رفتن به محتوا
PLنامه‌های پولس
فارسی
ورود به داستان ←

نامه‌های پولس · نامه‌ها و خوانندگانشان

نامه‌های پولس از چه زمانی خوانده می‌شدند؟

پذیرش اولیهٔ نامه‌های پولسی، نامه به نامه و از راه شاهدهایی آشکار می‌شود که شیوه‌های متفاوتِ شناخت در آن‌ها باید وزن متفاوت خود را به‌عنوان شاهد حفظ کنند.

پدیدآورنده و ویراستار: Thomas Diong · به‌روزرسانی در

پرسش خواننده

نامه‌های پولس از چه زمانی شناخته شده بودند و نخستین شاهدهایشان واقعاً چه چیزی را ثابت می‌کنند؟

نامهٔ اول کلمنت با تاریخ‌گذاری معمولش در اواخر سدهٔ نخست، صریحاً نامهٔ پولس دربارهٔ دسته‌بندی‌ها در قرنتس را به یاد می‌آورد. نویسندگان اولیهٔ دیگر از نامه‌های مشخص نقل می‌کنند یا زبانشان را بازتاب می‌دهند؛ مجموعه‌های سدهٔ دوم و پاپیروس‌های حدود ۲۰۰ میلادی نوع دیگری از شاهد می‌افزایند. این‌ها در کنار هم زمان‌هایی برای کاربردِ گواهی‌شده فراهم می‌کنند، اما تاریخ نامطمئن بعضی شاهدها و امکان زبان مشترک، برخی مقایسه‌ها را محدود می‌کند.

نامه‌ای که در قرنتس دوباره به آن رجوع شد

در فصل ۴۷ نامهٔ اول کلمنت، کلیسای روم اهالی قرنتس را به نامهٔ پیشینِ پولس دربارهٔ دسته‌بندی‌هایشان ارجاع می‌دهد. نام‌های پولس، پطرس و اپلس نشان می‌دهند موضوع با اول قرنتیان ۱:۱۰–۱۲ تطبیق دارد. اینجا نویسنده‌ای نام پولس را می‌آورد و استدلالِ نامه‌ای مشخص را یادآوری می‌کند. شاهد از ادای احترامی کلی به یک رسول مشخص‌تر است: روم آن نامه را می‌شناخت و انتظار داشت قرنتس نیز آن را بشناسد.

نامهٔ اول کلمنت معمولاً به حدود ۹۵–۹۷ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شود، هرچند پیشنهادها تقریباً از ۷۰ تا ۱۴۰ را در بر می‌گیرند. بنابراین این شاهد اولیه عدم قطعیتِ تاریخ خودش را نیز همراه دارد. قوت آن بااین‌حال قابل توجه است: نامه‌ای پولسی و قابل شناسایی برای رسیدگی به اختلاف کلیسایی دیگری یادآوری می‌شد. از این امر نمی‌توان نتیجه گرفت که نویسنده همهٔ سیزده نامهٔ سنتاً منسوب به پولس را در اختیار داشته یا هر بخش شبیه به نامه‌ای متأخرتر حتماً از همان نامه گرفته شده است.

نقل‌قول، اشاره و بازتاب

مدارک پذیرش، نقل‌قول روشن را از اشارهٔ محتمل و بازتابِ ممکن جدا می‌کنند. نامهٔ ایگناتیوس به افسسیان در فصل ۱۸ عبارتی از اول قرنتیان ۱:۲۰ را بسیار نزدیک بازتولید می‌کند، در زمینه‌ای که به بحث آن دربارهٔ صلیب نیز شبیه است. عبارت‌ها حتی بدون نام بردن از منبع می‌توانند شناخته‌شدنی باشند. نامه‌های او به‌طور معمول به حدود ۱۰۵–۱۱۷ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شوند، هرچند برخی آن‌ها را متأخرتر می‌دانند.

