--- title: "Gaano kaaga binasa ang mga liham ni Pablo" canonical: "https://paulineletters.com/fil/explore/articles/how-early-pauls-letters-were-read" published: "2026-10-23" updated: "2026-10-23" language: "fil" license: "https://paulineletters.com/fil/explore/license" source: "Mga Sulat ni Pablo · Pauline Letters" --- # Gaano kaaga binasa ang mga liham ni Pablo > Lumilitaw ang maagang pagtanggap sa mga liham ni Pablo habang isa-isang sinusundan ang mga liham at ang mga saksi sa mga ito. Dapat panatilihin ang magkakaibang bigat ng kanilang iba't ibang uri ng pagkilala bilang ebidensiya. **Gaano kaaga nakilala ang mga liham ni Pablo, at ano talaga ang pinatutunayan ng pinakaunang mga saksi sa mga ito?** Tahasang inaalala ng Unang Liham ni Clemente ang liham ni Pablo tungkol sa mga pagkakabaha-bahagi sa Corinto kung susundin ang karaniwang pagpepetsa rito sa huling bahagi ng unang siglo. Sinisipi o inaalingawngaw ng iba pang unang manunulat ang mga partikular na liham; nagdaragdag ng ibang ebidensiya ang mga kalipunan sa ikalawang siglo at ang mga papiro mula sa mga AD 200. Magkakasamang nagbibigay ang mga ito ng mga petsa ng paggamit na may patunay sa sanggunian, ngunit nililimitahan ang ilang paghahambing ng hindi tiyak na petsa ng mga saksi at ng posibleng magkaparehong pananalita. ## Liham na muling binalikan sa Corinto Sa kabanata 47 ng Unang Liham ni Clemente, ibinabalik ng iglesia sa Roma ang pansin ng mga taga-Corinto sa mas naunang liham ni Pablo tungkol sa kanilang pagkakabaha-bahagi. Dahil sa pagbanggit kina Pablo, Cefas, at Apolos, makikilalang ang paksa ay 1 Corinto 1:10–12. Dito pinapangalanan ng isang manunulat si Pablo at inaalala ang argumento ng isang partikular na liham. Mas tiyak ang ebidensiya kaysa sa pangkalahatang parangal sa isang apostol: kilala ng Roma ang liham at inaasahan nitong makikilala rin ito ng Corinto. Karaniwang pinapetsahan ang Unang Liham ni Clemente sa mga AD 95–97, bagaman umaabot ang mga mungkahi mula sa mga 70 hanggang 140. Kaya dala ng maagang saksing ito ang kawalang-katiyakan ng sarili nitong petsa. Malaki pa rin ang bigat nito: binabalikan ang isang makikilalang liham ni Pablo upang tugunan ang isa pang alitan sa iglesia. Hindi maaaring ipagpalagay mula rito na taglay ng manunulat ang lahat ng labintatlong liham na tradisyonal na iniuugnay kay Pablo, o na ang bawat talatang kahawig ng mas huling liham ay kailangang nagmula rito. ## Sipi, alusyon, at alingawngaw Ibinubukod ng mga tala ng pagtanggap ang malinaw na sipi sa malamang na alusyon at sa posibleng alingawngaw. Halos inuulit ng liham ni Ignacio sa mga taga-Efeso, kabanata 18, ang pananalita ng 1 Corinto 1:20 sa kontekstong kahawig din ng pagtalakay nito sa krus. Maaaring makilala ang mga salita kahit hindi pinangalanan ang sanggunian. Karaniwang pinapetsahan ang kaniyang mga liham sa mga AD 105–117, bagaman inilalagay ng ilan ang mga ito sa mas huling panahon. Kailangan ng higit na pagpipigil sa isang alingawngaw. Pinag-uugnay ng liham ni Ignacio sa mga taga-Smirna ang pagiging inapo ni Cristo mula kay David at ang pagiging Anak ng Diyos sa pananalitang kahawig ng Roma 1:3–4. Dahil maaaring gumagamit mismo si Pablo ng mas naunang pahayag ng pananampalataya roon, maaaring magkapareho sila ni Ignacio ng pahayag nang hindi nanghihiram sa Roma. Malamang na tumutukoy sa Roma ang listahan ng mga bisyo ng Unang Liham ni Clemente, ngunit karaniwan din ang gayong mga listahan. Noong mga AD 180, tahasang pinapangalanan ni Ireneo ang Roma: sinasagot ng pagtukoy na iyon ang ibang tanong kaysa sa mas naunang pagkakahawig ng pananalita. Sa kaniyang liham para sa Filipos, na karaniwang pinapetsahan sa mga AD 110–140, naglalagay si Policarpo ng Smirna ng mga kasabihan tungkol sa salapi na malamang na humahango sa 1 Timoteo 6:7 at 6:10. Nag-iiwan ng puwang para sa magkaparehong aral ang mga kahawig na kasabihan. Mahalaga sa pagtanggap ang malamang na pagkakilala niya sa pananalitang iyon. Hindi nito malulutas ang pinagtatalunang tanong kung si Pablo ang sumulat ng 1 Timoteo. ## Ihiwalay ang manunulat, tatanggap, at mga pangalan Maaaring ikubli ng mga pamagat ang isang madaling pagkalito. Saksi sa mga sulatin ni Pablo ang Liham sa mga taga-Filipos ni Policarpo, hindi ito ang Filipos ni Pablo mismo. Gayundin, ibang akda ang Para sa mga taga-Roma ni Ignacio kaysa sa Roma. Kapag binanggit ang may-akda kasama ang patutunguhan, nananatiling nakakabit ang ebidensiya sa tamang dokumento. Kailangan ng gayon ding pag-iingat sa magkaparehong pangalan ng tao. Binabanggit ni Ignacio ang isang obispong nagngangalang Onesimo malapit sa pananalitang maaaring umaalingawngaw sa Filemon. Dahil sa pagsasamang iyon, iminungkahi ng ilan na siya ang Onesimo sa liham ni Pablo. Gayunman, karaniwan ang pangalan at hindi pa rin napatutunayan ang pagkakakilanlan. Hindi maaaring gawing iisang tiyak na talambuhay ng isang posibleng alingawngaw na pampanitikan ang dalawang taong may pangalan. ## Ipinapakita