrito ng 2 Corinto, sa isang codex ng mga liham ni Pablo na hati sa Dublin (CBL BP II, 56 na dahon) at Ann Arbor (P.Mich. inv. 6238, 30 dahon). Pinepetsahan ito ng CSNTM sa mga 200; kaunti ang sumuporta sa pagpepetsa ni Y. K. Kim noong 1988 sa unang siglo.
- Manuscript P46 — GA P46 ↗

Galacia

Unang malinaw na ginamit ang Galacia nang sipiin ni Policarpo ang Galacia 6:7 (mga 110-140). Tila inilagay ito ni Marcion (mga dekada 140) sa unahan ng kaniyang kalipunan ng mga liham ni Pablo. Pinapangalanan ito ni Ireneo (mga 180) at itinutugma ang pagdalaw nito sa Jerusalem sa Mga Gawa 15. Ang P46 (mga 200) ang pinakamaagang manuskrito. Posibleng mga alingawngaw, hindi patunay, ang mga kahawig sa 1 Clemente at kay Ignacio.

1 Clemente (Roma) · mga 96 (pinagtatalunan) · Posibleng alingawngaw
Tinatawag ang mga inusig na mga apostol, kabilang sina Pedro at Pablo, na mga 'haligi' ng iglesia, ang salitang ginamit ng Galacia 2:9 para kina Santiago, Cefas at Juan na anak ni Zebedeo. Napansin ni Lightfoot na karaniwan ang larawang ito sa panitikang Judio, kaya kaduda-duda ang pagdepende. Ang tanging liham ni Pablo na tahasang binabanggit ni Clemente ay ang 1 Corinto (47.1).
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 5.2 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Filadelfia · mga 110 (may nagsasabing dekada 130-140) · Posibleng alingawngaw
Sinasabing hawak ng obispo ang kaniyang ministeryo 'hindi mula sa kaniyang sarili o sa pamamagitan ng mga tao'. Malapit ang pananalita sa pagtanggi ng Galacia 1:1 sa pinagmulang pantao, ngunit dito ay isang obispo ang inilalarawan nito. Ang mga babala ni Ignacio tungkol sa 'Judaismo' (Sa mga taga-Magnesia 8.1, 10.3) ay mga kahawig na tema, hindi patunay na nabasa niya ang Galacia.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Philadelphians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philadelphians 1.1 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga 110-140 · Malinaw na sipi
Ipinakikilala ang natatanging pananalita ng Galacia 6:7 sa pamamagitan ng 'yamang nalalaman', ang pormulang ginagamit din niya para sa 1 Timoteo 6:7 (4.1). Posible ang isang pinagsasaluhang mas naunang kasabihan ngunit walang patotoo nito. Malamang na alingawngaw ng Galacia 4:26 ang pagtawag sa pananampalataya bilang ina ng lahat ng mananampalataya (3.3). Si Pablo ang pinapangalanan niya, hindi ang Galacia.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philippians 5.1 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · mga 140-150 (iniulat mga 208) · Listahan ng mga liham
Kilala lamang sa pamamagitan ng mga kalaban ang kalipunan ni Marcion na may sampung liham. Tila nagsimula ito sa Galacia, na unang tinatalakay ng Aklat 5 ni Tertuliano. Sinasabi ni Tertuliano na binura ni Marcion ang mga pagbanggit kay Abraham (5.3-4); iniisip ng ilan na naiiba lamang talaga ang teksto ni Marcion. Higit nitong pinatutunayan ang awtoridad ng liham kaysa sa buong teksto nito.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Against Marcion 4.3 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga 180 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ang 'Sulat sa mga taga-Galacia', sinisipi ang salaysay nito tungkol sa pag-ahon kasama sina Bernabe at Tito, at ipinapangatwirang tumutugma ang mga taon sa Mga Gawa 15. Pinagtatalunan pa rin ang pagkakakilanlang iyon: mas pinipili ng marami ang pagdalaw noong taggutom sa Mga Gawa 11:30, at may ilang nakakakita ng tunay na tensiyon sa pagitan ng mga salaysay.
- Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.13.3 ↗
Fragmentong Muratoriano · mga 170-200, o ika-4 na siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Sinasabing isinulat ang Galacia upang ipagbawal ang pagtutuli, at muli itong inililista kasama ng pitong iglesia. Ipinahihiwatig ng puna nito tungkol kay Hermas ang Roma noong mga 170-200, ngunit ipinapangatwiran nina Sundberg at Hahneman ang ikaapat na siglo. Natitira ito sa isang kopyang Latin mula sa ikapito o ikawalong siglo.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5, Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga 200 · Tahasang binanggit
Ipinakikilala ang Galacia 4:19 bilang pagsulat ni Pablo sa mga taga-Galacia (sa Latin inilimbag ng ANF ang aklat na ito). Madalas sipiin ng Stromata ang Galacia. Pinapangalanan din ito ni Tertuliano sa Cartago (Preskripsiyon Laban sa mga Erehe 6), kaya pagsapit ng mga 200, binabanggit na ito sa pangalan ng mga manunulat sa iba't ibang rehiyon.
- Clement of Alexandria, The Stromata, or Miscellanies (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (W. Wilson, 1885) — Stromata 3.15 ↗
Papiro 46 (P46) · mga 200 (batay sa sulat-kamay) · Manuskrito
Pinakamaagang manuskrito ng Galacia: isang codex ng mga liham ni Pablo, malamang mula sa Egipto, kung saan kasunod ng Efeso ang Galacia. Pinetsahan ito batay sa sulat-kamay lamang. Mga 200 ang ibinibigay ng CSNTM at unang bahagi ng ikatlong siglo ang sa INTF Liste; mula sa huling bahagi ng unang siglo hanggang sa ikatlo ang mga nailathalang mungkahi.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 ↗

Efeso

Kilala na ang Efeso pagsapit ng mga AD 110-140: sinisipi ni Policarpo ang Efeso 4:26 (iningatan lamang sa Latin), malamang na tinutukoy ito ni Ignacio, at may mga posibleng alingawngaw sa 1 Clemente. Pinamagatan ito ni Marcion na 'Sa mga taga-Laodicea'; pinapangalanan ito nina Ireneo at Clemente ng Alejandria; walang lungsod na binabanggit ang P46 (mga 200) sa pambungad nito. Ipinapakita nito ang paglaganap sa ilalim ng pangalan ni Pablo, hindi ang pagiging may-akda, na pinagtatalunan ng maraming iskolar.