بازتابِ لفظی به احتیاط بیشتری نیاز دارد. نامهٔ ایگناتیوس به اسمیرناییان، تبارِ مسیح از داوود را با فرزندی الهی در زبانی همراه می‌کند که به رومیان ۱:۳–۴ شباهت دارد. چون خودِ پولس ممکن است آنجا از اعتراف ایمانیِ قدیمی‌تری استفاده کرده باشد، ایگناتیوس می‌توانسته همان اعتراف را به کار ببرد، بی‌آنکه از رومیان اقتباس کند. فهرست رذایل در نامهٔ اول کلمنت احتمالاً به رومیان اشاره دارد، اما چنین فهرست‌هایی رایج نیز بودند. حدود ۱۸۰ میلادی، ایرنائوس صریحاً از رومیان نام می‌برد: این انتساب به پرسشی متفاوت از شباهت لفظیِ پیشین پاسخ می‌دهد.

پولیکارپِ اسمیرنا در نامه‌اش به فیلیپی، که معمولاً به حدود ۱۱۰–۱۴۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شود، گفته‌هایی دربارهٔ پول می‌آورد که احتمالاً به اول تیموتائوس ۶:۷ و ۶:۱۰ تکیه دارند. مشابهت‌های مَثَل‌گونه امکانِ تعلیمی مشترک را باز می‌گذارند. آشنایی محتمل او با آن عبارت‌ها برای تاریخ پذیرش اهمیت دارد. این امر نمی‌تواند مسئلهٔ مورد اختلافِ نوشته شدن اول تیموتائوس به دست پولس را تعیین کند.

نویسنده، مخاطب و نام‌ها را متمایز نگه دارید

عنوان‌ها می‌توانند زمینهٔ اشتباهی ساده را پنهان کنند. نامهٔ پولیکارپ به فیلیپیان شاهدی برای نوشته‌های پولسی است، نه خودِ فیلیپیان نوشتهٔ پولس. به همین صورت، خطاب به رومیانِ ایگناتیوس اثری جدا از رومیان است. آوردن نام نویسنده در کنار مقصد نامه، شاهد را به سند درست متصل نگه می‌دارد.

نام‌های شخصی مشترک به همین دقت نیاز دارند. ایگناتیوس از اسقفی به نام اونیسیموس در نزدیکی عبارتی یاد می‌کند که ممکن است بازتابِ فیلیمون باشد. این ترکیب، پیشنهادِ یکی دانستن او با اونیسیموس در نامهٔ پولس را برانگیخته است. بااین‌حال نام رایج بود و این شناسایی همچنان اثبات نشده است. بازتابِ ادبیِ ممکن نمی‌تواند دو شخصِ نام‌برده را به یک زندگی‌نامهٔ واحد و قطعی تبدیل کند.

مجموعه‌ها نشان می‌دهند خوانندگان چه دریافت کردند

ویرایش مرقیون در میانهٔ سدهٔ دوم ده نامهٔ پولسی، از جمله فیلیمون، را گرد آورد و اول تیموتائوس، دوم تیموتائوس و تیتوس را کنار گذاشت. آن ویرایش از میان رفته است؛ محتوایش از راه مخالفان شناخته می‌شود، به‌ویژه ترتولیان که در اوایل سدهٔ سوم می‌نوشت. گزارش خصمانهٔ او باید در هر شرحی از آنچه مرقیون دریافت یا تغییر داد آشکار بماند.

قطعهٔ موراتوری سیزده نامه را به نام پولس می‌پذیرد. معمولاً به حدود ۱۷۰–۲۰۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شود، اما برخی پژوهشگران آن را در سدهٔ چهارم قرار می‌دهند. این‌ها مدارکِ مجموعه‌های پذیرفته‌شده در تاریخ‌های خاص خود هستند؛ تاریخ‌هایی که گاهی مورد اختلاف‌اند. حذف‌های مرقیون به‌تنهایی نمی‌توانند نامه‌های شبانی را تاریخ‌گذاری کنند: رد کردن، نشناختن و نگارش متأخرتر همچنان توضیح‌های پیشنهادی‌اند. همچنین، اینکه یک فهرست نامه‌ها را به پولس نسبت دهد، داوری‌ای دربارهٔ نویسندگی را ثبت می‌کند، نه اینکه مسئله را حل کند.

