Ny fomba nanaovana ireo safidy
Ny Galatia aiza no nandefasan’i Paoly taratasy?
Saika ny adihevitra rehetra momba ny Galatiana, ny datiny, ny toerany ao amin’ny fiainan’i Paoly ary ny fitsidihana an’i Jerosalema voalaza ao amin’ny toko 2 dia miankina amin’ny fanontaniana iray izay tsy valian’ilay taratasy mihitsy: ilay faritany romanina ve ny Galatia, sa ilay faritra ara-poko tranainy any avaratra?
Fanontanian’ny mpamaky
Iza ireo Galatiana, ary oviana no nosoratana ilay taratasy?
Misy fomba famaky roa. Ny Galatia Atsimo dia ilay faritany romanina, izay ahitana an’i Antiokia any Pisidia, i Ikonioma, i Lystra ary i Derbe, ireo fiangonana tamin’ny dia voalohany. Mamela ny daty ho tokony ho 48–49 taor. J.K. izany. Ny Galatia Avaratra kosa dia ilay faritra ara-poko manodidina an’i Ancyra, ka mitaky dia tatỳ aoriana sy daty eo afovoan’ny taompolo 50. Manaraka ny fomba famaky momba ny faritra atsimo ity tranonkala ity, ary marihiny fa narafitra avy amin’ny loharano izany fa tsy zava-misy voaporofo.
Anarana iray, Galatia roa
Tamin’ny andron’i Paoly, dia nanana hevitra roa ny Galatia. Raha ny foko no resahina, dia ilay faritra selta tranainy tany afovoany avaratry ny lembalemba anatoliana, manodidina an’i Ancyra sy Pessinus, no nantsoiny. Raha ny fitantanana kosa, dia faritany romanina lehibe lavitra izay nampiditra io faritra io sy niitatra nianatsimo namakivaky an’i Pisidia sy i Lykaonia no nantsoiny. Koa i Antiokia any Pisidia, i Ikonioma, i Lystra ary i Derbe, ireo tanàna tamin’ny dia fitoriana voalohany, dia ao anatin’i Galatia eo amin’izay sarintany mampiseho ny faritany.
Koa samy mifanaraka amin’ny fitsipi-pitenenana ny fomba famaky roa rehefa manomboka ilay taratasy amin’ny fiarahabana ny fiangonana tany Galatia. Na i Paoly manoratra ho an’ireo fiangonana asehon’ny Asan’ny Apostoly fa naoriny tsirairay tao amin’ny tanàna any atsimon’ilay faritany, na manoratra ho an’ireo fiangonana any amin’ny faritra ara-poko avaratra izay tsy tononin’ny Asan’ny Apostoly anarana mihitsy. Heverina fa naorina nandritra ny namakivakiany ny faritr’i Galatia sy i Frygia tamin’ireo dia tatỳ aoriana ireo fiangonana ireo.
Izay ovain’ny fomba famaky tsirairay
Ny daty no resahina eto. Araka ny fomba famaky momba ny faritra atsimo, dia mety ho tany aloha ilay taratasy, nosoratana tokony ho 48–49 taor. J.K., taloha kelin’ny filan-kevitra tao Jerosalema. Raha izany dia ny Galatiana no antontan-taratasy kristianina tranainy indrindra mbola voatahiry, ary manazava ny tsy filazana mahavariana indrindra ao aminy izany: miady hevitra mafy momba ny famorana i Paoly, nefa tsy manonona mihitsy ny fanapahan-kevitry ny filan-kevitra. Ny antony tsotra indrindra dia hoe mbola tsy nitranga ilay filan-kevitra. Araka io fomba famaky io, ny fitsidihana an’i Jerosalema ao amin’ny Galatiana 2 dia ilay fitsidihana hitondrana fanampiana noho ny mosary, fa tsy ilay filan-kevitra.
Araka ny fomba famaky momba ny faritra avaratra, dia teo afovoan’ny taompolo 50 no nosoratana ilay taratasy, taorian’ny filan-kevitra, ary ny Galatiana 2 no fitantaran’i Paoly ilay filan-kevitra. Tsy maintsy hazavaina anefa hoe nahoana izy no nitantara ilay fivoriana nefa tsy nanonona ny fanapahan-keviny. Misy fikarohana matotra manohana ny andaniny roa. Neken’ny maro kokoa ny fomba famaky momba ny faritra avaratra nandritra ny ankamaroan’ny taonjato lasa; nihamafy ny momba ny faritra atsimo rehefa nodinihina akaiky kokoa ny tambajotran-dalana tao amin’ilay faritany sy ny lalana ao amin’ny Asan’ny Apostoly.
