Efeso kama mlinzi wa hekalu la Artemi: sarafu, maandishi na swali la vihekalu vidogo

Kinachothibitishwa

Sarafu za shaba zilizotengenezwa Efeso mwaka 65/6 BK huwaita Waefeso neokoroi: RPC I 2626-2627, zikimtaja liwali Aviola na afisa Aichmokles, huku 2628 ikiwekwa katika toleo hilo hilo kwa aina na mtindo. Mji ulitumia cheo karibu mwongo mmoja baada ya Paulo kukaa huko, kabla ya neokorate yake ya kwanza ya kifalme iliyothibitishwa kwa uhakika (hekalu la Flavian, ambalo Friesen anaweka katika 89/90 BK). Maandishi ya sarafu hayataji hekalu.

Neokoros ulikuwa wadhifa unaotambuliwa katika Artemision muda mrefu kabla ya Paulo. Maandishi yaliyopatikana Priene, karibu 334 KK, yanamheshimu Megabyxos mwana wa Megabyxos (jina la kwanza limerejeshwa) kama neokoros wa Artemi huko Efeso (IPriene 231).

Kuanzia karibu 200 BK, maandishi ya Efeso huuita mji neokoros wa Artemi kando ya neokorates zake za kifalme: IEph 2040 (ukarabati wa ukumbi, 200/210 BK), IEph 300 (214/217 BK; neokoros mara tatu, mara mbili wa makaisari, mara moja wa Artemi) na IEph 4336 (244 BK), ambayo pia humtaja karani wa watu na neopoioi wawili. Huenda IEph 2040 ni ya muda mfupi kabla ya utoaji chini ya Caracalla ambao Witetschek anauchukulia kuwa rasmi.

Mwaka 104 BK wakfu wa Salutaris (IEph 27) uliweka wakfu sanamu ya dhahabu ya Artemi na sanamu kadhaa za fedha (jumla kamili imerejeshwa). Amri ya baraza iliagiza zibebwe kutoka ukumbi wa mbele wa Artemision hadi mikutanoni na mashindanoni, neopoioi (maafisa wa hekalu) wakihudhuria. Kaburi lisilo na tarehe la kipindi cha Kirumi (IEph 2212) ni la mfua fedha ambaye pia alikuwa neopoios, likitunzwa na synedrion ya wafua fedha.

Pausanias, akiandika katika karne ya pili BK, anasema miji yote humwabudu Artemi wa Efeso na watu binafsi humheshimu kuliko miungu yote (4.31.8). Ulinganifu huu wa baadaye na dai la ibada yake duniani kote katika Matendo 19:27 hushuhudia umaarufu wake wakati wake, si miaka ya 50.

Kisichothibitishwa

Hauonyeshi kuwa Demetrio, ghasia ukumbini au hotuba ya karani wa mji vilitokea kama Matendo 19:23–41 linavyosimulia. Unaonyesha kuwa mazingira ya kiraia na kidini yanawezekana.

Haushuhudii vihekalu vidogo vya fedha vya Artemi. Vitu vya fedha vya Salutaris ni sanamu ndogo. Mwaka 1890 Hicks hakujua vihekalu vyovyote vya chuma vya Artemi kutoka Efeso, na vyanzo vilivyopitiwa hapa haviongezi chochote. Vitu vya metali za thamani huhifadhiwa mara chache, hivyo ukimya huu ni ushahidi dhaifu.

Hauthibitishi kuwa 'neokoros wa Artemi' kilikuwa cheo rasmi cha kiraia katika miaka ya 50. Sarafu za wakati wa Nero hazitaji hekalu, na maneno yanayomtaja Artemi yanaonekana katika maandishi kuanzia karibu 200 BK tu.

IEph 1578A humtaja Demetrios wa maandishi katika fomula yake iliyovunjika ya kuweka tarehe, wadhifa wake ukiwa umepotea, na Demetrios mwana wa Menophilos kama neopoios wa kwanza aliyeorodheshwa; huenda ni mtu mmoja au watu tofauti. Hakuna anayeweza kutambuliwa kuwa mfua fedha wa Matendo 19:24.