1 Clemente (Iglesia ng Roma sa Corinto) · mga AD 95-97 (mga mungkahi: mga 70-140) · Posibleng alingawngaw
Kahawig ng Efeso 4:4–6 ang panawagan ni Clemente sa iisang Diyos, iisang Cristo, iisang Espiritu at iisang pagtawag (46.6); kahawig ng Efeso 1:18 ang kaniyang panalanging buksan ang mga mata ng puso (59.3). Maaaring ipaliwanag ng pinagsasaluhang wika ng liturhiya ang dalawa; natuklasan ng isang lupon sa Oxford (1905) na imposibleng patunayan ang pagdepende.
- Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 46.6 ↗
Ignacio ng Antioquia · mga AD 105-117 ayon sa nakagawian; may nagsasabing mas huli · Malamang na alusyon
Muling ginagamit ng kaniyang pagbati sa Efeso ang bokabularyo ng pagpapala mula sa Efeso 1:3–12; inuulit ng Kay Policarpo 5.1 ang Efeso 5:25. Walang liham na pinapangalanan sa kaniyang sinabi na binabanggit sila ni Pablo sa bawat liham (12.2). Hinatulan ng isang lupon sa Oxford (1905) na halos tiyak na hindi nagkataon ang mga alingawngaw; nagduda si von der Goltz sa pagdepende.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. inscription ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Malinaw na sipi
Pinagtatabi ni Policarpo ang dalawang sugnay na magkasama lamang sa Efeso 4:26, at tinatawag ang mga ito na mga kasulatan; malapit na inuulit ng kaniyang unang kabanata ang Efeso 2:8–9. Sa Latin lamang natitira ang kabanata 12, at nasa Mga Awit sa wikang Griyego din ang unang sugnay nito, kaya maaaring ang Awit ang tinutukoy ng tawag na iyon.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 12.1 ↗
Apostolikon ni Marcion (ayon sa ulat ni Tertuliano) · Kalagitnaan ng ika-2 siglo, mga AD 138-161; iniulat mga 207-208 · Tahasang binanggit
Dinala ng inedit na kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo ang liham na ito bilang 'Sa mga taga-Laodicea', marahil hinango mula sa Colosas 4:16 o mula sa isang kopyang walang pinapangalanang lungsod. Sinasabi ni Tertuliano, isang mapanlabang tagapag-ulat, na tinatawag itong Efeso ng tradisyon ng iglesia at inaakusahan si Marcion ng pagbura ng mga salita (5.17-18).
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180 (isinulat ang Aklat 3 habang obispo ng Roma si Eleuterio) · Tahasang binanggit
Paulit-ulit na pinapangalanan ni Ireneo ang liham (gayundin sa 5.8.1 at 5.14.3) at iniuulat na binabanggit ng mga tagapagturong Valentiniano ang mga salita nito bilang kay Pablo (1.8.4-5). Pagsapit ng mga 180, itinuring ito kapwa niya at ng kaniyang mga kalaban bilang kay Pablo; pagtanggap ang ipinapakita nito, hindi kung sino ang sumulat.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.2.3 ↗
Fragmentong Muratoriano · Ayon sa tradisyon mga AD 170-200; may nagsasabing ika-4 na siglo · Listahan ng mga liham
Pangalawang inililista ang Efeso sa mga liham ni Pablo sa pitong pinangalanang iglesia. Pinepetsahan ng marami ang listahan sa mga 170-200 sa Kanluran; ipinapangatwiran nina Sundberg (1973) at Hahneman (1992) na isa itong listahan mula sa Silangan noong ikaapat na siglo. Ang pangunahing kopya nito ay isang manuskritong Latin mula sa ikawalong siglo.
- Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5 numbering) ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga AD 198-210 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Clemente ang liham at sinisipi ang Efeso 5:21–29 gamit ang pormulang 'nasusulat', saka bumabaling sa Colosas. Bilang tagapagturo sa Alejandria, ipinapakita niyang binabasa ito nang may awtoridad sa Egipto, gaya ng ipinapakita ni Ireneo para sa Gaul.
- Clement of Alexandria, Stromata (William Wilson, 1885) — Strom. 4.8 ↗
Papiro 46 (P46) · mga AD 200 (batay sa sulat-kamay) · Manuskrito
Ang pinakamaagang manuskrito: isang codex na papiro ng mga liham ni Pablo na pinetsahan batay sa sulat-kamay sa mga AD 200, na may palugit na ilang dekada. Sa Efeso 1:1, wala itong pinapangalanang lungsod, gaya ng sa Sinaiticus at Vaticanus bago idinagdag ng mga sumunod na tagapagtuwid ang Efeso.
- CSNTM manuscript record: GA P46 — GA P46 ↗

Filipos

Mahusay na napatunayan ang Filipos pagsapit ng huling bahagi ng ikalawang siglo. Ipinaaalala ni Policarpo (mga 110-140) sa mga taga-Filipos na sumulat sa kanila si Pablo; kasama ito sa kalipunan ni Marcion (mga dekada 140); sinisipi ito ng isang liham mula sa Lyon (mga 177); sinisipi ito nina Ireneo at Clemente ng Alejandria nang pinapangalanan ang liham; iniingatan ito ng P46 (mga 200). Posible, ngunit hindi napatunayan, ang mga alingawngaw sa 1 Clemente at kay Ignacio.

1 Clemente (Roma sa Corinto) · mga 95-100 (pinagtatalunan) · Posibleng alingawngaw
Pinagpapares ng 21.1 ang 'nang karapat-dapat' at ang pandiwang Griyego para sa pamumuhay bilang mamamayan, gaya ng Filipos 1:27, at tumutugma ang 'sa pasimula ng ebanghelyo' ng 47.2 sa Filipos 4:15. Maaaring pinagsasaluhang idyomang Kristiyano ang dalawa; tanging ang liham ni Pablo sa Corinto ang pinapangalanan ni Clemente.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 21.1 ↗
Ignacio ng Antioquia, mga liham · mga 110 (pinagtatalunan) · Posibleng alingawngaw
May kaparehong pariralang Griyego na 'walang anuman dahil sa tunggalian' ang Sa mga taga-Filadelfia 8.2 at ang Filipos 2:3; kahawig ng Filipos 4:13 ang Sa mga taga-Esmirna 4.2, tungkol sa pagtitiis sa lahat ng bagay habang pinalalakas siya ni Cristo. Hindi kailanman pinapangalanan ni Ignacio ang Filipos, at maaaring lumaganap nang hiwalay ang ganitong mga parirala, kaya posible ang paggamit, hindi napatunayan.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Philadelphians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phld. 8.2 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga 110-140 · Tahasang binanggit
Sinasabi sa mga taga-Filipos na noong wala si Pablo, sinulatan niya sila ng mga 'liham' (maramihan sa wikang Griyego; 'isang liham' ang salin ni Lightfoot): ipinapangatwiran ang isang liham, ilang liham, o isang pinagsama-samang Filipos. May kaparehong pananalita ang 9.2 at ang Filipos 2:16 (ihambing ang Galacia 2:2); maaaring alingawngaw ng Filipos 3:18 ang 12.3, na sa Latin lamang natitira.
- Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 3.2 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · mga dekada 140 (iniulat sa unang bahagi ng ika-3 siglo) · Listahan ng mga liham
Nangangatwiran ang Aklat 5 mula lamang sa mga liham ni Pablo na tinanggap ni Marcion; tinatalakay ng kabanata 20 ang Filipos, sinasagot ang pag-aangkin ng mga Marcionita, batay sa Filipos 2:6–8, na tila lamang nagkaroon ng laman si Cristo. Natitira lamang ang kalipunan ni Marcion sa pamamagitan ng mga mapanlabang tagapag-ulat, kaya hindi tiyak ang eksaktong pananalita nito.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Marc. 5.20 ↗
Liham ng mga iglesia ng Vienne at Lyon, sa akda ni Eusebio · mga 177 (iningatan ni Eusebio, unang bahagi ng ika-4 na siglo) · Malinaw na sipi
Inilalarawan ang paggaya ng mga martir kay Cristo sa mga salita ng Filipos 2:6, na sinipi nang hindi pinapangalanan ang liham. Natitira lamang ang liham ng mga iglesia sa Gaul sa mga hinango ni Eusebio, kaya sa pamamagitan niya umaabot sa atin ang pananalita nito.
- Eusebius of Caesarea, Church History (A. C. McGiffert, 1890) — Hist. eccl. 5.2.2 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga 180-189 · Tahasang binanggit
Ipinakikilala ang Filipos 4:18, ang kaloob na dinala ni Epafrodito, sa pamamagitan ng 'gaya ng sinasabi rin ni Pablo sa mga taga-Filipos', bilang huwaran ng handog ng iglesia. Isa sa pinakamaagang natitirang sipi na pinapangalanan ang mga pinadalhan ng liham.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.18.4 ↗
Fragmentong Muratoriano · huling bahagi ng ika-2 siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Pangatlong inililista ang Filipos sa mga liham ni Pablo sa pitong iglesia, isang simbolikong balangkas. Pinepetsahan ng marami ang listahan sa Roma ng huling bahagi ng ikalawang siglo; ipinangatwiran nina Sundberg at Hahneman ang pinagmulan noong ikaapat na siglo. Natitira ito sa isang manuskritong Latin mula sa ikapito o ikawalong siglo.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) — Pauline letter list ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga 200 (pinagtatalunan) · Tahasang binanggit
Sinisipi ang Filipos 1:28–2:2 at 2:20–21, binabanggit sa sariling pananalita ang 2:17, at pinapangalanan ang 'mga taga-Filipos' bilang mga pinadalhan ng apostol, na nagpapakitang ginagamit ang liham sa Alejandria noong mga 200.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Strom. 4.13 ↗
Papiro 46 (Chester Beatty BP II at Michigan) · mga 200 (pinagtatalunan) · Manuskrito
Pinakamaagang natitirang manuskrito ng Filipos, sa isang codex ng mga liham ni Pablo na hati sa Dublin (Chester Beatty BP II) at Ann Arbor (P. Mich. inv. 6238). Pinepetsahan ito ng karamihan malapit sa 200; kaunti ang sumuporta sa pagpepetsa ni Young Kyu Kim sa huling bahagi ng unang siglo.
- P46 manuscript record — Gregory-Aland P46 ↗