ng mga kalipunan ang natanggap ng mga mambabasa Tinipon ng edisyon ni Marcion sa kalagitnaan ng ikalawang siglo ang sampung liham ni Pablo, kasama ang Filemon, ngunit hindi ang 1 Timoteo, 2 Timoteo, at Tito. Nawala ang edisyon; nalalaman ang nilalaman nito mula sa mga kalaban, lalo na kay Tertuliano na sumulat sa unang bahagi ng ikatlong siglo. Sa anumang salaysay ng natanggap o binago ni Marcion, dapat manatiling malinaw na mula sa isang kalaban ang ulat ni Tertuliano. Tinatanggap ng Fragmentong Muratoriano ang labintatlong liham sa pangalan ni Pablo. Karaniwang pinapetsahan ito sa mga AD 170–200, ngunit inilalagay ito ng ilang iskolar sa ikaapat na siglo. Mga tala ang mga ito ng mga tinanggap na kalipunan sa kani-kaniyang petsa, na kung minsan ay pinagtatalunan. Hindi mapepetsahan ang mga Liham Pastoral batay lamang sa mga hindi isinama ni Marcion: nananatiling mga iminungkahing paliwanag ang pagtanggi, kawalan ng kaalaman, at mas huling pagkakasulat. Gayundin, nagtatala ng pasya tungkol sa pag-akda ang pagtukoy ng isang listahan kay Pablo bilang may-akda ng mga liham, sa halip na lutasin ang tanong na ito. ## Isa pang saksi ang natitirang kopya Ang Papiro 46, na karaniwang pinapetsahan sa mga AD 200 batay sa sulat-kamay, ay nagpapanatili ng malawak na kalipunan ng mga liham ni Pablo. Inilalagay nito ang Mga Hebreo pagkatapos ng Roma. Ipinapakita ng ayos na iyon kung paano pinagsama-sama ng mga gumagamit ng codex ang mga sulatin; hindi nito mapatutunayan kung sino ang sumulat ng Mga Hebreo. Hinahadlangan din ng nawawalang huling mga dahon ang katiyakan kung minsang naglaman ang aklat ng Filemon o ng mga Liham Pastoral. Ipinapakita ng Filemon ang pagkakaiba ng pagtanggap sa mga akda at ng pisikal na pananatili. Ang pinakaunang matibay na ebidensiya ng pagtanggap dito ay ang kalipunan ni Marcion, ayon sa mas huling ulat ni Tertuliano. Pinapetsahan sa ikatlong siglo batay sa sulat-kamay ang pinakamatandang kilalang manuskrito nito, ang Papiro 87. Pinatutunayan ng piraso na nakopya na ito noong panahong iyon, sa halip na itakda ang petsa ng pagkakasulat ng liham. Kapag pinanatiling magkahiwalay ang dalawang daloy ng panahon, makapagbibigay ang bawat saksi ng aktuwal nitong napapanatili. ## Bibliograpiya at mga sanggunian - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 3.2 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 9.1 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 9.2 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.2 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 11.3 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 12.1 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Phil. 13.2 - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.4 (Polycarp's letter) - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.4 (Polycarp and Marcion) - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.6 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.7 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 5.1 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot) — 1 Clem. 5.2 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 6.1 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 1.1 - Church of Rome (traditionally Clement of Rome), First Epistle of Clement to the Corinthians (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. inscription (salutation) - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('the extreme west'), p. 30 - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('the extreme west'), p. 31 - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 2 — Note on 1 Clem. 5 ('seven times'), p. 29 - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 27 - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 118 (Alexandrian MS) - J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, Part I: S. Clement of Rome, vol. 1 — Part I, vol. 1, p. 122 (Constantinople MS) - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 3.3.3 - Anonymous, Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — §2 in ANF numbering (on Acts) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste: GA 02 (Codex Alexandrinus) — docID 20002 (GA 02; London, British Library, Royal 1 D.VIII; 5th century) - Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 12.2 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 4.3 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Rom. 9.2 (echo of 1 Cor 15:8-9) - Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 18.1 (echo of 1 Cor 1:18-20; 4:13) - Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Smyrn. 