افسس به‌عنوان نگهبان معبد آرتمیس: سکه‌ها، کتیبه‌ها و مسئلهٔ معبدچه‌های کوچک

آنچه ثابت می‌کند

سکه‌های مفرغی ضرب‌شده در افسس در ۶۵/۶ میلادی اهالی افسس را neokoroi می‌خوانند: RPC I 2626-2627، که از والی، آویولا، و مقام شهر، آیخموکلس، نام می‌برند، و 2628 که بر پایهٔ نوع و سبک به همان ضرب نسبت داده می‌شود. شهر این لقب را حدود یک دهه پس از اقامت پولس به کار برد، پیش از نخستین neokorate امپراتوری‌اش که با اطمینان گواهی شده است (معبد فلاویان، که فریزن آن را به ۸۹/۹۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌کند). نوشته‌های روی سکه‌ها نام معبد را نمی‌آورند.

neokoros مدت‌ها پیش از پولس منصبی شناخته‌شده در آرتمیسیون بود. کتیبه‌ای که در پریینه یافته شده، از حدود ۳۳۴ پیش از میلاد، مگابوکسوس پسر مگابوکسوس (نام نخست بازسازی شده است) را به‌عنوان neokoros آرتمیس در افسس گرامی می‌دارد (IPriene 231).

از حدود ۲۰۰ میلادی، کتیبه‌های افسس شهر را در کنار neokorate‌های امپراتوری‌اش neokoros آرتمیس می‌خوانند: IEph 2040 (تعمیر تماشاخانه، ۲۰۰/۲۱۰ میلادی)، IEph 300 (۲۱۴/۲۱۷ میلادی؛ سه بار neokoros، دو بار از آنِ امپراتور‌ها و یک بار از آنِ آرتمیس) و IEph 4336 (۲۴۴ میلادی) که از منشی مردم و دو neopoioi نیز نام می‌برد. IEph 2040 ممکن است اندکی پیش از اعطای این لقب در دوران کاراکالا باشد که ویتچک آن را رسمی می‌داند.

در ۱۰۴ میلادی، بنیاد سالوتاریس (IEph 27) یک تمثال زرین از آرتمیس و چند تمثال نقره‌ای (شمار کامل بازسازی شده است) وقف کرد. فرمانی از شورا مقرر کرد که آنها از رواق آرتمیسیون به مجمع‌ها و بازی‌ها برده شوند و neopoioi (کارگزاران معبد) همراهشان باشند. آرامگاهی بی‌تاریخ از دورهٔ رومی (IEph 2212) از آنِ یک نقره‌کار است که neopoios نیز بود و synedrion نقره‌کاران از آن نگهداری می‌کرد.

پاوسانیاس که در قرن دوم میلادی می‌نوشت، می‌گوید همهٔ شهرها آرتمیس افسس را می‌پرستند و افراد او را بیش از همهٔ خدایان گرامی می‌دارند (4.31.8). این همانندیِ متأخر با ادعای پرستش جهانی او در اعمال رسولان ۱۹:۲۷ آوازهٔ او را در روزگار پاوسانیاس گواهی می‌کند، نه در دههٔ ۵۰.

آنچه ثابت نمی‌کند

اینها نشان نمی‌دهند که دیمیتریوس، شورش در تماشاخانه یا سخنرانی منشی شهر آن گونه که اعمال رسولان ۱۹:۲۳–۴۱ روایت می‌کند رخ داده باشد. اینها نشان می‌دهند که بستر مدنی و دینی پذیرفتنی است.

اینها معبدچه‌های کوچک نقره‌ای آرتمیس را گواهی نمی‌کنند. اشیای نقره‌ای سالوتاریس پیکرک‌اند. هیکس در 1890 هیچ معبدچهٔ فلزی آرتمیس از افسس نمی‌شناخت، و منابعی که در اینجا بررسی شده‌اند نیز چیزی نمی‌افزایند. اشیای ساخته‌شده از فلزات گران‌بها به‌ندرت باقی می‌مانند، پس این سکوت شاهدی ضعیف است.

اینها ثابت نمی‌کنند که «neokoros آرتمیس» در دههٔ ۵۰ لقبی رسمی برای شهر بود. سکه‌های دوران نرون نام معبد را نمی‌آورند، و عبارتی که از آرتمیس نام می‌برد تنها از حدود ۲۰۰ میلادی در کتیبه‌ها پدیدار می‌شود.