Colosas

Si Ireneo, mga 180, ang pinakamaagang manunulat na tiyak ang petsa na nagpangalan sa Colosas. Bago noon, kasama na ito sa kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo pagsapit ng mga 150, ayon sa ulat ni Tertuliano, at sinipi ito ng mga tagapagturong Valentiniano bilang kay Pablo. Maaaring inuulit ito nina Ignacio at Policarpo, ngunit hindi tiyak ang alinmang kaso. Ang Papiro 46, mga 200, ang pinakamaagang natitirang kopya. Hindi nalulutas ng maagang paggamit ang tanong ng pagiging may-akda.

Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Tralles · mga AD 110 (pinagtatalunan ang petsa) · Posibleng alingawngaw
Inilalagay ni Ignacio ang mga bagay na nakikita at hindi nakikita katabi ng mga ranggo ng mga anghel, gaya ng Colosas 1:16, at kahawig nito ang Sa mga taga-Esmirna 6.1. Maaaring pinagsaluhan ng mga mga Kristiyano ang ganitong paraan ng paglalarawan sa kalangitan nang hindi ito hinihiram sa liham, kaya posibleng alingawngaw lamang ito.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Trallians (J. B. Lightfoot, 1891) — To the Trallians 5.2 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Posibleng alingawngaw
Kahawig ng Colosas 1:23 ang panawagang maging matatag sa pananampalataya at di-natitinag, ngunit kasinlapit man lamang ang 1 Corinto 15:58. Sa bersiyong Latin lamang natitira ang kabanatang ito, kaya hindi maihahambing ang pananalita nito sa wikang Griyego.
- Polycarp, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — To the Philippians 10.1 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · mga AD 140-150 (iniulat mga 207-208) · Listahan ng mga liham
Sinasagot ni Tertuliano si Marcion mula sa mga liham sa edisyon ni Marcion, at dito ay nangangatwiran siya mula sa Colosas ni Marcion, kaya kasama na ang liham sa kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo pagsapit ng kalagitnaan ng ikalawang siglo. Pinagtatalunan kung gaano kalapit ang teksto ni Marcion sa teksto natin.
- Tertullian, Against Marcion, Book 5 (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Against Marcion 5.19 ↗
Mga tagapagturong Valentiniano, ayon sa ulat ni Ireneo · bago mga AD 180 · Malinaw na sipi
Iniuulat ni Ireneo na binabanggit ng mga tagapagturong Valentiniano si Pablo sa mga salitang malapit sa Colosas 3:11 at Colosas 2:9 upang ipakitang nagmumula ang Tagapagligtas sa lahat ng Aeon. Kaya itinuturing na ng mga mambabasa sa labas ng mga pangunahing iglesia ang mga salita ng liham bilang kay Pablo bago mga 180.
- Irenaeus, Against Heresies, Book 1 (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 1.3.4 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180-189 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Ireneo ang Sulat sa mga taga-Colosas at binabanggit ang pagbati ni Lucas sa Colosas 4:14 upang ipakitang nanatiling malapit si Lucas kay Pablo. Muli niyang pinapangalanan ang liham sa ibang bahagi, halimbawa sa Laban sa mga Erehiya 5.14.2.
- Irenaeus, Against Heresies, Book 3 (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.14.1 ↗
Fragmentong Muratoriano · huling bahagi ng ika-2 siglo, o ika-4 na siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Pang-apat na inilalagay ng listahan ang Colosas sa mga liham ni Pablo sa pitong iglesia. Pinepetsahan ito ng karamihan ng iskolar sa mga 170-200, at ng iilan sa ikaapat na siglo. Natitira lamang ang buong teksto nito sa isang manuskritong Latin mula sa ikapito o ikawalong siglo.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF numbering) ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga AD 200 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Clemente ang liham na isinulat sa mga taga-Colosas at sinisipi ang ilang bahagi nito, kabilang ang Colosas 1:9–11 at Colosas 1:25–27, tungkol sa isang hiwagang inihayag sa mga ganap na mananampalataya. Binabasa na ito ng mga mga Kristiyano sa Alejandria bilang kay Pablo noong mga 200.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book 5 (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Stromata 5.10 ↗
Papiro 46 (Gregory-Aland P46) · mga AD 200 (pinagtatalunan) · Manuskrito
Sa codex na ito ng mga liham ni Pablo, tuloy-tuloy na sumusunod ang Colosas sa Filipos at ang 1 Tesalonica sa Colosas. Pinepetsahan ito ng CSNTM sa mga 200. Karamihan sa mga pagpepetsang paleograpiko ay nasa pagitan ng mga 175 at 250; kaunti ang sumuporta sa isang mungkahing petsa sa unang siglo.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: GA P46 — GA P46 (CSNTM images 134471, Philippians 4 to Colossians 1; 134835, Colossians 4 to 1 Thessalonians 1) ↗

1 Tesalonica

Si Ireneo, na sumusulat noong mga 180-189, ang pinakamaagang manunulat ng iglesia na tiyak ang petsa na nagpangalan sa 1 Tesalonica, sinisipi ang panalangin nito para sa espiritu, kaluluwa at katawan. Ipinapakita ng mas huling pagtutol ni Tertuliano na naglalaman na nito ang kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo noong mga dekada 140. Posibleng mga alingawngaw lamang ang iniaalok nina Ignacio at Policarpo. Malinaw itong sinisipi ni Clemente ng Alejandria. Iniingatan ng Papiro 46, mga 200, ang mga bahagi ng kabanata 1–2.