Mahali wafasiri wanapotofautiana

Je, 'neokoros wa Artemi' kilitumika wakati wa Paulo? Keil (1919), akikubaliwa na Friesen, alisoma sarafu za wakati wa Nero kuwa zilimrejelea Artemi. Burrell na Kirbihler huzihusisha na hekalu la kifalme lililoruhusiwa chini ya Nero; Burrell bado huona Matendo 19:35 likiakisi miaka ya 50, kwa kuwa anashikilia kuwa cheo kisingeifaa Efeso kati ya neokorate yake ya kifalme na mwanzo wa karne ya tatu. Witetschek anaona sarafu peke yake hazitoshi kuamua, lakini husoma Matendo 19:35 kama ushahidi kuwa Waefeso wa wakati wa Luka mwishoni mwa karne ya kwanza waliweza kutumia cheo, jambo ambalo huufanya usomaji wa Keil wa sarafu uwezekane zaidi. Pervo anashuku kosa dogo la kuhamisha jambo la baadaye hadi wakati wa awali. Kuhusu vihekalu vya Demetrio, Ramsay alipendekeza vihekalu vidogo vya mungu wa kike katika udongo uliochomwa, marumaru na fedha; Hicks alipendelea sanamu ndogo na kumtambulisha Demetrio na afisa wa neopoioi; Rogers anaona utambulisho huo kuwa wa kubashiri.

Usomaji mwingine

Cheo kisicho rasmi tayari kilitumika (Matendo linalingana na miaka ya 50). Efeso ilijiita neokoros wa Artemi kwa namna isiyo rasmi kabla ya hekalu lolote la kifalme, na maandishi ya sarafu ya 65/6 BK ya wakati wa Nero yanamrejelea Artemi (Keil, akikubaliwa na Friesen; maelezo ya RPC kuhusu 2628 pia huzingatia hekalu la Artemi). Kwa maoni haya maneno ya karani wa mji katika Matendo 19:35 yanafaa wakati wa Paulo, ingawa Matendo ndiyo maandishi ya kwanza yaliyo wazi kuupa mji cheo hiki cha Artemi.

Sarafu za wakati wa Nero hurejelea hekalu la kifalme. Sarafu za 65/6 BK huakisi hekalu la kifalme la jimbo lililoruhusiwa chini ya Nero na kusitishwa baada ya kifo chake (Burrell, Kirbihler). Basi hazingesema chochote kuhusu cheo cha Artemi, na Matendo 19:35 lingebaki peke yake kama ushahidi wake wa karne ya kwanza. Witetschek anaona nadharia hii kutegemea ubashiri na mapengo katika vyanzo zaidi ya ushahidi wazi.

Wakati wa Luka mwenyewe, au kosa la wakati. Maneno huakisi jinsi Waefeso walivyouelewa mji wao wakati Matendo lilipoandikwa, mwishoni mwa karne ya kwanza (Witetschek), au huenda ni kosa dogo la kuweka jambo katika wakati usio wake (Pervo). Kwa namna yoyote ni ushahidi kwa mazingira ya Luka badala ya rekodi ya maneno yaliyosemwa katika miaka ya 50.

Vihekalu vya Demetrio vilikuwa nini?. Huenda vilikuwa vihekalu vidogo vya mungu wa kike vilivyouzwa kwa ajili ya kuwekwa wakfu: vya bei ndogo katika udongo uliochomwa, vya gharama kubwa zaidi katika marumaru au fedha (Ramsay). Hicks aliona sanamu ndogo za chuma kama sanamu za Salutaris kuwa na uwezekano zaidi, na kumtambulisha Demetrio na Demetrios wa fomula ya tarehe ya IEph 1578A, ambaye alimchukulia kuwa msimamizi wa neopoioi. Rogers anaona utambulisho huo kuwa ubashiri.