3.3 - Polycarp of Smyrna, Epistle to the Philippians (J. B. Lightfoot) — Pol. Phil. 13.2 - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 5.28.4 (quoting Ign. Rom. 4.1) - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Laodiceans and Alexandrians (ANF 5:603) - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Acts and Theophilus (ANF 5:603) - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 2, on Peter's passion and Paul's journey to Spain (ANF 5:603) - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 4 (ANF 5:604) - ANF vol. 5 editors (editorial headnote), Ante-Nicene Fathers vol. 5, note to 'Canon Muratorianus' — ANF 5:603, headnote (CCEL note 4977) - Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 - Tertullian, Against Marcion, in Ante-Nicene Fathers vol. 3 (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17 - Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments (INTF NTVMR, page-level record) — Gregory-Aland P46 (INTF docID 10046) - Chester Beatty online exhibition page: New Testament (label for the Pauline Epistles leaf) — CBL BP II f.61 - CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 - INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 20r - INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 21v - INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.17.1 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.11.12 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13.4 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.19.2 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 1.15 - Irenaeus, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 1.27.2 - Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) - Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 - INTF NTVMR transcription of P46 — P46 folio 75r - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P87 — P87 (docID 10087) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1r — P87 f. 1r (Phlm 13-15) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, INTF transcription of P87, folio 1v — P87 f. 1v (Phlm 24-25) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P139 — P139 (docID 10139) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record 01 (Codex Sinaiticus) — 01 (docID 20001) - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Kurzgefasste Liste (INTF NTVMR): manuscript record P46 — P46 (docID 10046) - CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 - Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21 - Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 35.6 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Smyrnaeans (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Smyrn. 1.1 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 6.2 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.13 - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — Haer. 3.16.3 - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Paul's letters to seven churches - CSNTM manuscript record: P46 — GA P46 - Clement of Rome, The Epistle of S. Clement to the Corinthians (Lightfoot, Apostolic Fathers Part I, vol. 2) (J. B. Lightfoot, 1890) — 1 Clem. 47.1-3 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Eph. 18.1 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Romans (J. B. Lightfoot, 1891) — Ign. Rom. 9.2 - Polycarp, Epistle of Polycarp to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. Phil. 11.2 - Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (P. Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.10 - Irenaeus, Against Heresies (Ante-Nicene Fathers vol. 1) (A. Roberts and W. H. Rambaut, 1885) — Haer. 4.27.3 - Muratorian Fragment (Ante-Nicene Fathers vol. 5) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, section 3 (ANF 5 numbering) - CSNTM manuscript record, Gregory-Aland P46 — GA P46 (Dublin, CBL BP II) - Clement of Rome (traditional attribution), 1 Clement (J. B. Lightfoot, 1891) — 1 Clem. 61.2 - Ignatius of Antioch, Epistle to Polycarp (J. B. Lightfoot, 1891) — Pol. 3.1 - Polycarp of Smyrna, Letter to the Philippians (J. B. Lightfoot, 1891) — Phil. 4.1 - Anonymous (Muratorian Fragment), Canon Muratorianus, in Ante-Nicene Fathers vol. 5 (printed among the Fragments of Caius) (S. D. F. Salmond, 1886) — Canon Muratorianus 3, on Philemon, Titus and Timothy (ANF 5:603) - Irenaeus of Lyons, Against Heresies (Alexander Roberts and William Rambaut, 1885) — AH 1, preface 1 - Institut für Neutestamentliche Textforschung, Münster, Kurzgefasste Liste (NTVMR), P133 — Gregory-Aland P133 (INTF docID 10133) - Tertullian, Against Marcion (Ante-Nicene Fathers vol. 3) (Peter Holmes, 1885) — 5.21 - Ignatius of Antioch, Epistle to the Ephesians (J. B. Lightfoot and J. R. Harmer, 1891) — Ign. Eph. 2.1-2 - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Marcion's Apostolicon) - Anonymous (Muratorian Fragment), Muratorian Fragment (Canon Muratorianus) (S. D. F. Salmond, 1886) — Muratorian Fragment, sec. 3 (ANF 5 numbering) - Center for the Study of New Testament Manuscripts, CSNTM manuscript catalogue: GA P87 — GA P87 (3rd century; Köln, Institut für Altertumskunde, Inv. Nr. 12) - Tertullian, Against Marcion (Peter Holmes, 1885) — Adv. Marc. 5.21.1 (Philemon's brevity) --- Kanonikal: https://paulineletters.com/fil/explore/articles/how-early-pauls-letters-were-read