Ignacio ng Antioquia · mga 110 (may nagsasabing mga 140) · Posibleng alingawngaw
Sinasabihan ang mga taga-Efeso na manalangin nang walang patid para sa mga tagalabas, ang utos ng 1 Tesalonica 5:17; sa liham niyang Sa mga Romano (2.1), pinaghahambing niya ang pagbibigay-lugod sa tao at ang pagbibigay-lugod sa Diyos, gaya ng 1 Tesalonica 2:4. Dahil may katulad na pananalita sa Roma 1:9 at Galacia 1:10, posible ang pagdepende, hindi napatunayan.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 10.1 ↗
Policarpo ng Esmirna · mga 110-140 · Posibleng alingawngaw
Isinasalin ni Lightfoot ang linya bilang 'Umiwas sa lahat ng masama'; ginagamit ng bersiyong ANF ang pananalita ng 1 Tesalonica 5:22. Sa Latin lamang natitira ang kabanata at karaniwang aral moral ang kasabihan, kaya alingawngaw lamang ito sa pinakamarami; binabanggit ng 11.2 ang 1 Corinto bilang kay Pablo.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.1 ↗
Apostolikon ni Marcion (ayon sa ulat ni Tertuliano) · mga 140-150 (iniulat mga 207-212) · Listahan ng mga liham
Sinasagot ni Tertuliano, liham por liham, ang edisyon ni Marcion ng mga liham ni Pablo at inaakusahang idinagdag ng mga erehe ang 'kanilang sarili' sa 1 Tesalonica 2:15, kaya naglalaman ng liham na ito ang Apostolikon ni Marcion. Hindi tuwiran ang ebidensiya: natitira lamang ang teksto ni Marcion sa mga mapanlabang ulat, na dito ay isinulat noong mga 207-212.
- Tertullian, Against Marcion, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.15 (on 1 Thessalonians 2:15) ↗
Ireneo ng Lyon · mga 180-189 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ang 'unang Sulat sa mga taga-Tesalonica' at sinisipi ang 1 Tesalonica 5:23 bilang mga salita ng apostol, na ipinapangatwirang kasama ng kaligtasan ang katawan. Pinapangalanan niya ang 'Ikalawa' sa Laban sa mga Erehiya 3.7.2. Ito ang pinakamaagang tahasang pagpapangalan ng isang manunulat ng iglesia na tiyak ang petsa.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Adv. Haer. 5.6.1 ↗
Fragmentong Muratoriano · mga 170-200, o ika-4 na siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Pang-anim na inililista ang liham sa mga taga-Tesalonica sa mga liham ni Pablo sa pitong iglesia at sinasabing dalawang beses siyang sumulat sa mga taga-Corinto at sa mga taga-Tesalonica. Karaniwang pinepetsahan sa mga 170-200 at inilalagay sa Roma; ipinapangatwiran ng ilan, lalo na ni Hahneman (1992), ang ikaapat na siglo.
- Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — §3 in ANF numbering (Paul's letters) ↗
Papiro 46 (GA P46) · mga 200 (ika-2 hanggang ika-3 siglo) · Manuskrito
Ipinapakita ng mga larawan ng CSNTM ng folio 94 ang Colosas 4:16–18 na sinusundan ng 1 Tesalonica 1:1 at 1:9–2:3. Pinepetsahan ng CSNTM ang codex sa mga 200, at ng Chester Beatty Library sa ikatlong siglo; kaunti ang sumuporta sa isang mungkahing petsa sa unang siglo.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, Manuscript record: GA P46 (Chester Beatty Biblical Papyrus II) — GA P46, images P46_094a and P46_094b (Dublin, Chester Beatty Library, CBL BP II; 2nd-3rd century) ↗
Clemente ng Alejandria · mga 200 · Malinaw na sipi
Mahabang sinisipi ang 1 Tesalonica 4:3–8 bilang sa 'banal na apostol' habang sinasagot si Basilides; sa ibang bahagi ng Stromata (1.11, 6.13), binabanggit niya ang 1 Tesalonica 5:21 at 4:17 bilang sa apostol. Malinaw at may-awtoridad na paggamit, bagaman hindi pinapangalanan ng mga bahaging ito ang liham.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book IV (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 4.12 (against Basilides) ↗
Tertuliano · mga 207-212 · Malinaw na sipi
Isa-isang tinatalakay ang liham laban kay Marcion, sinisipi o binabanggit sa sariling pananalita ang 1 Tesalonica 2:15, 4:3–5, 4:15–17, 5:19–20 at 5:23; tulad ni Ireneo, ginagamit niya ang panalangin para sa espiritu, kaluluwa at katawan upang ipagtanggol ang kaligtasan ng katawan. Hindi pinapangalanan ng bahaging ito ang liham.
- Tertullian, Against Marcion, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.15 (on 1 Thessalonians 5:23) ↗

2 Tesalonica

Malamang na ginamit ni Policarpo (mga 110-140) ang 2 Tesalonica, na inaalala ang pagmamalaki nito tungkol sa mga taga-Tesalonica habang sumusulat sa Filipos, at kasama ito sa edisyon ni Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo. Si Ireneo (mga 180) ang pinakamaagang natitirang may-akda na nagpangalan dito; ibinibilang ito ng listahang Muratoriano. Posibleng alingawngaw lamang ang iniaalok ni Ignacio. Ang P30, isang papiro mula sa ikatlong siglo, ay kabilang sa pinakamatatandang kopya nito. Hindi nalulutas ng maagang paggamit ang tanong ng pagiging may-akda.