نسخهٔ باقی‌مانده شاهدی دیگر است

پاپیروس ۴۶، که معمولاً بر پایهٔ خط به حدود ۲۰۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شود، مجموعه‌ای گسترده از نامه‌های پولسی را حفظ کرده است. عبرانیان را پس از رومیان قرار می‌دهد. این ترتیب نشان می‌دهد کاربران آن نسخهٔ کتابی این نوشته‌ها را چگونه گروه‌بندی می‌کردند؛ نمی‌تواند نویسندهٔ عبرانیان را تعیین کند. نبود برگ‌های پایانی نیز مانع اطمینان دربارهٔ این است که آیا کتاب زمانی فیلیمون یا نامه‌های شبانی را در بر داشته است.

فیلیمون تفاوتِ پذیرش ادبی و بقای مادی را روشن می‌کند. نخستین شاهد محکمِ پذیرش آن، مجموعهٔ مرقیون است، آن‌گونه که ترتولیان بعدها گزارش کرده است. قدیمی‌ترین دست‌نوشتهٔ شناخته‌شدهٔ آن، پاپیروس ۸۷، بر پایهٔ خط به سدهٔ سوم تاریخ‌گذاری می‌شود. این قطعه گواهی می‌کند که تا آن زمان از نامه نسخه‌برداری می‌شد، نه اینکه تاریخ نگارش آن را تعیین کند. جدا نگه داشتن این دو گاه‌شماری به هر شاهد اجازه می‌دهد آنچه را واقعاً حفظ کرده است به بحث بیفزاید.