IEph 1578A در فرمول تاریخ‌گذاریِ شکستهٔ خود از مردی به نام دمتریوس نام می‌برد که منصبش از میان رفته است، و از دمتریوس پسر منوفیلوس به‌عنوان نخستین neopoios فهرست‌شده؛ ممکن است این دو یک نفر باشند یا نباشند. هیچ‌یک را نمی‌توان با نقره‌کار مذکور در اعمال رسولان ۱۹:۲۴ یکی دانست.

جایی که مفسران اختلاف دارند

آیا «neokoros آرتمیس» در روزگار پولس رایج بود؟ کایل (1919)، با تأیید فریزن، سکه‌های دوران نرون را اشاره به آرتمیس خواند. بورل و کیربیهلر آنها را به معبدی امپراتوری مربوط می‌دانند که در دوران نرون اعطا شد؛ بورل همچنان اعمال رسولان ۱۹:۳۵ را بازتاب دههٔ ۵۰ می‌داند، زیرا بر آن است که این لقب میان neokorate امپراتوری افسس و اوایل قرن سوم برای این شهر مناسب نبود. ویتچک سکه‌ها را به‌تنهایی ناقطعی می‌یابد، اما اعمال رسولان ۱۹:۳۵ را شاهدی می‌خواند بر اینکه اهالی افسس در روزگار لوقا، در اواخر قرن نخست، می‌توانستند این لقب را به کار ببرند، و این به نوبهٔ خود خوانش کایل از سکه‌ها را پذیرفتنی‌تر می‌کند. پروو به نابه‌هنگامی (anachronism) اندکی گمان می‌برد. دربارهٔ معبدچه‌های دیمیتریوس، رمزی معبدچه‌های کوچکی از الهه از جنس سفال، مرمر و نقره را پیشنهاد کرد؛ هیکس پیکرک‌ها را ترجیح می‌داد و دیمیتریوس را با یکی از کارگزاران neopoioi یکی دانست؛ راجرز این شناسایی را گمانه‌زنانه می‌داند.

خوانش‌های دیگر

لقبی غیررسمی که از پیش به کار می‌رفت (اعمال رسولان با دههٔ ۵۰ همخوان است). افسس پیش از هر معبد امپراتوری، خود را به‌طور غیررسمی neokoros آرتمیس می‌خواند، و نوشتهٔ سکهٔ دوران نرون از ۶۵/۶ میلادی به آرتمیس اشاره دارد (کایل، با تأیید فریزن؛ یادداشت RPC دربارهٔ 2628 نیز احتمال معبدی برای آرتمیس را در نظر می‌گیرد). بنا بر این دیدگاه، سخنان منشی شهر در اعمال رسولان ۱۹:۳۵ با روزگار پولس همخوان است، هرچند اعمال رسولان نخستین متن روشنی است که این لقبِ مربوط به آرتمیس را به شهر می‌دهد.

سکه‌های دوران نرون به معبدی امپراتوری اشاره دارند. سکه‌های ۶۵/۶ میلادی بازتاب معبدی امپراتوری در سطح استان‌اند که در دوران نرون اعطا شد و پس از مرگ او متوقف ماند (بورل، کیربیهلر). در این صورت آنها چیزی دربارهٔ لقبِ مربوط به آرتمیس نمی‌گویند، و اعمال رسولان ۱۹:۳۵ تنها شاهد قرن نخست برای آن خواهد بود. ویتچک بر آن است که این نظریه بیشتر بر حدس و شکاف‌های منابع تکیه دارد تا بر شواهد روشن.

روزگار خودِ لوقا، یا نابه‌هنگامی. این عبارت بازتاب برداشت اهالی افسس از شهرشان در زمان نگارش اعمال رسولان، در اواخر قرن نخست، است (ویتچک)، یا شاید نابه‌هنگامی اندکی باشد (پروو). در هر حال، این عبارت شاهدی بر بستر لوقا است، نه گزارشی از سخنانی که در دههٔ ۵۰ گفته شد.

معبدچه‌های دیمیتریوس چه بودند؟. شاید معبدچه‌های کوچکی از الهه بودند که برای نذر فروخته می‌شدند: ارزان‌ها از سفال، گران‌ترها از مرمر یا نقره (رمزی). هیکس پیکرک‌های فلزی مانند تمثال‌های سالوتاریس را محتمل‌تر می‌دانست و دیمیتریوس را با همان دمتریوس مذکور در فرمول تاریخ‌گذاری IEph 1578A یکی دانست که او را سرکارگر neopoioi می‌شمرد. راجرز این شناسایی را گمانه‌زنی می‌داند.