Ignacio ng Antioquia, Sa mga Romano · mga 105-117 (may nagsasabing dekada 140) · Posibleng alingawngaw
Literal na nagsasalita ang tekstong Griyego ni Ignacio tungkol sa pagtitiis ni Jesus Cristo, malapit sa pananalita ng 2 Tesalonica 3:5. May katulad na pananalita ang Pahayag 1:9, kaya maaaring pinagsasaluhang idyoma ito. Inuri ito ng lupon sa Oxford noong 1905 sa class d, masyadong di-tiyak upang pagbatayan.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 10.3 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga 110-140 · Malamang na alusyon
Sa pagsulat sa Filipos, sinasabi ni Policarpo na ipinagmamalaki ni Pablo ang kaniyang mga mambabasa sa lahat ng iglesia. Ang pinakamalapit na pananalita ay ang 2 Tesalonica 1:4, na para sa isa pang iglesia sa Macedonia; maaaring nagkamali siya ng alaala, o pinalawak ang papuri ni Pablo sa Filipos. Sa Latin lamang. Hinatulan ng lupon sa Oxford noong 1905 na napakalamang ang paggamit.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.3 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga 110-140 · Posibleng alingawngaw
Hinihimok ni Policarpo ang mga taga-Filipos na huwag ituring na kaaway ang dating matanda na si Valens at ang kaniyang asawa, malapit sa 2 Tesalonica 3:15, kundi ibalik sila, na mas malapit sa Galacia 6:1. Maaaring ipaliwanag ito ng karaniwang gawi ng iglesia. Mas mababa ang uring ibinigay rito ng lupon sa Oxford noong 1905 (class c). Sa Latin lamang.
- Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.4 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · mga 138-161 (si Marcion, ayon kay Tertuliano); iniulat mga 207 o mas huli · Listahan ng mga liham
Inaakusahan ni Tertuliano si Marcion ng pagbura sa apoy ng paghuhukom sa 2 Tesalonica 1:7–8, kaya kasama ang liham sa Apostolikon ni Marcion na may sampung liham; tinatalakay ito ni Tertuliano kasunod mismo ng 1 Tesalonica. Mapanlaban ang ulat at nagmula noong mga 207 o mas huli.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.16 ↗
Fragmentong Muratoriano · mga 170-200 (iilan: ika-4 na siglo) · Listahan ng mga liham
Matapos pangalanan ang pitong iglesiang sinulatan ni Pablo, idinaragdag nito na dalawang beses siyang sumulat sa mga taga-Corinto at sa mga taga-Tesalonica, kaya dalawang liham sa Tesalonica ang ibinibilang nito. Sinusuportahan ng puna nito na kamakailan lamang sumulat si Hermas ang mga 170-200; ipinapangatwiran nina Sundberg (1973) at Hahneman (1992) ang ikaapat na siglo.
- Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3 (ANF 5 numbering) ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga 180 · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ni Ireneo ang Ikalawa sa mga taga-Tesalonica at sinisipi ang 2 Tesalonica 2:8–9 bilang kay Pablo habang tinatalakay ang pagkakasunod-sunod ng kaniyang mga salita; muli itong pinapangalanan ng Laban sa mga Erehiya 5.25.1 at 5.25.3 tungkol sa Antikristo. Ito ang pinakamaagang natitirang pagpapangalan ng isang kilalang may-akda.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.7.2 ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga 200 · Malinaw na sipi
Malapit na sinisipi ni Clemente ang 2 Tesalonica 3:1–2 kasunod mismo ng pagbanggit sa 1 Corinto 8:7 bilang sa apostol, sa isang serye ng mga teksto tungkol sa kung gaano kakaunti ang may pananampalataya. Hindi niya pinapangalanan dito ang liham.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book V (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 5.3 ↗
Papiro 30 (P. Oxy. 1598) · ika-3 siglo (mga unang editor: huling bahagi ng ika-3 o ika-4) · Manuskrito
Isang codex na papiro mula sa Oxyrhynchus, na nasa Ghent na ngayon. Nabasa ng mga unang editor nito ang 1 Tesalonica 4:12 hanggang 2 Tesalonica 1:2 na may mga puwang, kaya sumunod ang 2 Tesalonica sa 1 Tesalonica; ipinahihiwatig ng mga numero ng pahinang 207-208 ang isang kalipunan ng mga liham ni Pablo. Pinetsahan nila ito sa huling bahagi ng ikatlo o sa ikaapat na siglo, malamang sa huling bahagi ng ikatlo.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript record: P30 — GA P30 ↗

1 Timoteo

Lumilitaw ang malinaw na paggamit ng 1 Timoteo na may pagbanggit sa may-akda mula mga AD 180 kay Ireneo, saka kina Clemente ng Alejandria at Tertuliano at sa listahang Muratoriano (kung mula sa ikalawang siglo). Malamang na humuhugot dito si Policarpo (mga 110-140); posibleng mga alingawngaw lamang ang iniaalok ng 1 Clemente at ni Ignacio. Sinasabi ni Tertuliano na wala ito sa edisyon ni Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo. Ang pinakamaagang kilalang kopya ay ang P133, isang piraso ng papiro mula sa ikatlong siglo.

1 Clemente (liham ng iglesia sa Roma sa Corinto) · Karaniwang mga AD 95-97 (mula mga 70 hanggang mga 140 ang mga mungkahi) · Posibleng alingawngaw
Tinatawag ng isang panalangin para sa mga pinuno ang Diyos na 'Hari ng mga panahon', ang titulong Griyego sa 1 Timoteo 1:17, malapit sa mga tema ng 1 Timoteo 2:1–3. Nakaugalian ang ganitong pananalita sa panalanging Judio, at pinepetsahan ng marami ang 1 Timoteo pagkatapos ng 1 Clemente, kaya hindi maipapakita ang pagdepende.
- Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 61.2 ↗
Ignacio ng Antioquia, Liham kay Policarpo · Ayon sa nakagawian mga AD 105-117; may nagsasabing dekada 140 · Posibleng alingawngaw
Nagbababala laban sa mga 'nagtuturo ng kakaibang doktrina', iisang bihirang pandiwang Griyego na matatagpuan sa Bagong Tipan sa 1 Timoteo 1:3 at 6:3 lamang; idinaragdag ng Sa mga taga-Magnesia 8.1 ang 'mga lumang alamat'. Maaaring ipaliwanag ito ng pinagsasaluhang bokabularyo laban sa erehiya nang walang pagdependeng pampanitikan.
- Ignatius of Antioch, Epistle to Polycarp (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. 3.1 ↗
Policarpo ng Esmirna, Liham sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Malamang na alusyon
Sinusundan ng dalawang kasabihan tungkol sa salapi ang 1 Timoteo 6:10 at 6:7 sa baligtad na pagkakasunod, at ipinakikilala ang ikalawa bilang kilalang aral ('yamang nalalaman nga'). Hinuhinuha ng maraming iskolar ang pagdepende, bagaman may kahawig na mga salawikain ang dalawang kasabihan; iminungkahi pa ni von Campenhausen (1951) na si Policarpo ang sumulat ng mga Liham Pastoral.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 ↗
Fragmentong Muratoriano (listahang Latin ng mga aklat ng Bagong Tipan) · Karaniwang mga AD 170-200; ipinapangatwiran ng iilan ang ika-4 na siglo · Listahan ng mga liham
Ibinibilang ang dalawang liham kay Timoteo sa mga liham ni Pablo: mga personal na liham na gayunman ay itinuturing na banal ng pandaigdigang Iglesia at ginagamit para sa kaayusan ng iglesia. Pagtanggap ang ipinapakita nito, hindi ang pagiging may-akda, at pangunahing natitira ito sa isang manuskritong Latin mula sa mga ikawalong siglo.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180 · Tahasang binanggit
Nagsisimula sa pagsipi sa 1 Timoteo 1:4 bilang mga salita ng 'apostol'; pinapangalanan ang kaniyang tinutuligsa na 'kaalamang maling tinatawag na gayon' (1 Timoteo 6:20; paunang salita ng Aklat 2); sinasabing binabanggit ni Pablo si Lino 'sa mga Sulat kay Timoteo' (3.3.3). Ipinapakita ang pag-uugnay kay Pablo noong mga 180, hindi ang pagiging may-akda.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 1, preface 1 ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata (Sari-saring Akda) · mga AD 195-210 · Tahasang binanggit
Binabanggit ang 1 Timoteo 6:20–21 bilang mga salita ng 'apostol' kay Timoteo, saka iniuulat na tinatanggihan ng mga erehe, na nahatulan ng kasabihang iyon, ang mga Sulat kay Timoteo. Noong mga 200, tinatanggap ang mga liham sa Alejandria ngunit tinututulan ng ilang pangkat na erehe.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book II (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Strom. 2.11 ↗
Papiro 133 (P.Oxy. LXXXI 5259) · ika-3 siglo (pinetsahan batay sa sulat-kamay) · Manuskrito
Mga piraso ng isang dahon ng papiro mula sa Oxyrhynchus na may mga bahagi ng 1 Timoteo 3:13–4:8, inilathala noong 2016: ang pinakamaagang kilalang kopya. Nagtatapos ang mga natitirang dahon ng P46 (mga 200) bago ang mga Liham Pastoral; ang pinakamaagang buong teksto ay nasa Codex Sinaiticus (ika-4 na siglo).
- Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P133 — Gregory-Aland P133 (INTF docID 10133) ↗
Si Tertuliano tungkol sa edisyon ni Marcion ng mga liham ni Pablo · mga AD 207-212 (nag-uulat tungkol kay Marcion, aktibo mga 138-161) · Tahasang binanggit
Sinasabing iningatan ng edisyon ni Marcion noong kalagitnaan ng ikalawang siglo ang Filemon ngunit 'tinanggihan' ang dalawang liham kay Timoteo at ang liham kay Tito. Nakakikita ang ilan ng motibo sa pagsang-ayon ng 1 Timoteo sa pag-aasawa, mga pagkain at Kautusan (1 Timoteo 1:8; 4:3–4); iniisip naman ng iba na hindi kailanman nagkaroon si Marcion ng mga ito o na mas huli ang mga ito kaysa sa kaniya.
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 5.21 ↗