کتاب‌شناسی و منابع

  1. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 3.2 دیدن منبع
  2. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 9.1 دیدن منبع
  3. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 9.2 دیدن منبع
  4. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.2 دیدن منبع
  5. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.3 دیدن منبع
  6. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 12.1 دیدن منبع
  7. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 13.2 دیدن منبع
  8. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.4 (Polycarp's letter) دیدن منبع
  9. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.4 (Polycarp and Marcion) دیدن منبع
  10. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.6 دیدن منبع
  11. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.7 دیدن منبع
  12. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.1 دیدن منبع
  13. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot) — 1 Clem. 5.2 دیدن منبع
  14. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 دیدن منبع
  15. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 6.1 دیدن منبع
  16. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 1.1 دیدن منبع
  17. Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. inscription (salutation) دیدن منبع
  18. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('the extreme west'), p. 30 دیدن منبع
  19. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('the extreme west'), p. 31 دیدن منبع
  20. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('seven times'), p. 29 دیدن منبع
  21. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 27 دیدن منبع
  22. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 118 (Alexandrian MS) دیدن منبع
  23. J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 122 (Constantinople MS) دیدن منبع
  24. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.3 دیدن منبع
  25. Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — §2 in ANF numbering (on Acts) دیدن منبع
  26. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste: GA 02 (Codex Alexandrinus) — docID 20002 (GA 02; London, British Library, Royal 1 D.VIII; 5th century) دیدن منبع
  27. Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 12.2 دیدن منبع
  28. Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 4.3 دیدن منبع
  29. Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 9.2 (echo of 1 Cor 15:8-9) دیدن منبع
  30. Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 18.1 (echo of 1 Cor 1:18-20; 4:13) دیدن منبع
  31. Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Smyrn. 3.3 دیدن منبع
  32. Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Pol. Phil. 13.2 دیدن منبع
  33. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.28.4 (quoting Ign. Rom. 4.1) دیدن منبع
  34. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) دیدن منبع
  35. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Laodiceans and Alexandrians (ANF 5:603) دیدن منبع
  36. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Acts and Theophilus (ANF 5:603) دیدن منبع
  37. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Peter's passion and Paul's journey to Spain (ANF 5:603) دیدن منبع
  38. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 4 (ANF 5:604) دیدن منبع
  39. ANF vol. 5 editors (editorial headnote), Ante-Nicene Fathers vol. 5, note to 'Canon Muratorianus' — ANF 5:603, headnote (CCEL note 4977) دیدن منبع
  40. Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 دیدن منبع
  41. Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17 دیدن منبع
  42. Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF NTVMR, page-level record) — Gregory-Aland P46 (INTF docID 10046) دیدن منبع
  43. Chester Beatty online exhibition page: New Testament (label for the Pauline Epistles leaf) — CBL BP II f.61 دیدن منبع
  44. CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 دیدن منبع
  45. INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 20r دیدن منبع
  46. INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 21v دیدن منبع
  47. INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r دیدن منبع
  48. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 دیدن منبع
  49. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 دیدن منبع
  50. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 دیدن منبع
  51. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11.12 دیدن منبع
  52. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13.4 دیدن منبع
  53. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.19.2 دیدن منبع
  54. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.15 دیدن منبع
  55. Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.27.2 دیدن منبع
  56. Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) دیدن منبع
  57. Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 دیدن منبع
  58. INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r دیدن منبع
  59. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P87 — P87 (docID 10087) دیدن منبع
  60. Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1r — P87 f. 1r (Phlm 13-15) دیدن منبع
  61. Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1v — P87 f. 1v (Phlm 24-25) دیدن منبع
  62. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P139 — P139 (docID 10139) دیدن منبع
  63. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record 01 (Codex Sinaiticus) — 01 (docID 20001) دیدن منبع
  64. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P46 — P46 (docID 10046) دیدن منبع
  65. CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 دیدن منبع
  66. Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 دیدن منبع
  67. Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 35.6 دیدن منبع
  68. Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Smyrn. 1.1 دیدن منبع
  69. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 6.2 دیدن منبع
  70. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13 دیدن منبع
  71. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.16.3 دیدن منبع
  72. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Paul's letters to seven churches دیدن منبع
  73. CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 دیدن منبع
  74. Clement of Rome, The Epistle of S. Clement to the Corinthians (Lightfoot, Apostolic Fathers Part I, vol. 2) (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 دیدن منبع
  75. Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 18.1 دیدن منبع
  76. Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Rom. 9.2 دیدن منبع
  77. Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.2 دیدن منبع
  78. Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.10 دیدن منبع
  79. Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.27.3 دیدن منبع
  80. Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (ANF 5 numbering) دیدن منبع
  81. CSNTM manuscript record, Gregory-Aland P46 — GA P46 (Dublin, CBL BP II) دیدن منبع
  82. Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 61.2 دیدن منبع
  83. Ignatius of Antioch, Epistle to Polycarp (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. 3.1 دیدن منبع
  84. Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 دیدن منبع
  85. Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) دیدن منبع
  86. Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 1, preface 1 دیدن منبع
  87. Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P133 — Gregory-Aland P133 (INTF docID 10133) دیدن منبع
  88. Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 5.21 دیدن منبع
  89. Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 2.1-2 دیدن منبع
  90. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Marcion's Apostolicon) دیدن منبع
  91. Anonymous (Muratorian Fragment), Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) دیدن منبع
  92. Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 (3rd century; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12) دیدن منبع
  93. Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Philemon's brevity) دیدن منبع

ارجاع به این صفحه

Thomas Diong. “نامه‌های پولس از چه زمانی خوانده می‌شدند؟.” نامه‌های پولس · Pauline Letters. آخرین به‌روزرسانی 2026-10-23. https://paulineletters.com/fa/explore/articles/how-early-pauls-letters-were-read

BibTeX
@online{paulineletters-fa-articles-how-early-pauls-letters-were-read,
  author = {Diong, Thomas},
  title = {نامه‌های پولس از چه زمانی خوانده می‌شدند؟},
  organization = {نامه‌های پولس · Pauline Letters},
  date = {2026-10-23},
  url = {https://paulineletters.com/fa/explore/articles/how-early-pauls-letters-were-read},
  langid = {fa}
}
RIS
TY  - ELEC
TI  - نامه‌های پولس از چه زمانی خوانده می‌شدند؟
AU  - Diong, Thomas
T2  - نامه‌های پولس · Pauline Letters
DA  - 2026/10/23
UR  - https://paulineletters.com/fa/explore/articles/how-early-pauls-letters-were-read
LA  - fa
ER  -
نشانی اصلی صفحه