Ny safidy nataon’ny tranonkala sy ny marika momba azy
Manaraka ny fomba famaky momba an’i Galatia Atsimo ny fizotry ny fotoana eto amin’ity tranonkala ity: nalefa ho an’ireo fiangonana tamin’ny dia voalohany ilay taratasy, ary asehon’ny tantara tao Antiokia, teo afovoan’ny adihevitra momba ny famorana, taloha kelin’ilay filan-kevitra, ny nanoratana azy. Mametraka ny hatezerana ao amin’ilay taratasy amin’ny toe-javatra mifanaraka aminy indrindra io safidy io: nisy lehilahy tonga tao amin’ireo fiangonana vao naorin’i Paoly ary nanova ny Filazantsarany ho mifototra amin’ny Lalàna. Mamela ny mpamaky hijoro ao amin’ireo tanàna nandefasana ilay taratasy koa izany, satria efa nolalovan’ny tantara izy ireo.
Mbola tantara narafitra avy amin’ny loharano sady marihina ho toy izany ihany izy io. Tsy manome datin’ny nanoratana azy na anaran’ny tanàna misy ny olona nandefasana azy ilay taratasy. Ny mpamaky resy lahatra amin’ny fomba famaky momba ny faritra avaratra dia hametraka daty sy toerana hafa ho azy, nefa tsy miova ny fandresen-dahatra ao amin’ilay taratasy na iza amin’ireo hevitra roa no arahina.
Fanontaniana mahazatra
Oviana no nosoratana ny Galatiana?
Miankina amin’ny toerana nandefasana azy izany, ka izany no anton’ity pejy ity. Araka ny fomba famaky momba ny faritra atsimo izay aseho eto, dia tokony ho 48–49 taor. J.K., ka mety ho io no taratasy tranainy indrindra mbola voatahiry. Araka ny fomba famaky momba ny faritra avaratra kosa, dia taona maromaro tatỳ aoriana, teo afovoan’ny taompolo 50, taorian’ny dia hafa. Tsy misy daty ao amin’ilay taratasy mihitsy. Samy narafitra avy amin’ny loharano ireo hevitra roa ireo, ary marihina ho toy izany.
Inona marina no dikan’ny hoe «Galatia»?
Tany am-boalohany dia ilay faritra afovoan’i Anatolia nonenan’ny foko selta tamin’ny taonjato fahatelo talohan’i Kristy, dia ilay Galatia ara-poko tany avaratra. Nampiraisin’i Roma tao amin’ny faritany iray mitovy anarana io faritra io sy ireo tanàna tany atsimo kokoa, anisan’izany i Antiokia any Pisidia, i Ikonioma, i Lystra ary i Derbe. Teny iray, sarintany roa: izany no fanontaniana manontolo.
Manova ny fampianaran’ilay taratasy ve ny resaka Avaratra na Atsimo?
Tsia. Tsy miova ny fandresen-dahatra ao amin’ny Galatiana: mahazo fanamarinana amin’ny finoana an’i Kristy ny jentilisa, fa tsy amin’ny asa takin’ny Lalàna. Ny daty, ny olona namaky azy voalohany ary ny fifanarahan’ireo fitsidihana an’i Jerosalema ao amin’ny Galatiana 2 sy ireo tantarain’ny Asan’ny Apostoly no miova.
Boky sy loharano nampiasaina
- Manomboka amin’ny Romana ka hatramin’ny Filemona, Baiboly Protestanta Malagasy 2011. Baiboly Protestanta Malagasy © 2011, Malagasy Bible Society. Fanondroana toko sy andininy ihany no omena eto, tsy lahatsoratra ara-Baiboly. Jereo ny loharano
- Ny fizotry ny fotoana ao amin’ny tetikasa, misy teboka 67, dia mampifandray ny Asan’ny Apostoly sy ny taratasy ary manamarika mazava ny daty iadian-kevitra.
- Asan’ny Apostoly 7–28, Baiboly Protestanta Malagasy 2011. Baiboly Protestanta Malagasy © 2011, Malagasy Bible Society. Fanondroana toko sy andininy ihany no omena eto, tsy lahatsoratra ara-Baiboly. Jereo ny loharano
- Jerome Murphy-O’Connor, Paul: A Critical Life (Oxford University Press, 1996).
- F. F. Bruce, The Epistle to the Galatians: A Commentary on the Greek Text, NIGTC (Eerdmans, 1982) — fiarovana maoderina feno indrindra ny hevitra hoe tany atsimon’i Galatia ny mpandray azy ary aloha ny daty nanoratana.