2 Timoteo

Si Ireneo (mga 180) ang pinakamaagang manunulat na tiyak ang petsa na sumipi sa 2 Timoteo bilang kay Pablo, na pinapangalanan ang 'mga Sulat kay Timoteo'; sumunod sina Clemente ng Alejandria at Tertuliano at ang listahang Muratoriano. Malamang na mas maaga itong tinutukoy ni Policarpo; posibleng mga alingawngaw lamang ang iniaalok ni Ignacio at ng 1 Clemente. Wala ito sa edisyon ni Marcion. Ang Codex Sinaiticus (ikaapat na siglo) ang pinakamaagang manuskrito; walang natitirang mas naunang papiro.

1 Clemente · karaniwang pinepetsahan sa mga AD 95-97 · Posibleng alingawngaw
Sinasabi ni Clemente na iniingatan ng Diyos ang mga naglilingkod sa kaniya 'nang may malinis na budhi', malapit sa 2 Timoteo 1:3. Maikli ang parirala at muling lumilitaw sa 1 Timoteo 3:9; pinepetsahan ng maraming iskolar ang 2 Timoteo pagkatapos ng 1 Clemente, kaya hindi napatunayan ang pagdepende sa alinmang direksiyon.
- Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 45:7 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Esmirna · mga AD 110 (may nagsasabing mas huli, hanggang mga 140) · Posibleng alingawngaw
Pinasasalamatan ni Ignacio ang mga taga-Esmirna dahil hindi nila ikinahiya ang kaniyang mga tanikala at tinatawag si Cristo na 'ganap na katapatan', kahawig ng 2 Timoteo 1:16 at 2:13; kahawig ng 2 Timoteo 2:4 ang Kay Policarpo 6:2. Maaaring ipaliwanag ng pinagsasaluhang larawan ng bilanggo at ng kawal, at ng Lucas 9:26, ang pagkakahawig.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ignatius, To the Smyrnaeans 10:2 ↗
Policarpo, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Malamang na alusyon
Sinasabi ni Policarpo na sina Ignacio, Pablo at iba pa ay 'hindi umibig sa kasalukuyang sanlibutan', na binabaligtad ang 2 Timoteo 4:10 tungkol kay Demas; kahawig ng 2 Timoteo 2:12 ang 5:2 ('maghahari kasama Niya'). Natatangi ngunit maikli ang pananalita. Ipinangatwiran ni von Campenhausen (1951) na si Policarpo mismo ang sumulat ng mga Liham Pastoral; iilan ang tumatanggap dito.
- Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Polycarp, To the Philippians 9:2 ↗
Ireneo, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180-189 · Tahasang binanggit
Sa Bagong Tipan, sa 2 Timoteo 4:21 lamang lumilitaw si Lino. Sa 3.14.1, sinisipi ni Ireneo ang 2 Timoteo 4:10–11 bilang sariling mga salita ni Pablo upang ipakitang nanatili sa kaniya si Lucas. Binabanggit niya ito nang walang pangangatwiran, bilang tinatanggap na liham.
- Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.3 ↗
Fragmentong Muratoriano · karaniwang mga AD 170-200; may nagsasabing ikaapat na siglo · Listahan ng mga liham
Inililista ang isang liham kay Tito at dalawa kay Timoteo sa mga liham ni Pablo, personal ang pinagmulan ngunit pinararangalan para sa kaayusan ng iglesia. Karaniwang inilalagay sa Roma noong mga 170-200; ipinangatwiran nina Sundberg at Hahneman ang petsang ikaapat na siglo, na gagawin itong mas huling saksi.
- Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga AD 200 · Tahasang binanggit
Matapos sipiin ang 1 Timoteo 6:20, sinasabi ni Clemente na tinatanggihan ng mga erehe ang 'mga Sulat kay Timoteo'. Sinisipi niya ang 2 Timoteo 2:1–2 bilang kay Pablo (Stromata 1.1) at ang 2 Timoteo 1:7–8 bilang isinulat 'kay Timoteo' (4.7). Hindi niya pinapangalanan ang mga erehe.
- Clement of Alexandria, Stromata, Book II (Ante-Nicene Fathers vol. 2) (William Wilson, 1885) — Stromata 2.11 ↗
Tertuliano, Laban kay Marcion (tungkol sa Apostolikon ni Marcion) · mga AD 207-212, nag-uulat tungkol sa edisyon ni Marcion noong mga dekada 140 · Tahasang binanggit
Wala sa Apostolikon ni Marcion na may sampung liham (mga dekada 140) ang dalawang liham kay Timoteo at ang liham kay Tito. Sinasabi ni Tertuliano na tinanggihan ni Marcion ang mga ito; iniisip naman ng iba na hindi niya kilala ang mga ito, o na hindi pa naisusulat ang mga ito. Si Tertuliano mismo ay bumabanggit sa 2 Timoteo 1:14 bilang kay Pablo (Preskripsiyon 25).
- Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Against Marcion 5.21 ↗
Codex Sinaiticus (Gregory-Aland 01) · ikaapat na siglo · Manuskrito
Ang pinakamaagang kilalang manuskrito ng 2 Timoteo, na nagsisimula sa folio 295b ng British Library. Walang natitirang mas naunang papiro. Wala ang mga Liham Pastoral sa mga natitirang dahon ng P46 (unang bahagi ng ikatlong siglo); pinagtatalunan kung naglaman ng mga ito ang mga nawalang dahon nito. Naputol ang Vaticanus sa Mga Hebreo 9:14.
- Codex Sinaiticus Project, Codex Sinaiticus: See the Manuscript (2 Timothy 1:1) — Folio 295b (quire 86, folio 3v): 1 Timothy 6:9-21 and 2 Timothy 1:1-15, scribe A ↗

Tito

Tiyak ang patotoo sa Tito mula mga AD 180: sinisipi ito ni Ireneo bilang kay Pablo, pinapangalanan ito ni Clemente ng Alejandria, at kasama ito sa listahang Muratoriano, kung mula sa ikalawang siglo ang listahan. Posibleng mga alingawngaw lamang ang mas naunang pagkakadikit sa 1 Clemente, kay Ignacio at kay Policarpo. Iniuulat ni Tertuliano na wala ito sa kalipunan ni Marcion (mga dekada 140); ang pinakamaagang manuskrito nito, ang P32, ay pinetsahan batay sa sulat-kamay sa mga AD 200-300.

1 Clemente (Clemente ng Roma) · mga AD 96 (pinepetsahan ng karamihan sa 90-100) · Posibleng alingawngaw
Tumutugma ang 'handa sa bawat mabuting gawa' nito (2.7) sa Tito 3:1; kinakausap ng 1.3 ang mga pangkat sa Tito 2: mga lalaking may edad, mga kabataan, mga asawang babaeng nagmamahal sa asawa at namamahala sa sambahayan. Ngunit kahawig nito ang 2 Timoteo 2:21, at karaniwang aral ang turo tungkol sa sambahayan, kaya maaaring ipaliwanag ng pinagsasaluhang tradisyon ang dalawa.
- Clement of Rome, First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clement 2.7 ↗
Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Magnesia · mga AD 105-117 (may nagpepetsa nang mas huli) · Posibleng alingawngaw
Nagbababala laban sa 'mga lumang alamat, na walang pakinabang' na kaugnay ng pamumuhay ayon sa Judaismo, na nagpapaalala sa Tito 1:14 at 3:9. Ngunit lumilitaw rin ang mga alamat sa 1 Timoteo, ang kakaibang mga turo sa Mga Hebreo 13:9, at laganap ang polemika laban sa mga Judaizer; walang sapat na natatangi upang patunayan ang paggamit.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Magnesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Magnesians 8.1 ↗
Policarpo ng Esmirna, Sa mga taga-Filipos · mga AD 110-140 · Posibleng alingawngaw
Malamang na ginagamit niya ang 1 Timoteo (4.1). Kahawig ng Tito 2:4–5 ang kaniyang bilin sa mga asawang babae (4.2) ngunit inuulit nito ang 'nagmamahal sa kani-kanilang asawa' ng 1 Clemente 1.3, kaya mas malamang ang pagdepende kay Clemente o sa karaniwang aral. Iminungkahi pa ni Campenhausen (1951) na si Policarpo ang sumulat ng mga Liham Pastoral; iilan ang sumusunod sa kaniya.
- Polycarp, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Philippians 4.2 ↗
Ireneo ng Lyon, Laban sa mga Erehiya · mga AD 180 (isinulat ang Aklat 3 sa ilalim ni Obispo Eleuterio) · Tahasang binanggit
Sinisipi ang Tito 3:10–11 bilang mga salita ni Pablo kasunod mismo ng salaysay tungkol sa pagtataboy ni Policarpo kay Marcion; muling binabanggit ng 1.16.3 ang utos ni Pablo na iwasan ang mga erehe matapos ang dalawang babala. Kabilang sa mga unang pag-uugnay kay Pablo na may petsa, pagtanggap ang ipinapakita nito, hindi kung sino ang sumulat ng liham.
- Irenaeus, Against Heresies (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Against Heresies 3.3.4 ↗
Fragmentong Muratoriano · Huling bahagi ng ika-2 siglo, o ika-4 na siglo (pinagtatalunan) · Listahan ng mga liham
Inililista ang Tito kasama ng Filemon at ng 1 Timoteo at 2 Timoteo bilang mga personal na liham na pinararangalan para sa disiplina ng iglesia. Mula sa ika-7 hanggang ika-8 siglo ang kopyang Latin; pinepetsahan ng marami ang orihinal sa huling bahagi ng ikalawang siglo, ngunit ipinapangatwiran nina Sundberg (1973) at Hahneman (1992) ang ikaapat.
- Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian fragment §3 (ANF numbering) ↗
Clemente ng Alejandria, Stromata · mga AD 198-203 (pagkatapos ng AD 192) · Tahasang binanggit
Pinapangalanan ang 'Sulat kay Tito' at sinisipi ang Tito 1:12–13 bilang pagbanggit ni Pablo sa propeta ng mga taga-Creta na si Epimenides; binabanggit din ng Stromata 1.8 ang Tito 1:10. Isinulat pagkatapos ng pagkamatay ni Commodo noong 192, kung saan nagtatapos ang kronolohiya ng Aklat 1.
- Clement of Alexandria, Stromata (W. Wilson, 1885) — Stromata 1.14 ↗
Si Tertuliano tungkol sa Apostolikon ni Marcion · mga AD 207-212, nag-uulat tungkol sa kalipunan ni Marcion noong mga dekada 140 · Tahasang binanggit
Iniuulat na hindi isinama ng Apostolikon ni Marcion (mga dekada 140) ang 1 Timoteo, 2 Timoteo at Tito, at sinasabing tinanggihan niya ang mga ito. Ipinapangatwiran naman ng iba na hindi kailanman nakilala ni Marcion ang mga Liham Pastoral, o na mas huli itong isinulat, na ayon sa ilan ay bahagyang laban sa kaniya; si Tertuliano mismo ay itinuturing ang Tito bilang kay Pablo.
- Tertullian, Against Marcion (P. Holmes, 1885) — Against Marcion 5.21 ↗
Papiro 32 (P32) · Mga AD 200 o mas huli sa ika-3 siglo (batay sa sulat-kamay) · Manuskrito
Iniingatan ang Tito 1:11–15 at 2:3–8 mula sa isang dahon ng codex, na pinetsahan lamang batay sa sulat-kamay: ikatlong siglo (Hunt 1911), mga 200 (CSNTM). Ipinapangatwiran ni Gathergood (2013) na may hindi bababa sa isang tekstong nauna sa Tito sa codex. Wala ang mga Liham Pastoral sa mga natitirang dahon ng P46.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, Manuscript P32 (CSNTM digital manuscript collection) — GA P32 (Manchester, John Rylands University Library, Gr. P. 5) ↗

Filemon

Unang matibay na napatunayan ang Filemon sa kalipunan ni Marcion ng mga liham ni Pablo (mga 140-160), ayon sa ulat ni Tertuliano. Pinapangalanan ito ng listahang Muratoriano bilang kay Pablo; gayundin ang pagturing dito ni Tertuliano. Maaaring malabong inuulit ito ni Ignacio. Walang kilalang malinaw na sipi mula sa 1 Clemente, kay Policarpo, Justino, Ireneo o Clemente ng Alejandria, marahil dahil napakaikli nito. Ang pinakamatandang manuskrito, ang P87, ay mula sa ikatlong siglo.

Ignacio ng Antioquia, Sa mga taga-Efeso · mga 110; may nagpepetsa nang mas huli · Posibleng alingawngaw
Pagkatapos mismong pangalanan ang obispong Onesimo, isinulat ni Ignacio ang 'magkaroon nawa ako ng kagalakan sa inyo', ang pandiwa ng Filemon 1:20, na natatangi sa Bagong Tipan. Gayunman, inuulit niya ang hiling sa ibang bahagi, karaniwang pangalan ng alipin iyon, at hindi napatunayan ang pagkakakilanlan ni John Knox sa dalawang lalaki.
- Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 2.1-2 ↗
Apostolikon ni Marcion, ayon sa ulat ni Tertuliano · mga 140-160; iniulat mga 208 · Listahan ng mga liham
Pinakamaagang matibay na ebidensiya: kasama ang Filemon sa kalipunan ni Marcion ng sampung liham ni Pablo. Nagmula ang ulat sa isang mapanlabang saksi makalipas ang mga animnapung taon; inililista rin ito ni Epifanio (ikaapat na siglo). Sinasabi ni Tertuliano na naligtas ito sa pag-eedit ni Marcion dahil sa kaiklian nito.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Marcion's Apostolicon) ↗
Fragmentong Muratoriano · mga 170-200, o ikaapat na siglo · Listahan ng mga liham
Inililista ang Filemon kasama ng Tito at ng 1 Timoteo at 2 Timoteo bilang mga liham sa mga indibidwal na isinulat dahil sa personal na pagmamahal, ngunit pinararangalan ng iglesia. Pinepetsahan ito ng karamihan sa mga 170-200, malamang sa Roma; ipinapangatwiran nina A. C. Sundberg (1973) at G. M. Hahneman (1992) ang petsang ikaapat na siglo.
- Anonymous (Muratorian Fragment), Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) ↗
Papiro 87 (Gregory-Aland P87) · Ikatlong siglo · Manuskrito
Pinakamatandang natitirang kopya: isang piraso ng isang dahon ng codex, na may mga bahagi ng Filemon 1:13–15 sa isang panig at Filemon 1:24–25 sa kabila, na pinetsahan batay sa sulat-kamay sa ikatlong siglo. Wala ang Filemon sa mga natitirang dahon ng P46; nagsisimula ang mga buong kopya sa mga codex ng ikaapat na siglo gaya ng Sinaiticus.
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 (3rd century; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12) ↗
Tertuliano, Laban kay Marcion · mga 207-212 · Tahasang binanggit
Sa isang kabanatang may pamagat na 'Tungkol sa Sulat kay Filemon' sa mga modernong edisyon, itinuturing ito ni Tertuliano bilang liham ni Pablo sa isang tao ngunit wala siyang sinisiping talata. Hindi ito kailanman sinisipi nina Ireneo at Clemente ng Alejandria, kaya siya ang pinakamaagang saksi nito mula sa pangunahing iglesia na tiyak ang petsa.
- Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Philemon's brevity) ↗

I-download ang dataset na ito (JSON, CC BY 4.0)

Ano ang itinuturing na ebidensiya rito

Tinitipon ng pahinang ito ang mga natitira sa labas ng Bagong Tipan na may kinalaman sa salaysay nito tungkol kay Pablo: mga inskripsiyon sa bato at mga barya, ang mga lugar mismo, mga papiro at maagang manuskrito ng mga liham, mga manunulat na Judio at Romano, at ang mga unang awtor na Kristiyano na sumisipi o naglalarawan sa kaniya. Sinasabi ng bawat tala kung ano ang pinatutunayan ng bagay, ano ang hindi, at saan hindi nagkakasundo ang mga tagapagpaliwanag, kasama ang mga bilang sa katalogo at ang mga tekstong nasa pampublikong domain sa likod ng bawat sipi.

Mas madalas sinusubok ng mga tala ang tagpuan kaysa sa mga pangyayari. Ipinapakita ng tamang titulo para sa mga mahistrado ng isang lungsod na kilala ng awtor ang lungsod na iyon; hindi nito ipinapakita na naganap ang isang partikular na paglilitis. Kapag pinagtatalunan ang isang pagkakakilanlan, gaya ng sa sahig na may pangalang Erastus o ng mga inskripsiyon ni Sergius Paulus, bahagi ng tala ang pagtatalo.

Gaano kaaga nakilala ang mga liham

Sinusundan ng ikalawang kalahati ng pahina ang bawat isa sa labintatlong liham palabas: ang unang manunulat na pumapangalan dito, ang unang malinaw na sipi, ang mga malamang na pahiwatig, at ang pinakamaagang manuskrito. Sadyang maingat ang mga grado, dahil ang isang magkaparehong parirala ay maaaring nagmula sa karaniwang pananalita ng mga Kristiyano sa halip na sa isang liham.

Paggamit sa datos

Inilalathala rin ang bawat tala bilang bukas na datos sa ilalim ng CC BY 4.0, na may matatag na mga identifier, upang masipi ng isang tagapagturo, mananaliksik, o katuwang ang iisang item at maiugnay ito pabalik.

Mga karaniwang tanong

May manunulat bang Romano o Judio na bumabanggit kay Pablo?

Walang natitirang manunulat na hindi Kristiyano mula sa unang siglo na pumapangalan kay Pablo. Inilalarawan nina Flavio Josefo, Suetonio, at Tacito ang mga tao at pangyayari sa kaniyang paligid—si Felix, si Festo, ang punong pari na si Ananias, ang hakbang ni Emperador Claudio laban sa mga Judio sa Roma, ang pag-uusig ni Neron—kaya maaaring suriin ang Mga Gawa laban sa mga malayang salaysay tungkol sa tagpuan nito.

Ano ang pinakamatibay na ebidensiya mula sa labas para sa kronolohiya ng buhay ni Pablo?

Ang inskripsiyon ni Galio sa Delfos. Itinatakda nito ang panunungkulan ni Galio bilang prokonsul ng Acaya sa mga AD 51–52, at inilalagay ng Mga Gawa si Pablo sa harap niya sa Corinto. Karamihan sa mga rekonstruksiyon ng kronolohiya ni Pablo ay pinangangatwiranan palabas mula sa iisang tiyak na puntong iyon.

Sino ang unang sumipi sa mga liham ni Pablo?

Ang 1 Clemente, na isinulat mula Roma patungong Corinto noong mga AD 96, ay nagsasabi sa mga mambabasa nito na kunin ang liham na isinulat sa kanila ni Pablo tungkol sa mga pangkatan, at umaalingawngaw rito ang Roma. Kilala nina Ignacio at Policarpo, sa unang bahagi ng ikalawang siglo, ang ilang liham. Ang kalipunan ni Marcion noong mga AD 140 ang unang kilalang listahan.

Bibliograpiya at mga sanggunian

Mga Gawa 7–28, Magandang Balita Biblia (MBBTAG, 2012). Scripture texts are from the Magandang Balita Biblia © 2012 Philippine Bible Society, used with permission. Para lamang sa mambabasa ang mga sipi; hindi saklaw ng CC BY 4.0 ng proyekto ang teksto ng edisyong ito. Tingnan ang sanggunian
Mula Roma hanggang Filemon, Magandang Balita Biblia (MBBTAG, 2012). Scripture texts are from the Magandang Balita Biblia © 2012 Philippine Bible Society, used with permission. Para lamang sa mambabasa ang mga sipi; hindi saklaw ng CC BY 4.0 ng proyekto ang teksto ng edisyong ito. Tingnan ang sanggunian
Ang 67 tala ng kronolohiya ng proyekto, na pinagtutugma ang mga sanggunian sa Mga Gawa at mga liham at malinaw na minamarkahan ang mga petsang pinagtatalunan.

Sipiin ang pahinang ito

Thomas Diong. “Ebidensiya sa labas ng Bagong Tipan.” Mga Sulat ni Pablo · Pauline Letters. Huling binago 2026-10-23. https://paulineletters.com/fil/explore/evidence

BibTeX

@online{paulineletters-fil-evidence,
  author = {Diong, Thomas},
  title = {Ebidensiya sa labas ng Bagong Tipan},
  organization = {Mga Sulat ni Pablo · Pauline Letters},
  date = {2026-10-23},
  url = {https://paulineletters.com/fil/explore/evidence},
  langid = {fil}
}

RIS

TY  - ELEC
TI  - Ebidensiya sa labas ng Bagong Tipan
AU  - Diong, Thomas
T2  - Mga Sulat ni Pablo · Pauline Letters
DA  - 2026/10/23
UR  - https://paulineletters.com/fil/explore/evidence
LA  - fil
ER  -